0

samurkor

adj. Ipar. Haserrekorra.

samurraldi

iz. Ipar. Haserrealdia.

samurrarazi, samurraraz, samurrarazten

du ad. Ipar. Haserrearazi. Jainkoa samurrarazi zuelako. Elkarrekin samurrarazten auzo eta ahaideak.

samurrik

adb. Ipar. g.er. Haserre.

samurtasun

iz. Samurra denaren nolakotasuna; norbaitenganako sentimen edo joera samurra. Ik. biguntasun; beratasun. Noizik behin sentitzen duzun samurtasun ezti hura. Amak umeenganako duen samurtasunak ez du orderik. Haurra bularraren kontra estutuz, ama baten samurtasun guztiaz. Samurtasunez begiratu.

samurtu, samur/samurtu, samurtzen

1 da/du ad. Bigundu. Nire harrizko bihotz eri honi eragin zion, samurtu zuen. Honen samurtasunak samurtu zuen nagusia ere. Ez da diruaz irekitzen ez den aterik, samurtzen ez den bihotzik. || Eguraldia samurtzen denean. || Oilagor hil berriak samurtzen utzi.

2 da/du ad. Ipar. Haserretu. Ez otoi samur, Jauna. Samurtu da anaiarekin. Itsasoa samurturik goiti eta beheiti.

san

Kristau erlijioko santu bat aipatzean aurretik ezartzen zaion hitza. Ik. done 2; jaun done; jondoni; jondane; santa 2. Halaxe dio San Agustinek. San Luis errege handia.

sanadriandar

1 adj. San Adriangoa, San Adriani dagokiona.

2 iz. San Adriango herritarra.

sanagustin

iz. pl. San Agustin egunaren inguruan egiten diren jaiak. Sakabi trikitilaria joaten zen garai hartan Aizpurutxoko jaietan jotzera, sanagustinetan.

sanandres

iz. pl. San Andres egunaren inguruan egiten diren jaiak. Sanandresetan, elurra hankazpietan.

sanantolin

iz. pl. San Antolin egunaren inguruan egiten diren jaiak. Antzara-jokoak ospea ekarri die Lekeitioko sanantolinei.

sananton

iz. pl. San Anton egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gaur aurkeztuko dute txakolin ekoizpenaren emaitza, Getarian, sanantonetako jai giroan.

sanantonio

iz. pl. San Antonio egunaren inguruan egiten diren jaiak. Duela astebete hasi ziren sanantonioak ospatzen Igorren.

sanatar

1 adj. Sanakoa, Sanari dagokiona.

2 iz. Sanako herritarra.

sanba

iz. Mus. Brasildar dantza, erritmo bizikoa. Sanba dantzatzen hasi ziren.

sanbartolome

iz. pl. San Bartolome egunaren inguruan egiten diren jaiak. Hilaren 25ean, sanbartolomeetako txapelketa jokatuko da Elgoibarren.

sanbernardo

iz. Jatorriz Italiako iparraldekoa eta Alpeetakoa den txakur arraza; arraza horretako txakurra, handia, dotorea eta indartsua, lasaia eta lagunartekoa, antzina elurretan galdutako pertsonak bilatzeko erabiltzen zena.

sanblas

1 iz. pl. San Blas egunaren inguruan egiten diren jaiak. Musika kontzertuak, kaleko ikuskizunak eta idi probak izango dira nagusi Abadiñoko sanblasetan.

2 iz. Sanblas opila.

sanblas opil, sanblas-opil Opil zapal gozoa, gaina zuringo jaso azukreztatuz estalia duena, San Blas egunez elizara bedeinkatzera eramaten dena. Inguru honetan ohitura handia dago sanblas opila jateko.

sandalia

iz. Oinetako arina, zola batek eta honi eusteko hede batzuek osaturikoa, behatzak agerian uzten dituena. Sandaliak jantzi. Sandaliak lot itzazu.

sandalo

iz. Sandalum generoko landarea (Santalum sp.). Sandalo zura.

sandia1

iz. Urlia-ren ondoan edo urlia eta berendia-ren artean, zehaztu gabeko beste pertsona bat aipatzeko erabiltzen den izena. Urlia, sandia eta berendia. "Hemen ote dira urlia eta sandia?", dio bere artean. Urlia haurdun dela, sandia lapurra dela. Urlia ezkontzen da sandiarekin: senarra ahaide egiten da emaztearen ahizpa eta beste ahaideekin, laugarren mailaraino. Egiten dio bigarren papera, esaten duela sandiak hartu dituela urliaganik, urtebeteko epearekin, seiehun ezkutu.

sandia2

iz. Angurria.

sandinismo

iz. Nikaraguako mugimendu politiko iraultzailea, Augusto César Sandinoren ideietan oinarritua. Hirurogeita hamarreko hamarkadan hedatutako sandinismoan sinesten du herriak.

sandinista

1 adj. Sandinistena, sandinismoari dagokiona. Iraultza sandinistaren 25. urtemuga.

2 adj./iz. Sandinismoaren jarraitzailea. Gerrillari izan zen Nikaraguan, sandinistekin.

sandu

iz. Naf. Santua.

sandwich

iz. Ogi xerra karratuz eginiko ogitartekoa. Afaria: gazta-sandwicha eta banana-erdi bana.

saneamendu

iz. Heg. Saneatzea.

saneatu, sanea, saneatzen

du ad. Eraikin eta kidekoetan osasun egoera egokia ipini.

sanedrin

iz. Juduen antzinako gobernu kontseilua, hirurogeita hamaika kidek osatua, Apaiz Nagusia buru zuena.

sanesteban

iz. pl. Done Eztebe egunaren inguruan egiten diren jaiak. Bihar hasiko dituzte Beran sanestebanak.

sanfausto

iz. pl. San Fausto egunaren inguruan egiten diren jaiak. Basauriko sanfaustoak joan den asteburuan hasi ziren.

sanfermin

iz. pl. San Fermin egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gogora etorri zaizkio aspaldiko sanfermin haiek. 1936an, lau garaztarrek deliberatu zuten behar zutela sanferminetara joan. Sanferminetako torneoa.

sanfret

iz. Ipar. Ausardiaz eta odol hotzez jokatzen duenaren nolakotasuna. Ahalkerik gabe, edo sanfretik handienarekin, erraten zuen 1789an, hamabost urte baino gehiago zutenek behar zuketela bizia galdu. Dermit hazpandarrak egin du partida bat ikusgarria, Ibarrolaren boteak eta sanfreta ederki baliatuz.

sango

iz. Afrika Erdiko Errepublikan mintzatzen den hizkuntza.

sangratu, sangra, sangratzen

du ad. Pertsona edo abere bati zaina ireki, odol kopuru jakin bat ateratzeko. Ik. odolustu1. Nekazariak behar luke jakin aberea sangratzen estutasun baterako.

sangria

1 iz. Odol-ateratzea, odolustea.

2 iz. Ardoz, azukrez eta limoi urez egiten den edari freskagarria, batzuetan fruta zatiak eta likoreren bat ere eransten zaiona. Bero egiten zuen, eta porroi handi bat sangria eskatu genuen.

sanidade

1 iz. Heg. Beh. Lotsagabekeria, ausardia; gehiegizko patxada, ezerekin estutzen ez denaren jokabidea. Ik. gibel1 2. Lanera joan gabe, eta telefonoz abisatu ere ez; hik daukak sanidadea.

2 iz. Heg. Beh. Pertsonez mintzatuz, naturaltasuna. Gizalege gehiago dute hiritarrek, baina guk gehiago estimatzen dugu sanidadea, hain maite dugun herri giroko sanidade hori.

sanidina

iz. Miner. Zenbait sumendi-harriren osagai den minerala.

sanignazio

iz. pl. San Ignazio egunaren inguruan egiten diren jaiak. Zer lirateke Azpeitiko sanignazioak zezenik gabe?

sanikolas

iz. pl. San Nikolas egunaren inguruan egiten diren jaiak. Sanpedroak ekainean, eta sanikolasak abenduan.

sanisidro

iz. pl. San Isidro egunaren inguruan egiten diren jaiak. Madrilen izan gara sanisidroetan.

sanitario

adj. Osasunari dagokiona. Ik. osasun 1.

sanjoan

iz. pl. San Joan egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gaur botako dute sanjoanak abiatzeko txupinazoa. Sanjoanetan batelen estropadak egiteko ohitura handia zen lehen Tolosan.

sanjoan lore, sanjoan-lore

iz. Belar landare bizikorra, lore handi zurtoin-luzeak, bitxilorearenaren antzekoak, ematen dituena (Leucanthemum vulgare).

sanjose

iz. pl. San Josef egunaren inguruan egiten diren jaiak. Azpeitiko Udalak aurten ere sanjoseetako trikiti jaialdia antolatu du.

sanjose lore, sanjose-lore

iz. Belar landare hostotsu eta zurtoin-motza, hosto luzanga, zimur eta latzak dituena, hostailaren erdigunean sortzen diren loreak ematen dituena (Primula sp.).

sanjosetar

1 adj. San Josekoa, San Joseri dagokiona. Sanjosetar agintariak.

2 iz. San Joseko herritarra.

sanjuandar

1 adj. San Juan de Puerto Ricokoa, San Juan de Puerto Ricori dagokiona.

2 iz. San Juan de Puerto Ricoko herritarra.

sankistar

1 adj. Saint Kitts eta Neviskoa, Saint Kitts eta Nevisi dagokiona.

2 iz. Saint Kitts eta Nevisko herritarra.

sanlorentzo

iz. pl. Done Laurendi egunaren inguruan egiten diren jaiak. Bihar izango da Getxon sanlorentzoetako azoka.

sanmarinoar

1 adj. San Marinokoa, San Marinori dagokiona.

2 iz. San Marinoko herritarra.

sanmarko

iz. pl. San Marko egunaren inguruan egiten diren jaiak. Iurretan sanmarkoetako asto lasterketak ikusle asko bildu zuen.

sanmartin

iz. pl. San Martin egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gainean ditugu sanmartinak.

sanmartindar

1 adj. San Martin Unxekoa, San Martin Unxi dagokiona.

2 iz. San Martin Unxeko herritarra.

sanmartzial

iz. pl. San Martzial egunaren inguruan egiten diren jaiak. Ez da alarde bateraturik izango aurten ere Irungo sanmartzialetan.

sanmateo

iz. pl. San Mateo egunaren inguruan egiten diren jaiak. Logroñoko sanmateoetako torneoa.

sanmigel

iz. pl. Done Mikel egunaren inguruan egiten diren jaiak. Jaia girotuko duten musikari, dantzari eta bertsolariak ere nahi adina izango dira sanmigeletan.

sano

1 adj. Osasuntsua. Gizon sanoa. Sagar sanoa. Bazka gizen ezinago sano eta usain onekoak.

2 adj. Pertsonez mintzatuz, tolesgabea. Mutil sanoa da. Euskal Herriko laborari sano batzuk.

3 adb. Bizk. Herr. Oso; asko. Kartak oso zaharrak ziren eta sano koipeztaturik zeuden. Hemen ikusten banau, sano haserretuko da nirekin.

sanokeria

iz. Ergelkeria, pailazokeria. Sanmartzialetan, lehenengo erroskilla batzuk jan, sanokeria batzuk egin eta iluntzean etxera. Sanokeriak esan.

sanpedro

iz. pl. Done Petri egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gure aitaren urteko oporraldia sanpedroetako lau egunak izaten ziren. Bihar arratsaldean hasiko dira sanpedroak, eta larunbata arte jai giroa izango da Orioko kaleetan.

sanpelaio

iz. pl. San Pelaio egunaren inguruan egiten diren jaiak. Zarauztarrak bete-betean sartu dira sanpelaioetan.

sanprudentzio

iz. pl. San Prudentzio egunaren inguruan egiten diren jaiak. Lazkaon bada sanprudentzioetako usadio berezi bat.

sanroke

iz. pl. San Roke egunaren inguruan egiten diren jaiak. Azkeneko egunera iritsiko dira gaur sanrokeak.

sansalvadortar

1 adj. San Salvadorkoa, San Salvadorri dagokiona. Sansalvadortar langileak.

2 iz. San Salvadorko herritarra.

sansebastian

iz. pl. San Sebastian egunaren inguruan egiten diren jaiak. Festa handiak dira sansebastianak lakuntzarrentzat.

sanskrito

iz. Antzinako Indiako indoeuropar hizkuntza. Sanskritozko literatura.

santa

1 iz. Emakumezko santua. Zeruko santu eta santa guztiak.

2 Kristau erlijioko santa bat aipatzean aurretik ezartzen zaion hitza. Ik. san. Santa Agatak ekarri gaitu berorren etxe aurrera. Ama Santa Ana.

santa sekulan, santa sekula Sekula santan. Santa sekulan ez diot erranen arno onari adio.

santafe

iz. pl. Santa Fe egunaren inguruan egiten diren jaiak. Bihar bilera izango da santafeetako kontzertuak zehazteko.

santagraztar

1 adj. Santa Grazikoa, Santa Graziri dagokiona. Ik. urdaxtar.

2 iz. Santa Graziko herritarra.

santaisabel

iz. pl. Santa Elisabet egunaren inguruan egiten diren jaiak. Zumarragako santaisabelak.

santakarar

1 adj. Santakarakoa, Santakarari dagokiona.

2 iz. Santakarako herritarra.

santakatalina

iz. pl. Santa Katalina egunaren inguruan egiten diren jaiak. Heletako plaza mukuru betea ikusten zuen santakatalinetan.

santakruz

iz. pl. Gurutze Santuaren egunaren inguruan egiten diren jaiak. Gure herriko jai nagusiak dira santakruzak.

santalera

iz. Indian mintzatzen den hizkuntza.

santaluzia

iz. pl. Santa Luzia egunaren inguruan egiten diren jaiak. Azpeitiko Elosiaga auzoko santaluziak.

santaluziar

1 adj. Santa Luziakoa, Santa Luziari dagokiona.

2 iz. Santa Luziako herritarra.

santana

iz. pl. Santa Ana egunaren inguruan egiten diren jaiak. Uztailaren 25ean botako dute udaletxeko balkoitik santanak abiatzeko txupinazoa.

santanastasia

iz. pl. Santa Anastasia egunaren inguruan egiten diren jaiak. Kontzertuak izango dira txosnetan, santanastasiak amaitzeko.

santelmo

iz. pl. Done Elmu egunaren inguruan egiten diren jaiak. Banderaren igoera izaten da santelmoetako ekitaldi nagusienetako bat.

santiago

iz. pl. Done Jakue egunaren inguruan egiten diren jaiak. Ermuko santiagoak, gori-gorian.

santiagotar

1 adj. Santiagokoa, Santiagori dagokiona. Santiagotar agintariak.

2 iz. Santiagoko herritarra.

santifikatu, santifika, santifikatzen

da/du ad. g.er. Santutu.

santodomingoar

1 adj. Santo Domingokoa, Santo Domingori dagokiona. Santodomingoar ikasleak.

2 iz. Santo Domingoko herritarra.

santomas

iz. pl. San Tomas egunaren inguruan egiten diren jaiak. Azpeitira joaten ginen santomasetan.

santsoldar

1 adj. Santsolgoa, Santsoli dagokiona.

2 iz. Santsolgo herritarra.

santu

1 iz. Erlijio katolikoan, bizitza bertutetsu eta eredugarriagatik, hil ondoan Elizak gurtza ageriko eta unibertsala ematen dion pertsona. Ik. santa; done. Agustin santu handia (Ik. san). Elizako doktore eta santu handi San Atanasio. Norbait santu aitortu. Santuen bizitzak. Santuen elkartasuna. Santu, dohatsu eta agurgarri guztien bizitzak idatz zitzala.

2 iz. Santu baten irudia. Elizako santu bat bezain geldi dago.

3 adj. Jainkoari, erlijioari, Elizari dagokiona. Ik. jainkozko; sakratu. Aingeru santuak. Gurutze santua. Jerusalemgo leku santuetara. Gure erlijio santua. Jaunaren hitz santua. Fede santuko gauzak irakasteko. Gure lege santu eta garbia. Aldareko sakramentu santuaren erakustaldiak. Loiolako etxe santuan. Familia santua: Jesus, Jose eta Maria. Hirutasun santua. Idazki santuak (Ik. Biblia). || Bekatu egiteko beldur santu bat. Gorroto santu bat.

4 adj. Elizak santutzat aitortu duena. Arsko erretore santua.

5 adj. Kristau bizitza ereduzkoa daramana. Emakume santu, kartsua. Bere burua santutzat daukana. Apaiz jakintsu eta santua.

6 adj. Kristauentzat ereduzkoa dena. Bizitza santua eraman. Pazientzia santu batekin hartzea.

Santu Guztien Egun Azaroaren 1ean ospatzen den bestaburua, santu guztiak eta ahaide hilak gogoratzen dituena. Ik. Domu Santu; Domu Santuru; Omiasaindu.

santugile

iz. Santuen irudiak egiten dituen eskulangilea. Felipe Arrese Beitia santugilea zen.

santukeria

iz. g.er. Itxura hutseko santutasuna. Jesu Kristok ez du santukeriarik onartzen.

santuki

adb. Santutasunez.

santurtziar

1 adj. Santurtzikoa, Santurtziri dagokiona.

2 iz. Santurtziko herritarra.

santutasun

iz. Pertsona edo gauza santu baten nolakotasuna; santuari dagokion izaera edo egoera. Elizak nonahi erakusten digu bere santutasuna. Frantziskoren santutasun miragarria. Hona noraino heldu zen San Agustinen santutasuna. Bekatuan dagoen ariman ez dago santutasunik. Santutasunaren bidea. Santutasunean bizitzea.

santutegi

1 iz. Santu entzutetsu baten irudia edo erlikia gurtzen den eliza edo lekua. Guadalupeko santutegira erromerian bakarrik eta oinez joan zitezela. Arantzazuko santutegia.

2 iz. Jainko pagano bat gurtzen den tenplua edo tokia. Greziako santutegiak.

santutu, santu/santutu, santutzen

da/du ad. Santu bihurtu; Jainkoari eskaini. Ik. sagaratu. Hitz ederrak esateak ez gaitu santutzen. Jaiegunak santutu. Ezkontzako sakramentuaren bitartez santutuak gelditzen baitira gorputz harreman horiek. Kristoren arima, santu nazazu.

santutxo

iz. Herri sarreretan eta bide bazterretan eraikitzen zen kapera modukoa, gurutze edo irudiren bat izaten duena. Nonahi gurutzeak; nonahi ermitatxoak, santutxo maiteak.

santutzaile

adj. Santutzen duena. Grazia santutzailea.

santutze

1 iz. Santu bihurtzea.

2 iz. Jainkoari eskaintzea.

santzo

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, santzo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zantzo].

saotometar

1 adj. Sao Tome eta Principekoa, Sao Tome eta Principeri dagokiona; Sao Tomekoa, Sao Tomeri dagokiona.

2 iz. Sao Tome eta Principeko herritarra; Sao Tome hiriburuko herritarra.

sapa

1 iz. Batez ere Ipar. Sargoria. Hauxe duk sapa!, nork iraun holako beroarekin! Erdi biluziak, suaren eta lanaren sapa bortitz hartan. Zer sapa, laino apal eta itsusi horien azpian! || (Izenondo gisa). Lurretik halako bero sapa bat ateratzen zen. Hango bero sapa eta itsaskorra!

2 iz. (Ile) multzoa. Ile-sapa beltz zarratua.

sapai

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, sapai-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. sabai].

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper