22 emaitza mahats bilaketarentzat

mahats (L, BN, S; Volt 114, SP, Urt I 101, Ht VocGr 312, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H; maats V-m-gip, AN-larr; Dv, H (V, G)), mats (V, G, AN, B, Ae, Sal, R; Lcc, Lar, Añ, Dv, H), maatz (V-gip; H (V, G)) matz (Mic 9v, H), mahas (H; maas A), mas (G-nav, L, BN; Lar, H (V, G)), magats (V-gip), marats (G-azp). Ref.: Bon-Ond 148 y 149; VocPir 663; A (maats, mats); A CPV 127 (magats, marats); Lrq /mãć/); Lh (mas); Iz Als (matsa); To (maatsa), UrrAnz y ArOñ (maátza); Echaide Nav 90; Etxba Eib (matsa); Elexp Berg (maats).

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, ya desde Leiçarraga. Al Norte, mahats es la forma general. Pouvreau escribe siempre mahatz, y hay tbn. un ej. en AstLas, junto a otros de mahats. Al Sur, la forma mejor documentada y casi única entre los escritores navarros, es mats. Hay maats en msOñ, Moguel, fray Bartolomé, Uriarte (en vizcaíno), Beovide (junto a mats), Ayerbe (EEs 1912, 156), Kirikiño, A. Irigaray, Lizardi, Markiegi, Orixe (excepto en el artículo de JBDei 1919), T. Aguirre, Villasante y un ej. de Ibiñagabeitia (junto al frec. mats). En las biblias de Olabide y Kerexeta, ambos emplean mats en el Nuevo Testamento (ed. 1931 y 1966 respectivamente) y posteriormente maats, en el Antiguo y Nuevo Testamento (ed. 1958 y 1976). Se encuentra matz en Astarloa, en un texto baztanés del s. XVIII (BOEans 817), en Oteiza (Lc 6, 44), en un ej. de EgOn (53, ap. DRA), y en E.M. Azcue y Lauaxeta, y mahats en Aresti y BiblE. En DFrec hay 8 ejs. de ma(h)ats y 1 de mats.

1. Uva. "Burbujo de uvas, matsan <-ss-> razimo" Lcc. "Agraces, mats eldubageak" Lar. "Vendimiar, matsak bildu" Ib. "Tortozón, especie de uva, mas mueta bat" Ib. "Uvada, matsugaria" Ib. "Mahatsa laxaprenatzen (BN-lab), acción de la uva que brota en pámpanos" A.

Mahatsak onthu dituk. Lç Apoc 14, 18 (Echn, Ur, Ol matsak, Ur (V), Ker maatsak). Azintun-ondoen artean landatua den mahaztiak iasaitentu mahatz gizenak eta azitunen gozoa dutenak. SP Phil 327 (He 329 mahats gizenak). Bil othe daitezke elhorrietarik mahatsak edo laharretarik fikoak? He Mt 7, 16 (Lç, TB, EvL <-tx>, SalabBN, Ip, Dv, BiblE mahats, Ur, Echn, Hual, Samper, Ol mats). Mahats ondu gabeak [jatea]. He Phil 86. Udare, txermen, mats eta beste jan-gai guziak. Mb IArg I 119. Etzen gehiago agertu mahatsen biltzeko muga ethor arteraino. Lg II 232. Egon zan mats gozoen ustean zai [...], baña alferrik, zeren eman etzuan mats garratz-basatiak baizik. AA III 356. [Aien bat] ain berde eder panpanos, zarmendus, ostos, lores ta matses. LE-Fag (s.v. ayen). Gaztaña, sagarra, matsa, intxaurra, [...]. Izt C 137. Urrian. Sagar, mahats eta gaztainak biltzeak. Dv Lab 209. Bildu zituen lurreko mahatsak, eta arthiki zituen [...] thina handira. Dv Apoc 14, 19 (He mahatsa ebaki, Ip mahatsak bildü, Ur (G) matsak bildu, Ur (V) maatsa mindemiñau). Ematen diote mahatsek arnoa, aroek bihia, lorek usaina. Hb Egia 33. Lehertuz / arnotzen [da] mahatsa. Zby RIEV 1908, 211. Gaztaina-kirikioak, / indiar matz eta artoak / batu. Azc PB 289. Masti oek ematen zuten matsarekin, txakoliña egiten zan. Etxeg RIEV 1908, 190. Sagar, udare, keriza ta matsak. Ag EEs 1917, 170 (G 61 matz). Matsaienak matsa emateko bear dun ezetasuna ta indarra. Or JBDei 1919, 365. Elgebarnek maite zian mahatsaren hura. Const 38. Maatsa elduegia egoalako, eskuetan aletuten zan. Or Tormes 25. Ezpañetan daukazu / matsaren tinta. Yanzi 48. Sartu zala dolarean, / saskika mâtsak ara jaurtiaz / tinkatzen zitutenean. Or Eus 383. Phiko eta mahats ederrenez kargatuak. Zerb IxtS 40. Nire deserriko mahats geza bigunak. Arti MaldanB 191. Mats eldua ardo gorri. Gand Elorri 108. Mahatsa gal baledi / izotz bat eginik, [...]. Canción suletina (ap. DRA). Mahatsa ontzen ari zen denboran. Larre ArtzainE 18.

v. tbn. Ax 216 (V 144). Urt Gen 40, 11. Brtc 133. AstLas 34 (53 mahatz). Arch Fab 135. ECocin 19. Barb Sup 10. Ox 142. Lf Murtuts 8. Mats: Gamiz 206. VMg 63. Zav Fab RIEV 1907, 533. Echag 174. It Fab 135. Lard 385. Brunet Lc 6, 44. JanEd I 41 y II 16. AzpPr 68. Jaukol Biozk 17. Lab EEguna 101. MendaroTx 221. Ir YKBIz 139. Ibiñ Virgil 69. NEtx LBB 364.

"Bearrak ondutako matsa da ori, la necesidad le ha repuesto; litm., ése es uva abonada por la necesidad (AN)" A EY III 332.

(Como primer miembro de comp.). Azeri mats-gurea (tít.). Zav Fab RIEV 1907, 533 (1909, 28 mats ongilla). Emakumea bada / matz-salda-zalea / aldean daukaz beti / buruko alea, / ta esteak korroka. Azc PB 105 (in Ur PoBasc 207 ardao zalia). Yatetxe baten maats-itzalpean eserita. Or Mi 15. Mustioak maats-tinkatzaileen zangoak nabartzen dituenean. Ib. 29. Raymonde, soin humoa, mahats hume! Mde Po 55.

(Como segundo miembro de comp.). Goiz-mâtsak eldu zaizkiola ta / dizela janez mâstira. Or Eus 381. Mahain-mahatsa eta arno-mahatsa ere xuhurtu dira, bainan arno-keta gaitzak badira sotoetan. Herr 20-7-1961, 1.

2. (H), mats (Lar, Añ, Lcq 62, H). Vid. Mahats bethekorra legez / Etxeko saihetsean. Hm app. 143. Abetxubak dira beste oneek. [...] Maatsa. Urkija. Untza. Uurra. [...]. Mg PAb 188. Matsaren adartxo ta aienak ziran argal. VMg 64. Sagarrak txertatu ta / matsak podatzera. It Fab 183 (153 matsaren ostoa). Benedika dakiola, dio, / mahatsari ahiena, / arno ekartzen duena. Bordel 79 (tbn. en ChantP 310 mahatsari aihena). Anziñako denporan Gipuzkoan matsak / badakigu zirala guztiz aberatsak. Izt C 149. Toki guzia dena lore da, dena lili, mahats, sagar eta zuhamu. Hb Egia 31. Lore bat badakar mahats horrek xoragarria. HU Aurp 97. Beste zugaz guziek etorri omen ziran matsarengana. Or JBDei 1919, 364 (Mi 79 maats). Matsaren orpotik dator / mama gozua. JanEd I 127. Begira mats guzien / amoriyuari, / berriro nun dakarren / beren frutu ori. JanEd II 14. Nik matsa nola ebakiko det / ardo-zalia naiz eta? Tx B I 244. Laztantzen dodaz sasi-lilijak, / eta matzaren urrezko orrijak. Laux BBa 26. Mâtsa lore daukagu. Or in Gazt MusIx 199. Lau besotako mahats kurutzatua, gora moztua. Larre ArtzainE 18. v. tbn: Ox 31. Mats: Echve Dev 371. NEtx LBB 148.

3. Borrachera. v. mahaspasa (2). Goizean zuria ta / atsaldian baltza, / eten bako txurrutai / an ekiten dautsa; / artzen dabe matsa, / ezin dira altza. BEnb NereA 28.

4. (V-gip, G-azp). "Maátsa erabilli, ibilli, euki, izan, negozio handia izan. Taberna orrek dabill aspaldixan maatsa. Trena kentzia Vergararesandako izan zan maatsa" Elexp Berg.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper