3 emaitza pare bilaketarentzat

1 pare (gral.; Lcc, SP, Ht VocGr 395, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq /páe/; Iz ArOñ; Etxba Eib; EAEL 191; Elexp Berg; Gte Erd 249. Tr. La forma par sólo se documenta en las formas parrean, parreko, parretik, parrera, parrez-par, y, en algo menor medida, parrik. Es usada por autores septentrionales desde Harizmendi, aunque es a partir del s. XIX cuando se hace gral. en los dialectos del Norte; al Sur sólo hay unos pocos ejs. vizcaínos (parrik, parrean, par emon) en Azcue y Ayesta; cf. 2 parra. En DFrec hay 97 ejs. de pare, 9 de ellos septentrionales, y 2 de parrean, septentrionales.

I (Sust.).

1. Par. "Par de cosas, gauza parea" Lcc. "Idi pare bat" SP. "Il se dit même d'une chose dont les parties essentielles sont inséparables. Galtza parea, pair de pantalons" H. "Pare bat ordu asko ditu nere suiak erbia bizkarrean duela etxeratzeko (G)" A. "Ollasko paria dakargizu" Etxba Eib. "Egunian pare bat pakete erretzen dau" Elexp Berg. "Pare bat oski erosi düt (S) [...], pare bat galtzerdi erosi ditut (V-arr-gip), [...] bi pare pantalon (B), [...] dozena pare bat galtzerdi (V-arr, G-azp, AN-gip-5vill, B), [...] mila pare bat soldado (BN-lab)" Gte Erd 249s.

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, aunque es algo más frecuente al Sur. Las construcciones del tipo pare bat + sust. son propias de la trad. vizcaína (así en fray Juan de Zumarraga, Arrese Beitia, Erkiaga, Anduaga (AUzta 77), Alzola, Gerrikagoitia; tbn. algún guipuzcoano como N. Etxaniz o J. Azpiroz (61)), frente al más extendido sust. + pare bat. Con todo, emplean la segunda construcción tbn. los vizcaínos Kirikiño, Bilbao (IpuiB 133), Erkiaga (BatB 59) y Gerrikagoitia (152).

Pare bat kasulla eta frontal bi. fJZ 98. Eta eman lezatenzát oblazionea [...], turturela pare-bat. Lç Lc 2, 24 (He, TB, Oteiza, Brunet, IBe pare bat; Ol, Or biko bat, Arriand bikua, Dv, Leon, Ker, IBk bi). Juglare pare bat. Lazarraga (B) 1154rb. Halaber suplikatzen nitzauzu auktore pare ba[t] nahi derautazun xerkatu neure duhurian. (1595). FLV 1993, 449. Munduaren faborera iautsiko da parea [Henok eta Helias]. EZ Man I 70. Pare bi fraka miesazkoak. Mic 14v. Dozena bat pare eskarpiña. Ib. 14v. Uso tortoil pareak hori egiten du. SP Phil 393. Bortz ehun idi pare. Tt Onsa 51. Armak ta dibisea, / arbola-etse parea <aruola es oparea>. BBizk 22. Xakin bai xakin nolakoa dan ene ukabil parea. Acto 252. Idi-pare gizen bi. Mb IArg I 211. O zeruko izar argi, santu pare eder ta paregabea! Cb Just 6. Laborantzan hari zela hamabi idi pareekin. Lg I 356. Lurrean lau-oinka dabiltzan abere edo animalietatik, ta aidean egatzen diran egaztietatik pare bana. Ub 16. Oilo pare bat. AstLas 35. Zazpi milla pare zapata. Astar II X. Urte biñako zekor parea. Izt C 181. Ai! zer hipokrit parea! Gy 146. Animali-mota guziak, bakoitzetik pare bat, ar-emeak. Lard 9. Baditugu laneko bi idi pare. Dv Lab 95. Pare ederra daramazu. Sor Bar 52. Pare bat zapata. AB AmaE 298. Haixtur pare bat. Elsb Fram 126. Da minagaz igortzi / atzamar parea. Azc PB 68. Eskiulako düzü / hartü din lagüna, / pare eijerragorik / Frantzian ezpeita. Xikito 13. Zenbat gantzontzillo pare dituzu? Iraola 112. Bost pare abarka. Ag G 51. Piarreñok bere galtza parea ekarriko zuen arte. Barb Sup 48. Aste pare bat geruago. Kk Ab II 182. Alportxa pare bat puska. Lf Murtuts 41. Aingeru pare amesgarri onen ibillera. Erkiag Arran 26. Egurrezko guraize haundi pare bat. Arti Tobera 270. Ego-pare aundi ori. Vill Jaink 96. Kaixo, gazte pare! NEtx LBB 145. Oren pare batez oraino lanean. Ardoy SFran 88. Danak nere bota pareari begira. BBarand 142. Pare bat kilo gitxienez emoten eban. Gerrika 132. Kilometra pare bat bazitakeen hurbil. Larre ArtzainE 158. Azentuak [...] bereiz ahal ditzake beste alderik ez duten hitz pareak ala ez? MEIG VI 102.

v. tbn. It Fab 225. Hb Esk 188. Xe 245. Ud 120. JanEd I 56. HerVal 218. Elzb PAd 64. Zby RIEV 1908, 773. HU Zez 165. Moc Damu 29. Urruz Zer 123. JanEd II 84. Alz Ram 102. Ox 194. Etcham 70. Tx B II 136. Lab EEguna 87. JE Ber 18. Lek EunD 37. Or Eus 176. TAg Uzt 264. Zerb IxtS 13. SMitx Aranz 85. Etxde JJ 28. Bilbao IpuiB 251. Basarri 61. Izeta DirG 115. And AUzta 69. Osk Kurl 184. Salav 36. Xa Odol 293. Berron Kijote 118.

Isaak eta Errebeka, zeinak baitziren lehenagoko mendetako ezkonduen parerik garbiena. SP Phil 400 (He 404 denbora zaharreko parerik garbiena).

"Au jeu basque de cartes appelé mus: pareak, quand on a en main deux figures semblables" H. "Pare xoilek tanto bat dute balio (BN-arb-lab)" Gte Erd 193. Zertako da etortea / eskura dublerik, / inok bere ezpadauko / orduan parerik? Azc PB 88. Pareak bai. Ib. 87. Jokoa bi, eza iru, parea lau, enbitea irabazi badik sei. TxGarm BordaB 35.

(Usado para expresar un número indeterminado muy reducido). Beste ezerezkeri batzuk erakusten eutsezan abadeai: Murciako ur-aza bat edo, garai zanean, limoe, laranja, mertxika, orri-gerezi, madari pare bana edo. Or Tormes 105. Baiña, orrela ez izanik ere, egun pare bat igaro gabe asarrean asiko giñake. Etxde JJ 224. Pelotatokian egozan pare bat minutu baiño leen. Erkiag Arran 56. Orain pare bat urte dirala. Alzola Atalak 73. Beti, gutxienez, bata besteagandik pare bat metrora alderaturik ibiltzen ziran bidean. NEtx LBB 123. Ordu pare baterako, Benitoren trumoiak baretzen ziran. Ib. 67. Zikiro pare bat edo, erretzen dute kanpoan, arnoa eta ogia harat ereman eta ez da gero han omore faltarik izaiten. Xa Odol 233. Deus askorik ez litzake, gure zoritxar au mantartxo pare batez sendatzen diran aietakoa balitz. "Con un par de bizmas". Berron Kijote 170. Pezeta pare bana biltzen bagenituan, ura poza igandean jokurako! BBarand 63. Eta azken aldera nexkaren eskutikako lerro pare bat, zuzen baino okerrago amaren esanera eginak. MEIG IX 98.

2. Cosa o persona similar, semejante, comparable. Cf. PARERIK; 2 parra. O andere exzelente, ezein pare gabia. E 77 (cf. paregabe). O mihi ederrena, hasterik gabea, / nork erran ez duiala lurrean parea! Hb Esk 4. Pasaka jada pare guti zuen, bainan erreboteko botari zen guzien gainetik. Zerb Azk 116.

(Precedido de gen.). Cf. infra (II); cf. tbn. infra PARERIK. Herri orotan gauza orok eztu bere paria. E 215. O ezteusa! o ariña! o ttinplaren parea! EZ Man I 51. Orain aberats burjesa, aurkhi moian gabea, / Zeren ureko ona den haizearen parea. EZ Man II 129. Adats izpiak zituen / urrearen pareak. EZ Noel 42. Eztu zure indarrak / aurkhitzen bere parea. Gç 197. Oraiño, diotsat, banitu / zure indarren pareak. Ib. 180. Üskal herriko anderik / dirade izarren parik. Etch 534. Arima nendukan elurraren parea. Arti MaldanB 199. --Lotsa gabeak! --Zure pareak! Arti Tobera 266. Arekin dozu duda bagarik / errege baten parea. Ayesta 77.

Persona de igual rango. Maiñateki bizi ziradian [aita lehenak] beren parekila bezala. Egiat 267.

3. "Pares de Francia, Franziako Pareak" Lar. Frantziko amabi Pareak. Berron Kijote 216. Arbasoak izan zituen Markes, Duke eta Pareak Frantziako erregeen aholkatzale eta zerbitzari. Lf ELit 143.

4. Lado junto a. "Par, position d'une personne ou d'une chose à la même hauteur matérielle ou morale d'une autre" VocBN (pero parece que no se refiere a su empleo como sust. pleno). "Gure etxe paria piñuz beteta dago" Elexp Berg. Cf. PAREAN, PARERA, PARETIK. Etorri zan belz, gaba tristea, / ta illundu nere paria. Ill Testim 18. Nik ez banioten esan pare artan ez jartzeko. Salav 94. Ni pare artara irixten nintzanean. Ib. 54. Osinbeltzko pare orretan. Uzt Sas 161.

II (Tema nudo usado como posposición). Tr. Apenas documentado al Sur antes de aprox. 1940 (sólo en Moguel, Aguirre de Asteasu y, con un significado algo diferenciado, en Beovide); a partir de esa época su frecuencia aumenta considerablemente. Al Norte, por el contrario, su uso sufre una disminución desde principios del s. XX, acelerada en su segunda mitad.

1. (V-gip, L, BN, S; SP, Ht VocGr, Lar, Izt 109v, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 250. (Tras gen.). Similar, semejante, comparable. "Pareil, égal, semblable" SP. "Pair" Ht VocGr 395 y Gèze. "Par, igual, pare, berdin" Lar. "Pair, qui va de pair avec un autre individu comparé" VocBN. "Pair, égal, semblable" Dv. "Égal" Lrq. "Lili baten pare bere adin handiagatik (S), ezteietako salha haundi baten pare (BN-lab) [...] larrosa baten pare da (V-gip)" Gte Erd 250.

Estimatu izan gaituk harakinzako ardién pare. Lç Rom 8, 35 (TB ardientzat, Dv ardi batzuentzat, Ol, IBe, Bibl arditzat, Ker ardi lez). Gauza guztietan hekin pare eta berdin. Mat 64. Zeren elzaurraren pare delarikan untzia. EZ Man II 135. Fitsaren berdin, ez deusen pare dadukagu denbora. Ax 160 (V 107). Gizonen gorphutzak dira behiren pare. SP Phil 258. Ezta medikurik herioaren pare denik. Tt Onsa 158. Ene arima zure aitziñean egiñ eztadinzat lur agor eta idor baten pare. Ch III 3, 7. Haren boza ur handi batzuen habarrotsaren pare zen. He Apoc 1, 15. Zuñek gizona ezarten beitü aingürien pare. Mst III 10, 6. Hormaren pare dut ene bihotza. Mih 46. Bere Aitaren pare dela botherez eta gloriaz. CatLan 48. Gure nahiaren pare balitz gure ahala. Monho 56. Gaur medikuben pare gara [zirujaubak]. Mg PAb 45. Izen ona galtzea eriotzaren pare da. AA II 103. Argatik Jeremiasek ipintzen du arriak puskatzen dituan malluskaren pare. AA III 433 (cf. infra (3)). Izanen da baratze arregatu baten pare. Jaur 143. Mündü huntako phenak eztira deusere; / bestekuen althin itzalaren pare. Etch 654. Usoaren pare, izan zaite laño. Gy 123. Direnak basa edo ongarriaren pare. Dv LEd 59. Ihurtzuriaren pare entzuten duenean botz hau. Laph 132. Jinkoaren üdüriko gira eta aingürien pare. Ip Hil 33. Han badük neskatila ekhiaren pare. Xikito 10. Erbi xoro horren pare / Jendetan asko badire. Ox 88. Hilak direnen pare. Iratz 156. Orain artean zakarraren pare niñuten Etxahunian. Etxde JJ 276. Atzeskua ere, aren pare izan zan. Erkiag Arran 42. Euskaldunaren pare danikan / ezta izango munduan. Auspoa 77-78, 292. Pilota daukatela otoitzaren pare. Xa Odol 283. Txanpanen pare badira auek. Uzt Sas 285. Gu be [ospakizunak egiten] beste askoren pare giñala eta pozik. Gerrika 51. Badirudi ur garbiaren pare behar duela izan behar bezalako prosak. MIH 115. Ezerezeko paperetan maiz ikusi izan ditugun zenbait ere, Edmond O'Brien bezala, gaiak eragiten dielako edo, gorengoen pare ageri dira. Ib. 316.

v. tbn. Hm 140. Arg DevB 46. Gç 212. ES 400. Lg I 226. Brtc 200. Egiat 212. Dh 217. Bordel 94. Hb Esk 39. ChantP 270. Elsb Fram 146. Jnn SBi 79. Barb Sup 14. Gand Elorri 216. Vill Jaink 153. NEtx LBB 337. Insausti 147.

(Tras dat.). Bada jende itxasoari pare diradianak. Egiat 266.

2. (V-gip; H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. (Tras gen.). De modo semejante (a), a la manera (de). "Arrazoinik ez duten aliamalien pare bizi direnak (Lg)" H. "Zoruen pare gabiz nora juan ez dakigula" Etxba Eib. "Txarrixan pare jaten dau" Elexp Berg. Horek bezala, horen pare patitu eta soferitu behar ukhanen dute. Tt Onsa 88. Baldin Jesusen pare atsegiñekin pairatzen badituzte pobreziaren efetuak. Mih 81. Hen bihotza zeiñütegiko oillarraren pare aize güzier ützültzen dena. Egiat 212. Aingeruen pare / Bertutez bertute / Hegaldaka bezala / Kurritzen dutela. Monho 84. Othoitz khartsua isentsuaren pare, Zeruetarat altxatzen da. MarIl 26. Ikhasten dituzte [...] baiña perroketaren pare, mamiaz edo moralaz kasu guti egiten dutelarik. Gy VII. Arbola gazten pare egiten adarrak. Hb Esk 50. Badoha ximixtaren pare. Laph 143. Hil direla, nahiz giristinoak ziren, pagano batzuen pare. Elsb Fram 160. Bertze gauza guziak bezti batzuen pare higatzen eta zahartzen diren denboran. Lap 74 (V 37). Burdin-harien artetik beha dagozkigu, sagu batzuen pare. JE Ber 28. Lehoinaren pare ari izan dira. Lf Murtuts 51. Euskal-anai aien pare, / Ama berari guk ere. SMitx Aranz 226. Korritzen degu emengo / trolebusen pare. Uzt Noiz 31. Hil den aita baten pare [...] / itzali zira zu ere. Xa EzinB 44. Beti estatu onean agertu baita publikoan, bere partidak ongi prestatzen dituen pilotari zintzoaren pare. Larre ArtzainE 266. Edozeiñen pare egin zuan bertsotan, eta saiotik saiora gora egiñaz. Insausti 235. Ez baikaude, Peneloperen pare, senar herratuaren espero etsian. MEIG VII 28. v. tbn. Dv LEd 160. Elzb Po 179. Zby RIEV 1908, 289. Jnn SBi 44. Arb Igand 9. Barb Sup 180. Ox 165. NEtx LBB 87.

(Tras -ko). Iauna baithan fida dena, / Sion mendiko pare. "Sicut mons Sion" (Ps 124, 1). Hm 135.

3. (H). (Tras gen., con ipini, ezarri). En comparación (con). "Egungo eguneko festak anziñakoen pare ifinten badituzu (AA)" H. Baña zer dirala uste dezu gauza oek guztiak [...] Jaungoikoaren izate andiaren aldean edo pare ipintzen badituzu? AA III 309s. Salbatzen diranak gutxi dira galtzen diranen pare ipintzen badira. Ib. 283. Beraren oiñazeen pare ezarriaz. Erkiag Arran 184.

4. (Tras gen.). Enfrente (de); junto (a). v. PAREAN (c). Arkaitz guztiz garai ta, goitik bera ebakiak, leize illunak. Batez ere bi, bata bestiaren pare bide askuan ebakitakuak. Bv AsL 148. Biarnoko ibarra, Zuberoaren pare eskubi saietsetik. Etxde JJ 190n. Piarresi, bere etsaiaz apentzeko egarriaren pare, beste gogo leitsu bat ere erne ta arrotu zitzaion. Etxde JJ 211.

5. (Tras gen.). En lugar (de). Arrantzale nekatuaren ordez, itsastar sasoikoa [aurkitu eban] [...]; gorputz leertuaren pare, beso sendoak. Erkiag Arran 82.

6. (Precedido de tema nominal nudo). Hasta la altura de, a la par de. v. PARERA. Sagardo prezioa, / ardo pare ioa, / ori nork pagatu nai du? Basarri 156.

III (Adj.).

1. Par. Urtero ogei ta bat edo ogei ta amaika bañu artzeko asmuak izaten ditut; badakizu pariak ez dutela izan biar on egiteko. Sor Bar 27s.

2. Igual, semejante. Onekin pare xamar nintzala ni ere esan zuten juradukoak. Insausti 25.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper