Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

protagonismo

iz. Rol nagusia; jarduera jakin batean, nabarmen agertzeko joera. Liburu berriek protagonismo handia hartu dute Azokan.

protagonista

1 iz. Antzerki lan, literatura-obra, film edo kidekoren bateko pertsonaia nagusia. Poema horretan jendea, "masak" dira egiazko protagonista, ez izaki bakun batzuk. Filmeko bi protagonistak.

2 iz. Edozein gertaeratan, zeregin edo parte hartze garrantzitsuena duen pertsona edo gauza. Nire bizitzaren protagonista izan nahi dudala.

protaktinio

iz. Kim. Aktinidoen saileko metal erradioaktibo zilarkara (Pa; zenbaki atomikoa, 91). Protaktinioa uranio mea guztietan aurkitzen da.

protalo

iz. Bot. Pteridofitoen eta gimnospermoen gametofitoa, espora batetik sortua dena.

protasi

iz. Hizkl. Baldintza-perpausetan, baldintza adierazten den zatia. Lehenbiziko zatiari, baldintza jartzen duenari alegia, protasia deitzen zaio, eta baldintzaren ondorioari apodosia; protasiak eta apodosiak bestelako hurrenkera ere izan dezakete.

proteina

iz. Aminoazidoz osaturiko gai nitrogenoduna, pisu molekular altukoa eta zelula bizien oinarrizko osagaia dena. Jende gehienak uste du proteina iturri bakarrak haragia eta arraina direla.

protekzionismo

iz. Ekon. Ekonomia-doktrina, nazio ekoizpena babesteko, atzerriko konkurrentziaren aurka neurriak hartzen dituena; doktrina horretan oinarritzen den ekonomia-sistema. G-20 taldeko buruek helburu zehatza dute: krisitik ateratzeko neurriak adostea, baina protekzionismoa oinarri hartu gabe.

protekzionista

adj. Ekon. Protekzionismoarena, protekzionismoari dagokiona; protekzionismoaren aldekoa. AEBko presidenteak neurri protekzionistak bultzatu nahi ditu ekonomia suspertzeko plan berrian; "buy american" ('erosi amerikarra') du izena neurri horiek biltzen dituen planak. Diskurtso protekzionista eta xenofoboak.

proterozoiko

1 adj./iz. (Izena denean, P larriz). Geol. Kanbriarraurrea banatzen den eonez mintzatuz, duela 2.500 milioi urte ingurutik duela 543 milioi urte inguru arteko garaia hartzen duena. Eon proterozoikoa. Proterozoikoaren hasierara joanez gero, ez zenuke Lurreko geroko biziaren aztarna handirik aurkituko.

2 adj. Geol. Proterozoikokoa, Proterozoikoari dagokiona. Lurralde arkearrek proterozoikoek baino ezegonkortasun eta mugikortasun handiagoa erakusten dute lurrazalean.

protesi

1 iz. Galdu edo hondatu den gorputz atal bat ordezkatzen duen pieza edo tresna. Orduan, protesi bat jarri eta gauza izaten dira lanerako.

2 iz. Hizkl. Hitz baten hasieran, hots bat, bereziki bokal bat, gehitzea. m- protesiarekin agertzen zaizkigu hitz bikoitz asko: aiko-maiko, aitzaki-maitzaki.

protesta

iz. Heg. Adostasun ezaren edo arbuioaren adierazpena. Protesta eta zalaparta askoren ondoren, bere gelara joan zen azkenean. Hiru lagun hil dira presidentearen aurkako protestan.

protesta egin Heg. Protestatu. Semeak protesta egin zuen eta zutitu egin zen.

protestaka

adb. Protesta egiten, protesta eginez. Protestaka eta marmarka hasiko ginen gu orduan, klasera itzultzeko nagiz. Txistuka eta protestaka, proiektua bertan behera uzteko eskatu zieten agintariei.

protestante

1 iz. Luteroren edo kideko eraberritzaileen doktrinaren bati jarraitzen dion kristaua, aita santuaren aginpidea arbuiatzen duena. Ik. kalbinista; higanot. Katolikoak eta protestanteak. Protestanteen sinestea. Ingalaterran protestante egin ziren apezpikuak.

2 adj. Protestantismoari dagokiona. Eliza protestante batean.

3 adj. Protestantismoari atxikia. Apaiz protestantea.

protestantismo

1 iz. XVI. mendean sortu zen erlijiozko mugimendu eraberritzailea, Eliza katolikotik bereizi zena; mugimendu horren doktrina; eliza protestanteen multzoa. Protestantismoa gure artean errotu izan balitz. Badauka batasunik protestantismoak?

2 iz. Herri edo lurralde bateko protestanteen multzoa. Euskal protestantismoa zer izan zen.

protestari

iz. Protesta egiten duen pertsona, bereziki agintariren baten edo aginpideren baten aurkako protestan parte hartzen duen pertsona. Protestariek gobernuburuari eskainitako ongietorri ekitaldia oztopatu zuten, segurtasun indarrek udaletxeko aretotik kanporatu zituzten arte.

protestatu, protesta/protestatu, protestatzen

du ad. Arbuioa edo adostasun eza adierazi; zerbaiten aurkako jarrera erakutsi. Ik. protesta egin. Gehiegizko zergen aurka protestatzeko. Elizaren izenean protestatzen dut, Jainkoaren ministro bat lapur bat balitz bezala tratatzen duzuelako.

protetiko

adj. Hizkl. Hotsez mintzatuz, hitzaren hasieran gehitzen dena. Bokal protetikoak.

protisto

iz. Zool. Izaki eukarioto zelulabakarra; (pl.) izaki horiek osatzen duten erreinua.

protohistoria

iz. Historiaurrearen eta historiaren arteko trantsizio aldia, ahozko tradizioetatik jasotako argibideak dituena. Veleiako herria euskal protohistoriako handiena izan zela jakinarazi zuen aztarnategiko ikertzaile taldeak, Burdin Aroko benetako hiriburua izan zela.

protoi

iz. Neutroiekin batera atomoen nukleoa osatzen duten partikula positiboetako bakoitza. Atomo nukleoaren protoi kopuruak zehazten du gai baten atomo zenbakia.

protokolo

1 iz. Zeremonietan begiratu behar diren arauen multzoa. Japoniako Inperioko protokolo zaharrak agindu bezala, enperadoreagana "durduzaz eta dardaraz" zuzendu behar zuten mendeko guztiek.

2 iz. Medikuntzan, zientzietan eta kidekoetan, saiakera bat gauzatzeko jarraibideak. Protokolo bat idatzi zuten denen artean, gaitza agertzen den lekuetan berehala indarrean jartzeko.

3 iz. Nazioarteko biltzar baten erabakien agiria edo agiri multzoa. Kyotoko Protokoloa 1997an izenpetu zen Kyoton, gas toxikoen igorpena murrizteko.

4 iz. Notarioak gordetzen dituen jatorrizko agiri eta eskrituren multzo ordenatua.

protoplasma

iz. Zelularen zati bizia, zitoplasmak eta nukleoak osatua.

prototipo

iz. Zerbaiten, bereziki makina, tresna edo ibilgailu baten, lehendabiziko alea, hura bezalako gehiago egiteko eredutzat erabiltzen dena. Kaliforniako Unibertsitateko ikertzaile talde batek giltzurrun artifizial baten prototipoa aurkeztu berri du. Hamar prototipotik gora egin zituzten aulkia merkaturatu baino lehen.

protozoo

iz. Animalia zelulabakarra.

proxeneta

iz. Beste pertsona baten prostituzio lanetik etekin ekonomikoa ateratzen duen pertsona. Nazioarteko proxeneta-sare bat desegin dute Bartzelonan.

prozedura1

1 iz. Ondorio batera heltzeko metodoa. Eboluzioak prozedura bat, era bat, modu bat adierazten du.

2 iz. Lege arazoetan aritzeko moduen eta bete beharreko administrazio urratsen multzoa. Inkisizioaren prozedurak gorrotatzen ditugunok ere haren ardura eta zehaztasunari eskerrak eman beharrean gara oraingo honetan.

prozedura2

iz. Ipar. Isuna.

prozesadore

1 iz. Inform. Prozesu logikoak egiten diren atal elektronikoa. Mikrofonoaren txipa eta prozesadorea.

2 iz. Inform. Programa informatikoa, ordenagailuan sartu den informazioa prozesatzen duena. Testu prozesadoreak.

prozesaketa

iz. Inform. Prozesatzea. Ik. prozesamendu. Datu prozesaketa.

prozesamendu

iz. Inform. Prozesatzea. Ik. prozesaketa. Iraultza teknologiko horrekin datuen prozesamendua hobetu nahi dugu.

prozesatu, prozesa, prozesatzen

1 du ad. Inform. Datu multzo bati operazio multzo jakin bat igaroarazi. Ordenagailuek prozesatzen duten informazio guztia lengoaia bitarrera itzuli behar da.

2 du ad. Gai bat eraldatze prozesu batetik igaroarazi.

prozesio

iz. Erlijiozko ibilaldia, pertsona multzo batek abestuz edo otoiztuz egiten duena. Prozesio bat egin. Prozesioan joan, irten. Prozesioan eraman zuten Ama Birjinaren irudia.

prozesu

iz. Gertakari konplexu baten faseen multzoa. Biologia-prozesuak. Garapen prozesua. Handitze prozesuetan.

psi

iz. Alfabeto grekoko hogeita hirugarren letra (ψ, Ψ).

psike

iz. Giza gogoaren prozesu kontziente eta inkontzienteen multzoa. Jung-ek psikearen egitura eta ametsak sakon aztertu zituen.

psikiatra

iz. Psikiatrian aditua den sendagilea.

psikiatria

iz. Med. Medikuntzaren adarra, buru eritasunak aztertzen eta artatzen dituena. Psikiatria-ospitalea.

psikiatriko

1 adj. Psikiatriarena, psikiatriari dagokiona. Tratamendu psikiatrikoa. Askotan, arazo psikiatrikoa bera izaten da gizentasunaren arrazoia.

2 adj./iz. Klinikez eta kidekoez mintzatuz, eritasun psikikoak dituzten pertsonak artatzen dituena. Alpeetako klinika psikiatriko batean sartu zuten. Erietxe psikiatrikoa. Beldurrezko nobela, psikiatriko batean girotua.

psikiko

adj. Buruko jarduerari, kontzientzia-egoerei dagokiena. Gure gizarteak baztertu egiten ditu eri psikikoak. Oreka psikikoaren haustura larri eta bat-batekoa.

psikoanalisi

iz. Gogo prozesuak aztertzeko, eta buru eta gogo nahasmenduak tratatzeko metodoa, gogoaren alderdi sakonena azaleratzean eta ikertzean datzana. Psikoanalisi metodoak.

psikoanalista

iz. Psikoanalisian aditua; psikoanalisi metodoak erabiltzen dituen medikua.

psikoanalitiko

adj. Psikoanalisiarena, psikoanalisiari dagokiona. Freuden teoria psikoanalitikoa. Metodo psikoanalitikoak.

psikodeliko

1 adj. Gaiez mintzatuz, sentitzeko ahalmena indartzen eta haluzinazioak eragiten dituena. Droga psikodelikoak.

2 adj. Gai psikodelikoek sortzen dituzten irudi eta haluzinazioak gogorarazten edo iradokitzen dituena. 60ko rock psikodelikoa. 23:00etan Madrilgo Cycle talde psikodelikoaren txanda izango da. Dekorazio psikodelikoa.

3 adj. Egoera psikikoez mintzatuz, gai psikodelikoek eragindakoa.

psikolinguista

iz. Psikolinguistikan aditua.

psikolinguistika

iz. Hizkuntzaren alderdi psikologikoen azterketa. Psikolinguistika-ikerketak.

psikologia

1 iz. Gogoari eta pentsamenari dagozkien gertakarien azterketa, metodo zientifikoak baliatuz egiten dena. Psikologia esperimentala. Psikologia-egoerak. Psikologia-testak. || Psikologian lizentziaduna.

2 iz. Pertsona baten edo herri baten pentsatzeko edo jokatzeko era. Ik. pentsamolde. Frantsesen psikologia.

psikologiko

adj. Psikologiarena, psikologiari dagokiona. Test psikologikoa: psikologia testa. Arazo psikologikoak ditu.

psikologo

iz. Psikologian aditua. Eskolako psikologoa.

psikomotor

adj. Psikomotrizitatearena, psikomotrizitateari dagokiona. Hizketan ikasteko prozesua, gehienetan, garapen psikomotorrarekin lotua dago. Terapia psikomotorra.

psikomotrizitate

iz. Jarduera psikikoen eta gorputz mugimenduen arteko lotura eta harremana. Hasieran, ukimena, entzumena eta ikusmena lantzea da egokiena; behin sei hilabetetik aurrera, psikomotrizitatea lantzea komeni da. Psikomotrizitate ariketak.

psikopata

iz. Eri psikikoa, gizartearen aurkako joera eta erantzukizun moralik eza ezaugarri dituena. Telebistako hilketak, gerrak eta triskantzak psikopata baten lasaitasunaz ikusten ditugu etxean.

psikopedagogia

iz. Pedagogiaren psikologia-alderdien azterketa.

psikopedagogiko

adj. Psikopedagogiarena, psikopedagogiari dagokiona. Aniztasun horrek eztabaida psikopedagogikoa bultzatzen du ikastetxean. Laguntza psikopedagogikoa.

psikopedagogo

iz. Psikopedagogian aditua.

psikosi

1 iz. Buru eritasuna; bereziki, gizakiaren nortasunean eta errealitatearekiko harremanetan aldaketa larriak eragiten dituena.

2 iz. Espiritua asaldatzen duen ideia finkoa. Gerra psikosia.

psikosomatiko

adj. Gogoari eta gorputzari dagokiena; bereziki, eritasunez mintzatuz, jatorri psikikoa duena. Gaixotasun psikosomatikoak.

psikosozial

adj. Alderdi sozialak eta psikologikoak biltzen dituena; jatorri soziala eta psikologikoa duena. Lanaren antolamendu desegokiaren ondorio diren arrisku psikosozialak ere kontuan hartzen hasi dira.

psikotekniko

adj. Azterketez eta kidekoez mintzatuz, pertsona batek lan edo jarduera jakin batean aritzeko izan ditzakeen gaitasunak neurtzen dituena. Hautaketa-probak teorikoak eta praktikoak izango dira eta eskatzen den ikasketa-mailarekin bat datozen jakite-mailako probak eta proba psikoteknikoak egingo dira.

psikoterapeuta

iz. Psikoterapian aditua den pertsona. Gurasoak, irakasleak eta psikoterapeutak elkarlanean aritzea da gakoa.

psikoterapia

iz. Buru eritasunak artatzeko metodo psikologikoak erabiltzen dituen terapia. Franz Anton Mesmer: hipnosiaren eta egungo psikoterapiaren sortzailea.

psikotiko

1 adj. Psikosiarena, psikosiari dagokiona. Krisi psikotiko bat izan zuen duela bost urte. Gaixotasun psikotikoak.

2 adj./iz. Pertsonez mintzatuz, psikosiak joa dena. Garai haietan, autistak atzeratu eta psikotikoekin pilatzen eta biltzen zituzten eroetxe erraldoietan.

psoriasi

iz. Med. Larruazaleko eritasun kronikoa, ezkata zuriz estaliriko orban gorrixkak ezaugarri dituena. Psoriasia ez da gaixotasun infekziosoa, ezta kutsakorra ere.

pteridofito

iz. Bot. Landare kriptogamoez mintzatuz, belaunaldi sexualen eta asexualen txandaketa nabaria duena; (pl.) landare horiek osatzen duten taldea. Gaur egun, pteridofitoen talderik garrantzitsuena iratzeak dira.

pterodaktilo

1 iz. Era sekundarioko narrasti handi hegalaria.

2 adj. Animaliez mintzatuz, behatzak mintz batez lotuak dituena.

ptolomeotar

1 adj. Ptolomeo astronomo eta matematikariarena edo haren teoriena, Ptolomeori edo haren teoriei dagokiena. Ptolomeotar sistema, gure Lurra erdian zuena.

2 iz. Egipton Kristo aurreko 305-30 urteetan gobernatu zuen dinastia bateko kidea. Egipton zegoen ptolomeotarren erreinuaren egoitza nagusia.

3 adj. Dinastia horrena, dinastia horri dagokiona. Ptolomeotar dinastia.

pub

1 iz. Edariak zerbitzatzen eta musika entzuten den tokia, taberna baino dotoreagoa. Doctor Blues musika taldeak kontzertua emango du bihar, Bilboko Jarrock pubean.

2 iz. Britainia Handiko eta Irlandako taberna mota, edari alkoholdunak eta janariak zerbitzatzen direna. Belfasten, Irlandako beste edozein herritan bezala, pubetan egiten dute bizitza soziala.

pubertaro

iz. Haurtzarotik gaztarora arteko garaia, ernaltze aparatuen heldutasuna dakarrena. Ik. nerabezaro. Senak iratzartzen digu zorion irritsa pubertaroan.

pubertasun

iz. Pubertaroan gertatzen diren aldakuntza fisiologiko eta psikologikoen multzoa.

pubis

1 iz. Anat. Sabelaldearen behealdea, pubertaroan ilez estaltzen dena. Harrituta, ezkerreko besoaz bularra estali zuen, eta eskuinekoaz, berriz, pubisa.

2 iz. Anat. Pelbisa osatzen duten hiru hezurretako bat, aurrealdean kokatua dena. Azken bi asteetan pubiseko minez ibili da jokalaria.

publikatu, publika, publikatzen

du ad. Argitaratu.

publiko

1 adj. Herriko erakundeei dagokiena; herritarren multzoarena edo multzoarentzat dena. Ik. herri 4. Osasun publikoa. Arazo publikoak. Zerbitzu publikoak. Eskola publiko eta pribatuetan.

2 adj. Agerikoa, jendaurrekoa.

publikoki

adb. Jendaurrean, agerian. Jabetza Intelektualaren Legeak babestutako materiala publikoki zabaltzea galarazten du.

publikotasun

iz. Publikoa denaren nolakotasuna. Ikastolen publikotasunari buruzko azterketa kritikoa egin zuten azken bileran.

publizista

iz. Publizitate lanetan aritzen den pertsona. Publizisten esaldi biribilak.

publizitate

iz. Gertakari edo produktu berri baten zabalkundea; zabalkunde hori egiteko erabiltzen diren bitartekoen multzoa; merkataritza-helburuak direla medio, jendearen gogoa erakartzeko antzea edo teknika. Ardoaren publizitatea debekatzen du legeak. Eta hori dena, publizitate handirik inon egin gabe. Propaganda eta publizitatea. Publizitate zerbitzua. Publizitate-kanpaina.

puda

iz. Ipar. Aihotz antzeko lanabesa, abarrak mozteko eta inausteko erabiltzen dena. Puda hartu behar da eskuan, gure kontzientziatik obra hilen ebakitzeko.

pudatxa

iz. Ipar. Puda txikia.

puding iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, puding-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. budin].

puerikultura

iz. Haurren garapen fisiko eta psikiko osasuntsua helburu duen jakintza.

puertorricar

1 adj. Puerto Ricokoa, Puerto Ricori dagokiona. Puertorricar agintariak.

2 iz. Puerto Ricoko herritarra.

puf1

interj. Nazka edo nekea adierazteko erabiltzen den hitza. Puf!... beti gazte izan behar horrek ematen dituen lanak gogoratze hutsak edozein nekatzen du.

puf2

iz. Jarleku apal eta biguna, bizkarrik eta hankarik gabea, gehienetan zilindro forma izaten duena. Pufean eseri nintzen lasai-lasai.

puies

1 interj. Ipar. Deabrua eta sorginak uxatzeko erabiltzen den hitza. Sorgina puies, akerra ken! Zer demonioa da hau!; puies, puies egiteko ere liteke. Puies, puies, aparta Satan.

2 iz. Ipar. Irainezko keinua, ukabilaz, erpurua hatz erakuslearen eta erdikoaren artetik ateraz egiten dena.

puiesak eman Irain egin.

puiuar

1 adj. Puiukoa, Puiuri dagokiona.

2 iz. Puiuko herritarra.

puja

iz. Gip. Kimua. Txertotarako erabiltzen diren begi horiek indarrean dauden urteko pujetatik hartu behar dira.

pula

iz. Botswanako diru unitatea.

pulamentu

iz. Gip. Beh. Ganora. Ik. fundamentu 2. Aizkoran ere mutil hori ez da pulamenturik gabea.

pulpa

iz. Erremolatxa-azal lehorra, ganaduaren bazkatarako erabiltzen dena.

pulpitu

iz. Heg. Prediku aulkia. Ik. irakastegi 2. Pulpitura igo. Pulpitutik esan.

pulsar

iz. Astron. Neutroiz osaturiko izarra, tarte labur erregularretan errepikatzen diren uhin elektromagnetikoak igortzen dituena.

pultsazio

iz. Arterien taupada. Ik. pilpira.

pultsio

iz. Psikol. Norbait zerbait egitera bultzatzen duen indar bizia, helburua lortzean asetzen den barne tentsio batek eragina dena. Pultsio kontzeptua oinarrizkoa da Freuden psikoanalisian eta behinolako instintu edo sen kontzeptuaren moldaera bat bezala azaltzen da harengan.

pultsometro

iz. Bihotz taupaden maiztasuna neurtzeko tresna. Proba gogorra da, iraupen motzekoa, baina gogorra; batek baino gehiagok etxean utziko du pultsometroa, badaezpada.

pultsu

1 iz. Arterien taupada segida, batez ere eskumuturraren barrualdea ukitzean sumatzen dena. Pultsua hartu: pilpirak zenbatu. Berotasun handia eta pultsu bizia. Medikuak dio pultsurik ez daukadala. Pultsua ere ahuldu zaio.

2 iz. Bi pertsonaren arteko norgehiagoka, aurkariaren besoa etzatean datzana, ukondoak mahai baten gainean bermaturik eta eskuetatik helduta jokatzen dena.

pultsuan 1 adb. (jaso, altxatu eta kideko aditzekin). Beso hutsen indarrez eta haiek inon bermatu gabe. Ehun kilo jasotzen ditu pultsuan. Gero, bien artean, kamioi txiki baten atzealdera igo zuten pultsuan.

2 adb. (aritu, jokatu, egin eta kideko aditzekin). Pultsu norgehiagokan. Pultsuan jokatu. Ahari joko eta pultsuan berdinik ez duena.

pultsulari

1 iz. Kirol. Herri kiroletan, pisu handiak pultsuan jasotzen dituen kirolaria. Pultsulari apustua.

2 iz. Kirol. Halterofilian aritzen den kirolaria. Danena-Olaederra Halterofilia Taldeko pultsulariak.

3 iz. Pultsu norgehiagokan ari den edo aritzen den pertsona. Bi pultsulari saio betean, begiak esku korapilatuetan tinko, nork ahulezia erakutsiko.

pulunpa

iz. Ipar. Urpeko igerialdia. Ik. murgil. Ez baita han tokirik pulunpa eta igeri egiteko.

pulunpaka

adb. Pulunpatzen. Urpera pulunpaka. Hiri hartako hilen gorputzak ez ote dira itsasoko zoko hartan pulunpaka dabiltzanak?

pulunparazi, pulunparaz, pulunparazten

du ad. Pulunpatzera behartu. Thomiris erreginak Ziro-ren burua tinan pulunparazi zuen bezala.

pulunpatu, pulunpa/pulunpatu, pulunpatzen

1 da/du ad. Murgildu. Ibaian pulunpatu zen. Olio egosian pulunpatu zuen. Suzko itsaso hondorik gabeko hartan datza pulunpatua.

2 da/du ad. Irud. Gogoetan pulunpatua zelarik, ikusten du haur bat. Bekatuan pulunpatua dagoena. Ez baitute gauean nahi pulunpatu. Jainkoa baitan gaude guztiak pulunpatuak.

puma

iz. Ameriketako ugaztun haragijalea, katuaren antzekoa, hura baino handiagoa (Felis (puma) concolor).

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper