Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Arauak

Bizk. 'txistua, listua, tua'.

Erabileremu dialektala

Bizk.

Maiztasuna

g.er.

Forma baten adiera(k)

txistua, listua, tua.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

TXU EGIN (V; Mic 6v, Añ (V)). Ref.: A; EAEL 326. Escupir. Traidoreak txu egiten / deutsae lotsabagerik. Lazarraga A29, 1200v. Txikitan, dirurik ez eukenetan, mutikoak arpegi ala gurutze egitearen ordez, arri koskor bat artu, zapal samarra, eta txu egiñaz, aoko txistuaz ezotuaz, "iruntz ala legor" esan oi ebela. Erkiag BatB 109.

LB 6 (Berria 1, Deia 1, EiTB 1, Elkar 3) / ETC: 38 / Dabilena: 18

Beste (edozein) iturritako erabilerak

Elhuyar: 0 / Adorez: txu egin du ad. escupir / Labayru: txu | txua egin 1 ad. lok., ad. dau escupir / NolaErran: 0 / Euskalterm: 0

txu iz. bizk. Txistua, listua. Ik. tu. tu egin ad.-lok. Listu egin. Santu gazteak tu egin zion begitartera emakume tzar hari.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Erabilia eta azpisarrera gisa jasotzekoa. Beste horrenbeste egin txistua bota formarekin; ezabatu adibidea txistu 4 adieratik.

Euskaltzaindiaren Arauak

izond.

Kategoria

izond.

Euskaltzaindiaren Arauak

txukundu, txukun(du), txukuntzen. da/du ad.

Euskara Batuko batzordeak argituko du aditzoinaren forma

txukundu, txukun(du), txukuntzen.

Atzizkien araberako erabakiak

-ki.

Atzizkien araberako erabakiak

-ki-ro.

Euskaltzaindiaren Arauak

Heg.

Erabileremu dialektala

Heg.

Jatorrizko forma

toreatu, txualiatu [sic].

Euskaltzaindiaren Arauak

txuliatu, txulia(tu), txuliatzen. 1 du ad. 'toreatu'. 2 da/du ad. 'burla, iseka egin norbaiti'.

Aditz-izenak eta aditzoina (era burutuaz gain)

txuliatu, txulia(tu), txuliatzen.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

txulut egin 1, Zait Sof ("Ire buruak, alegia, txulut egin din, gaiztoekin batera oker egiten asi intzan ezkero") eta ap. DRA, A (B, "Orren pentzura dagoana erruki dot: onik onenean txulut egiten dabe orren asmoak").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu.

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txulut egin : HiztEn // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txulut : HiruMila (fiasco, fracaso), Casve EF (échec, fiasco), DRA (fiasco), PMuj DVC (1 fiasco, chasco...; 2 decepción, desengaño...); txulut egin : HiruMila (fracasar), ElhHizt (B fallar, fracasar, salir mal; tocar fondo, decaer), Casve EF (txulutegin: échouer, faire fiasco), DRA (adib.), PMuj DVC (txulut-egile: fracasado, frustrado, malparado) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, HaizeG BF, Lh DBF.

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

Bizk. 'porrot egin'. // EBB (1999-11-25): hurrengo itzulirako.

Ahoz erabilia, nahiz testuetako lekukotasunik ez duen

forma bizia da, L. Baraiazarrak dioenez, eta aurreko itzulian bezala eskaintzekoa, lantaldearen ustez: "Bizk. 'porrot egin'".

Esapideei dagokien sistematika

egin.

Erabileremu dialektala

Bizk.

Forma baten adiera(k)

porrot egin.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HiztHand: + / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Beste bat hobesteko arrazoi pisuzkorik ez dago

ez da askotan erabili, baina -dura osaerako hau da erabiliena (eta -tze osaerakoarekin batera jasotzekoa).

Atzizkien (eta aurrizkien) erregulartasuna

-dura/-tze.

Kategoria

iz.

Maiztasuna

g.er.

Euskaltzaindiaren Arauak

txunditu, txundi, txunditzen. du ad.

Aditz-izenak eta aditzoina (era burutuaz gain)

txunditu, txundi, txunditzen.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: + / EuskHizt: azalpen berritua / HiztEn: - / LurE: + / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Atzizkien (eta aurrizkien) erregulartasuna

-tze/-dura.

Euskaltzaindiaren Arauak

txupatu, txupa, txupatzen. Heg. du ad. Herr.

Aditz-izenak eta aditzoina (era burutuaz gain)

txupatu, txupa, txupatzen.

Zerrendakoa erabileremu geografiko-dialektal mugatukoa da

Heg. Herr. Ik. xurgatu (edo zurgatu, erabakitzean).

Lexemen erregulartasuna

tx-/x-/z-.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu.

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txupete (+ txupeta, haur tx.) 7: F. Zubiaga ("txupetari tiraka dago lotan"), K. Santisteban 3 (adib.: "Lanak eman dizkit txupete hau harrapatzeak", "Janaririk ezean ondo etorriko zaizu txupete hori"), La Salle taldea ("zer eta txupete madarikatu bat ekartzea otu!", "kautxuzko haur txupete bat erakusten dio"), M. Lasarte (adib.: "ederki tiratzen zion txupeteari").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txupete : DFrec 1, AB38 1, HiztEn, Euskalterm 1 // Ez dugu aurkitu ap. AB50, LurE // 'chupete' itzulitako bestea: edoski : AB50 1.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txupete : ElhHizt, HiruMila // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, XarHizt, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA, PMuj DVC.

Erdara/euskara hiztegietako datuak

chupete/succette: txupete : ElhHizt Heg., HiruMila; edoskai : HiruMila, PMuj DCV; Vox es-eu; edoskailu : HiztHand; ttunttun : HiruMila, PMuj DCV; zupaki : ElhHizt; zurgailu : Muj DCV // Ez dugu aurkitu ap. Lur EG/CE eta EF/FE, Casve FE, XarHizt, HaizeG FB, T-L LFB.

Erdaretako formak

fr (DLLF): succete; tètine; en (Collins): dummy, pacifier; it (S. Carbonell): poppatoio; de (Langenscheidts): Schnuller; (Saug-)Flasche.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Zerrenda osagarriak

HitzIrud: "txupetea = chupete".

Forma onartzeko eragozpenak aipatu ditu lantaldeak

gaztelaniaz bakarrik erabiltzen da, erdaretan; eta lantaldeak ez du ezagutzen ordain egokirik; txupaki edo xurgaki bezalakoak proposatu dira, baina ez dirudi eratorpen emankorra denik gaur [aditzoina + -ki] moduko hau, garai batean hala izana bada ere (cf. estalki, tapaki bezalakoak).

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu.

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txupinazo (eta txupiñazo, txupinaso) 6: E. Bengoa 3 ("Diru-paperak erreten diran bitartian botaten dabez txupiñazuak asaben onran", "erreten dauz paper ori zatiyak, bota txupiñazuak", "bota mutillok txupiñazuak!"), Euzkadi 1917 ("Kanpa nagusijak esateban: "Piñia... Piñia..."; eskilloyak: "Joan zan... joan zan..."; eta txupinasuak: "betikooo... betikooo...""), Egin 1996 ("goizeko 9.30ean txupinazoa izango da Musika Plazan"), DNavarra 1998 ("Sanferminak iritsi aurretik [...] askoz ere azkarrago lan egiten da, erlojuaren kontra txupinazoak markatuko duen dimentsio berrian modu txukunean sartzeko").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txupinazo : AB50 1, HiztEn, Euskalterm 1 // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, LurE.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txupinazo : HiruMila (chupinazo), ElhHizt (Heg. chupinazo, disparo) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA, PMuj DVC.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Zerrenda osagarriak

EEgunk: "txupinazo".

Kategoria

iz.

Erabileremu dialektala

Heg.

LBeh (2016-10-26): txupito 78: Elkar 3, Consumer 5, Berria 9, EiTB 56 (ia guztiak Goenkalekoak), Argia, DiarioVasco 4. // txupito 132: Argia 2 (“Hogeita hamar urteko 'gazte'batek gaua, dantzan, irriz...beti beste bat eskatzen duenzerbezaz, txupito gorriz...etxera heldu da zerraila nondagoen ezin igarrizamak esnatu du bazkaltzekoburuko minez, egarriz...erabaki du parrandarik ez duela egingo berriz”), Berria 12 (“Nork aterako dizkit txupitoak orain?”), DiarioVasco 8 (“Mozorrotu zirenek txupito bat doan hartzeko aukera izan zuten”), EiTB 83 (“hiru zurito eta lau txupito edanezgure ezpainak zubi ondoanezetu ziren”), Elkar 19 (“Afalostean, gau osoan adeitsu zerbitzatu nauen gazteak limoncello txupito bat oparitu dit kafearekin batera, eta bertatik alai atera naiz”), Consumer 5 (“Txupito bat whisky - 16 g (5 cl)“), Goiena 3 (“Herri txikia izanda, kintadaka baino gehiago, hamarkadaka ezberdinetako herritarrek hartu zuten parte: patatak zuritzen, sokatiran eta txupitoak edaten, besteak beste”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: txupito 10: Sonia Gonzalez 8 (“Hurbildu barrara txupito bana eskatzera”), Pako Aristi 2 (“Korreok txupitoa hartu eta ahora eramateko keinua egin baina, zirkin bihurri batekin katxiaren barrura bota du”).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

Euskalterm: -.

Zerrenda osagarriak

BerriaEL2016: txupito* e. titare, titarekada. Rona edan zuen, pare bat txupito gutxienez*[e.] Rona edan zuen, pare bat titarekada gutxienez.

Erdara/euskara hiztegietako datuak

es chupito / fr -: Elhuyar: [edari alkoholikoa] tragoxka, trago, zurrut, hurrupa / NolaErran: - / Zehazki: hurrupa / Labayru: - / Adorez5000: hurrupa.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu txupito formarik.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

es chupito / fr shot: Adore: hurrupa / Elhuyar: [edari alkoholikoa] tragoxka, trago, zurrut, hurrupa / Labayru: txupito / Zehazki: hurrupa / NolaErran: -.

Mailegu baztertzekoa da, ez baitu baldintza minimoa betetzen

Ez du baldintza minimoa betetzen, eta aski izan daitezke txagoxka, hurrupa modukoak. Dena den, baliteke forma bat behar izatea neurri jakin hori adierazteko.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Hegoaldean, bederen, oso zabaldua eta errotua.

Erabileremu dialektala

Heg.

LBeh (2012-05-30): txuri-urdin 711: Berria 149, EiTB 556, Argia 4, Diario Vasco 2.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

EPG: txuri-urdin 358: Berria 338, Herria 6, Joan Mari Irigoien 8, Antton Olano, Piarres Aintziart, Fernando Morillo, Ramuntxo Etxeberri, Pello Zabala, Eider Rodriguez.

Zerrenda osagarriak

EEgunk: "txuri-urdin (soilik Realari dagokiola)".

Aldaera baztertua edo adierazkor automatikoa

erabileremu oso mugatuko aldaera, hiztegian jaso beharrik ez dagoena.

Grafiari oharra zor zaio

grafia okerrekoa dirudien arren, onartzekoa da adibide gisa Real Sociedad futbol-taldeko zaleak izendatzeko.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

Txuri-urdinentzat ez dauka garrantzi makala gaurko partidak.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

txuringa 4: Mg PAb ("Belarluziari agirijan ta bizirik daguanian ikusten jakozan zati, edo gauzaak dira oneek [...] Gantzazala, Txuringia, Solomuak, Solomotxubak, Saiaskijak..."), Or Eus 2 ("Txuringak ez du, leenen-arraultza / egitean dun esturik / [...] txuringa aspertu zaion bezala, / egin emengo aldia" — El esfínter no siente tantas dificultades como cuando la polla pone por primera vez su huevo [...] Tan pronto como su esfínter se ha fatigado...), Ibiñ Virgil ("[behorrek] txuringatik ixurtzen dute gelia bezalako ixurkai likits bat artzaiek hippomanes —zaldi-kara, igela— deritzatena" — EdOh: txuringatik: inguen).

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txuringa 1, NekHizt (metahizk.: "Sarritan izendapen bikoitza onartu da, hau da, hitz tekniko mailegatua eta haren pareko izendapen herrikoia, bagina / txuringa, bulba / natura, oidio / zurin, mildiu / gorrina, etab").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txuringa : Euskalterm 1 (bagina sinonimoarekin) // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

ik. Oñatibia Baserria 129: iru lekutan eduki lezateke gaitz au: txuringa edo naturan, umatokian eta arrautz-tokian; 140: txuringa edo natura; 141: txuringa berez gorria bada ere, beltzakatu egiten da; 142: albaiterua ekarri eta txuringa aldeko kordea kenduta, laxter zuzenduko ditu lanak (ik. halab. 57, 58, 62); Zurutuza Baserria / Aberegintza 8, 196-197: "Txuringa irtetzea [...] umetokiaren sarrera degu orrelako ori [...] Txuringa irten-korrarentzat, somatu dira ainbat tresna, guziak egiñkizun berdiña eramaten dutenak. Natura itxi ta gelditu deiela barruan txuringa. Ipiñi ditugun irudietan garbi ikusten da nola diran tresna auek".

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txuringa : HiruMila (1 esfinter anal; 2 vagina), Casve EF (anus), DRA (esfinter, anillo muscular del ano), PMuj DVC (1 ano, sieso; 2 esfínter); xuringa : PMuj DVC (esfínter); zuringa : DRA (esfinter, anillo muscular del ano) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, ElhHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, HaizeG BF, Lh DBF.

Zerrenda osagarriak

NekHizt: Ik. bagina.

leku batzuetan 'ipurtestea' adierazten duela aipatu da; baina erabili duten albaitariek 'bagina' adiera duela erabili dute, eta hau jasoko da.

Kategoria

iz.

Forma baten adiera(k)

abereen bagina.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

txurra: ZMoso (“Ardiak zren zuri eta klasea txurra”).

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txurra arraza: X. Mendiguren B. (“Lehenak «latxa» arrazako ardien iletik eta Nafarroako «txurra» eta «rasa» arrazakoetatik datozkigu, batez ere”).

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txurra: Harluxet // Ez dugu aurkitu ap. LurE.

Sektore jakin bateko informazioa

txurra ardi: NekHizt.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

txurra: euskadi.net (“Haraneko ardi arraza tradizionala txurra da”); ardi txurra: euskomedia.org (“Zaraitzun 40.000tik gorako ardi txurra”) // Ez dugu aurkitu ap. EPG.

Zerrenda osagarriak

NekHizt.

Teknizismo hiztegi honen mailari ez dagokiona

Teknizismoa (arrazen izenak batera ikusiko dira).

Osaeraz argibideren bat eskaini nahi da

sintagma osoa.

Arlo semantiko sistematikoki osatzekoak

Arrazak

Euskaltzaindiaren Arauak

Heg.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: TXURRUT (G; Lar), XURRUT (AN, L, BN-baig; H). Ref.: A (xurrut, txurrut); Satr VocP (xurrut); Gte Erd 289; Izeta BHizt2 (xurrut). a) Sorbo, trago (ref. a bebidas alcohólicas). "Sorbito, txurruta" Lar. "Churrupear es voz del Bascuence txurrupeatu, de txurruta, txurrupat" Ib. "Ardo txurrut bat edan zun (G-azp)" Gte Erd 289. "Trago. Emen xurrut ta an xurrut, gero moxkortu" Izeta BHizt2. Txarroan ardoa artu baño len, txurrut bat artzen zuen, ez geiago, zeren ardo zale etzan. Cb Eg III 364. Batari urrupa [ursupa] bat edo txurrut bat pasarazten dio. LE Urt 195 (ms. 70r urrupabát pasarastendió; Harriet, que cita este ej., transcribe churrut). Aita, txurrut ta txurrut emanaz, moskortzen due. AA III 382. Ardo txurrut. Echag 184 (tít.). Batutzen dira jai egun batean Erriko etxera [...] eta emen, beren txurruta edaten daudela [...]. 'Entre trago y trago'. Izt C 237. --Andria zai dakazu onezkero. --Andria?Bai, bai. Guazen beste txuuurrupat artuta. Sor Gabon 53s. Txurrupat ere edan nuan. Noe 29. Tira ardo txurrupat, janak edana on du-ta. Moc Damu 31. Itz egingo degu txurrupat eranaz. Alz STFer 116. Ollo saldea, [...], txurrut bizigarria, eskatzen duana. Ag G 374. Gizona bazera, gaur gabean txurrut bat emango al dezu nunbait, poltsa orretatik pagatzeko. Urruz Urz 39. Gaberdi aldean xurruta artu ta dantza egiñaz geroz, artaxuriketa bukatu da. ADonostia Itzald II 22. Ardo goxo txurrut bat artuko dezute. Lab EEguna 87. Ori baño ezpadok, atara egizak kartak, ganeratu eutson Txomin Txikik, txurrut goxo bat botaten ebala. Bilbao IpuiB 32. Emaiok pattar pixka bat, txurrut bat. Etxde JJ 261. Zaragi gantzutuen gaiñean iauzika ibilliz txurrut-artean. "Inter pocula". Ibiñ Virgil 90. Onek txurruta bat merezi dik. NEtx LBB 148. Jaki gitxi oituak, askoz obiak gozokiak, txurrut ugariak... Gerrika 64. Gaiñera etzan faltatzen / sagardo-txurrutik. Insausti 288. v. tbn. Txurrut: Sor Bar 110 (txurrupat). Zab Gabon 40. Mok 19. Anab Poli 95. (No ref. a bebidas alcohólicas). Larunbat batetik besteraño bokadu bat probatu eta txurrut bat ur ere edan gabe. Aran SIgn 27. b) (La) bebida, (el) beber (ref. a bebidas alcohólicas). Txurruterako lagun gabe gutxitan izan oida. Ag G 375. Egarri danentzat aor / zurija naiz baltza, / txurrutaren alaiaz / abestu naiz dantza. Enb 209. Txurrutearen ostean, egongo ezoazen ba norbaiti bizkarra berotuteko eran? Bilbao IpuiB 56. Ta ez uste gero Praisku bera txurrutik barik geratu zanik. Ib. 222. Naiz ez moskortu, betiko txurrutak pipiak jota uzten du gizona. MAtx Gazt 78. Goizean zuria ta / atsaldian baltza, / eten bako txurrutai / an ekiten dautsa. BEnb NereA 28. Euskaldun mutillak txurrutean bakarrik diñate beren gogoa. NEtx LBB 145. Askok galtzen dau bere bizia istripuz eta txurrutaren erruz. Gerrika 221.

zurrut iz. Hurrupa. Txakolin zurrut bana edanaz. Iluntze eta jai, gustatzen zaizkio zurruta eta kantua, hamaika aldiz egunsentian dago etxera sartua. Zurrut bat ere edan nuen eta animaturik bihotza, txoria baino alaiago Lekunberritik honantz.

txurrut 5: EiTB (“Gainera, txurrutak ez zidan onik egin… eta ez pentsa aitzakia bat denik.”), Argia (“ardo txurruten bat eginez gero kontari”), DiarioVasco 3 (“Lehenago, aitaren garaian, txurrut! esaten zuen sagardogileak jendeari adierazteko upelen bat irekitzera zihoala”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

txurrut 5: Berria (“Beste txurrut bat”), Agustin Otsoa (“Eta zutitu eta aldapa neketsua jaitsi zuten ondoren, mendiaren oinalde dardarkarira iritsi zirenean, Sammath Naurek lurrun eta kezko txurruta bota zuen, konoaren alboa arrakalatu eta, uholde geldo eta gorgarria osatuz, goitikin eskerga eta goria amildu zen mendiaren mendebaldeko aldapan behera”), Xabier Mendiguren Elizegi (“Beste txurrut bat.”), Pello Zabala (“Mahats, mahasti, ardantza, mahats ximur eta mahaspasa, txakolin argi, txakolin gorri, ardo txuri, ardo gorri, ardo beltz, ardo latz eta ardo goxo... Isil nadin, txurruta jota nabilela pentsa ez dezazuen”), Bernardo Atxaga (“koñakari azken txurruta eginez”).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Erabilia da, eta sarrera gisa jasotzea komeni da, zurrut formaren adierazkorra denez. Bide batez, zurrut sarreran 2. adiera gehitzea komeni da: ‘edaria, edatea’.

Mailak

Adkor.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: TXURRUT EGIN (Añ). a) Sorber. b) + XURRUT EGIN. Beber (ref. generalmente a bebidas alcohólicas). Ordurik geienian / egiten du txurrut. JanEd I 68. Ukalondua goratzia gustatzen zaiola maiz-xamar, txurrut egiteko. Moc Damu 24. Txoletik txurrut dagi. Goen Y 1934, 183. Pattar-botila bat hartu eta botilatik bertatik xurrut egin zuenean. Mde HaurB 36. Geitxo egin al dun / ezkutuan txurrut? NEtx LBB 351. Gaur ere egin al dezu / goizetikan txurrut. In Uzt EBT 105. Tabernan txurrut polito eginda dagoenian. Gerrika 145. (Con dat.). Antxen negon ba, txiki erdi baten kondarrai txurrut egin edo ez egin. Alz Burr 32. (Con bat). Dar, echar un trago. "Txurrut bat egin dut (G-azp)" Gte Erd 289.

[s.u. zurrut] zurrut egin 1 Edari alkoholdunak edan. Zurrut eginaz alferkerian pasatzen du eguna. Adiskideekin zurrut egin eta senitartean bazkaldu.

txurrut egin 6: Elkar 4 (“Nire teari txurrut egin, bizkarra atzeratu, eta erretzeko baimena eskatu nuen”), EiTB 2 (“Baina ezta aipatu ere lanean txurrut egin dudanik!”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

txurrut egin 2: Xabier Etxabe (“Eliri barreak irten dio kafeari txurrut egiten ari zela”), Anton Garikano (“Txurrut egiten eta suari begira jarraitu zuten”).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Erabilia da eta azpisarrera gisa jasotzea komeni da zurrut egin formaren adierazkorra denez.

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa txurrut sarrera proposatu berrian, ‘zurrut egin’ definitzailearekin. Bide batez, zurrut egin azpisarreran definizioa moldatzea komeni da, ez baitira edari alkoholdunak bakarrik (kafeari zurrut egin).

Mailak

Adkor.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

a) interj. txut 5 eta txut txut 2: Mg PAb ("Asten naz... Oi, oi! Galdu nozu neure biziko... txut, txut... Itxi egidazu arren ill nadin orrelango borrerukerija baga", "Bai, ta ara emen prest presta, egin barrija, ta inok lenago imini bagia. Txut, txut; latza dago, gilli gilli egiten deust"); VMg ("Urbildu zuenean ezpañetara, erre ziozkan ardo irakiten zegoanak, ta txut esanik, asi zan ardo gorituari putz egiten"), A BGuzur 2 ("Badakizu gero udako gaueletan zelanik atsoak egoten direan txut orain, txut gero, nai ta bere lorik egin ezinik, ardiakaz egon ezinda?"), Altuna ("Otz andija zalako, basaberiak ezekijen zer egin. Txut! iñuan otsuak, baso-erdittik ebillala, buztana anka-artian eskutauta"), Zait Sof ("Onez ezpadijoa, gogorrean eramateko garaia da. Antigone atzi ta eraman iduri dute. Txut! errukarri onek nora yoko?"); b) 'zut' adierako izond.-adlag. txut 5 eta txut txutik 1: It Fab ("eguardi ta arrats, maian ni jartzean, / an aukat falta gabe txut aldamenean"), HU Aurp ("Harek egin zezakena zen hori, zeren ez baitzuten harekin bazterretarat beha egoiteko arterik; ahurrean bezala baitzauzkan, txut eta erne"), Tx B ("Ez du uste baña nik ikusten det / nola dagoan txut txutik, / kamis utsikan guri begira / leiatillaren txulutik"), Mde Pr ("hona nun zuen auteman loreak zimeldurik zeudela, txut eta mutiri, muxu denak akiturik,"), Anab Poli ("an zebillen aidean Poli biraka bi osoak eginda lurrera txut erori zan arteraño"), Erkiag BatB ("Nikanor'ek, buru txut, soiña lerden").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txüt 'zut' adierako 1, Casve Bortüzale ("Besteen erdian xüxen eta txüt zagon").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txut : a-b) HiztEn (1 B Mina adierazteko hitza; 2 ik. zut); c) iz.: DFrec 1 (Goiz Argi: "penalti txutetan yok eta gol"), AB50 1 ('chut'), Euskalterm 2 (tiro sinonimoarekin) // Ez dugu aurkitu ap. AB38, LurE.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txut : HiruMila (interj exclamación que se dice por el excesivo calor), ElhHizt (interj 1 B ¡Ay!; 2 ik. zut), Casve EF (txüt: droit, debout, raide), Lh DBF (txüt: 1 ik. txut; 2 orgueilleux; txut: droit, debout, raide), DRA (txut: 1 B-i-l-mu-o-tx... interj. de dolor; 2 L recto, vertical; 3 BN-s, R, esbelto; 4 AN, Araq., afectadamente tieso; 5 en redondo, en seco), PMuj DVC (txut: 1 interj. de dolor; 2 recto, vertical...; 3 esbelto, gallardo...; 4 afectadamente tieso, grave...; 5 mendi txut: monte de mucha pendiente; 6 en pie, de pie, derecho; 7 aplomado, vertical; 8 txut egin: impresionar, emocionar...) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, HaizeG BF.

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

Bizk. 'mina'. // EBB (1999-11-25): hurrengo itzulirako.

Zerrenda osagarriak

EEgunk: "txut h. jaurtiketa, ostiko".

Erabileremu dialektala

Bizk.

Forma baten adiera(k)

mina (bero handiak eragina, adib.) adierazteko hitza.

Kategoria

interj. (gauza beroa ukitzean, edo zerbaitek erretzean, esaten dena).

LB: 49 (Aizu 1, Argia 7, Berria 2, DiarioVasco 2, EiTB 5, Elkar 29, Jakin 1, UEU 2); ETC: 156

Beste (edozein) iturritako erabilerak

Elhuyar: txute iz. (Heg.) (lgart.) chute [dosis de droga] / Adorez: txute iz. Lgart. chute (dosis de droga) / Labayru: 0 / NolaErran: 0. / Euskalterm: 0

Zerrenda osagarriak

EEgunk: "†  txute h. droga injekzioa edo ziztada".

Mailegu isiltzekoa edo gaitzestekoa da, ordain egokia duenez

ez dago maileguaren beharrik.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Erabilia eta jasotzekoa, dagozkion markekin. Irudizko adiera ere jasotzea komeni da.

Erabileremu dialektala

Heg.

Mailak

lgart.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

txutxu 2: adlag. Echag ("Erdu ona, Txomintxu, erdu, neskatilla, / ariñ kaderak, txutxu, Jesusaren billa"); 'aitzakia' Or Tormes ("Beste batzuetan egunez etorri oi zan, arrautzak erosteko txutxuagaz, eta etxean sartu oi zan"), eta ap. DRA 'gogoa': A (B "Solorako txutxua dauke"); txutxu egin 1, A BGuzur ("Beren gurasoak txutxu egiten eben Batxigaz ebillelako"), eta ap. DRA, A Ezale 1927 ("Neu zeuekin nabillelako be zer-esana dauke eurok, mazkarok? Ortxe, txutxu egin deiela"); txutxu ta putxu 2, Ag Kr ("ondo egoan Anjelegaz jardunean, da au dala ta ori dala, orkoa ta emengoa, urlia ta zendia, esan da esan, txutxu ta putxu, aleban guztia luzatu eragiteutsan mutillagaz eukan gatzbageko autuari"); Erkiag Arran ("An asi ziran, emakumeak oi dabenez, txutxu ta putxu"); txutxu-mutxu (+ txutxu mutxu, txutxu-putxu, txutxumutxu, xuxu muxu, xuxu-muxu) 10: a) iz. gisa 3: Ag G ("nik eztiat nai etxean gaztien arteko kiñurik ta txutxu-putxurik"); Otx ("txutxuputxu ta marmaxo askoren ostian, kutxatillea idegittia erabagi eben"); NEtx LBB ("ixilleko txutxu-mutxu pranko sortu zitekean"); b) adlag. gisa 5:Apaol ("ari ziran ikazgiñak txutxu mutxu alkarri belarrira itz egiñaz"); A 3 ("guztion artean txutxuputxu barriketan iarduten dau", "Besteok binaka txutxuputxu giarduelarik", "isil-misilka lenengo, txutxumutxu gero, zurru-murru geroago ta esan-mesanez azkenean"); Otx ("ara non entzuten dautsen ate oste baten txutxumutxu iñarduben morroe batzuri, bakandereak bere eztarijai aginddu eutsela txakur guztijak euki egijezala gertu"); c) xuxu-muxuz 2: Or Aitork 2 ("atzetik xuxu muxuz", "neskame gaiztoen xuxu-muxuz amaren aurka asarretu zan"); txutxumutxuka (+ txutxuputxuka) 6: Ag G ("Gurasoak baño atzeratxoago agiri ziran Paula ta Malen, txutxuputxuka"); Etxde 2 ("txutxuputxuka esan zion bere senarrari", "marmarioan eta txutxuputxuka aritzeko"); Zait Plat 3 ("zumarra ta astigarra elkarri txutxumutxuka ari ziran", "itzalaren babesean txutxumutxuka ta txor-txor ari omen zan zenbait gazteekin", "mingain-luze gaiztoek atseginarren txutxumutxuka zabaltzen zutenez") // Eta DRAn, gainera, txutxokan : A (S "Lagun-xaldo bateki zirenean etzieela txutxokan ihueki ari").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

txutxu-mutxu (+ txutxumutxu, txutxu-putxu) 6: a) 4: I. Tapia ("Aski dugu txutxumutxuekin"); J. Cillero 2 ("Horra hor betiko txutxu-mutxu horiek", "bestelako kokoloek atsegin zituzten txutxu-mutxuak"), A. Bolinaga ("esango nuke bi programa horien kalitatea aski ona dela eta beste kateek emakumearentzat programatzen dituztenen gainetik dagoela: sugetzarrak, txutxu-mutxuak, reality showak..."); b) 1: Gure mixioak ("Ara, zion batek, txutxu-putxu ari ziran batean"); c) xuxumuxuan 1, Azurm ("xuxumuxuan denek aipatzen dituzten berak"); txutxu-mutxuka (+ susu-musuka, txutxumutxuka, txutxuputxuka) 12: Zait ("txutxumutxuka ari dira maitari berriok"); Larrak ("atzetik mordoan doaz Andikiak, irribarreka ta alkarregaz txutxuputxuka"); J.A. Mujika ("hantxe zeuden mikrofonoaren aurrean, susu-musuka, belarritik belarrira mintzatuz"); K. Santisteban ("argi horiskek zerbait xuxurlatzen diote ahopean, txutxumutxuka"); Egin 1989 ("Jendea tabernarik taberna txitxili-patxala, txirri-txirri, txitximutxika, txinta-minta, txutxumutxuka, mixmixka"); D. Urbistondo ("Txutxu-mutxuka ari ziren"); X. Mendiguren B. 2 ("amaren ahotik jakin nahi nuen txutxuputxuka esaten zena egia zen", "Eta zergatik ibili behar zen txutxuputxuka"); J. Arretxe 3 ("ikasi nahi ez eta txutxumutxuka edota elkarrizketak sortzeko ahaleginetan", "txutxumutxuka jarduten zuten berauek ere", "gau osoa eman zuten esna eta txutxumutxuka"); U. Lopez ("Baina ez al zenekien behiok txutxu-mutxuka eta inori sabela betetzeko munduratuak izan garela?"); txutxuka 1, P. Zabaleta ("Denak ari ziren marmarka eta txutxuka").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

txutxu : HiztEn (B gogo, nahia; Haur. hegaztia, oiloa; Haur. arrautza); Euskalterm 1 (chucho); txutxu-mutxu : AB50 1, HiztEn, Euskalterm 1; txutxu-mutxuka : DFrec 1 (txutxumutxuka), HiztEn (AS), Euskalterm 1 // Ez ditugu aurkitu ap. AB38, LurE.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

txutxokan : DRA (S cuchicheando); txutxu : ElhHizt (B deseo, ansia, voluntad, gana, ánimo; B excusa, pretexto; B Haur. ave, gallo; B Haur. huevo), HiruMila (Haur. ave, gallo, gallina), DRA (B, Añ, ms pretexto; B-b-o ansia; Puer. calentarse al fuego; Puer. huevo; Puer. pollo, gallo, ave; B-l celos, envidia), PMuj DVC (B pretexto, socapa, socolor, excusa, disculpa; B ansia, anhelo, deseo vehemente; B Puer. calentarse al fuego; B Puer. huevo; B Puer. pollo, gallo, ave; B envidia, martelo, celos; B asilla, islilla, clavícula; buñuelo); txutxu egin : DRA (tener envidia, rabiar de celos), PMuj DVC (amartelar, galantear, encelar, rabiar de celos, tener envidia, celos —eta txutxu egin dagixula fastídiate); txutxu eragin : PMuj DVC (B importunar, molestar, incomodar, moler, maltratar, fastidiar, vejar, matraquear, disgustar); txutxu-eragile : PMuj DVC (B molestador, vejador); txutxuka : HiruMila; txutxu-mutxu : ElhHizt, HiruMila, Casve EF (txutxumutxu), DRA (AN-lez, Bc, Gc, R txutxumutxu), PMuj DVC; txutxu-mutxu egin : ElhHizt (AS), HiruMila, DRA (AN, B, G, R); txutxu-mutxuka : ElhHizt, DRA (AN, Bc, G-and, R-uzt txutxumutxuka), PMuj DVC (txutxumutxuka); txutxumutxukari , txutxumutxukatu : PMuj DVC; txutxu-putxu : HiruMila, PMuj DVC // Ez ditugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, HaizeG BF, Lh DBF.

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

Bizk. // EBB (1999-11-25): hurrengo itzulirako.

Zerrenda osagarriak

BizBerba: "txutxu (aitzaki): pretexto".

Txostenak eskainiko duen informazioa behar da

ik. xuxu forma dagokion, 'gogoa, aitzakia...' adierakoari.

Kategoria

iz.

Erabileremu dialektala

Bizk.

Maiztasuna

g.er.

Forma baten adiera(k)

gogoa.