Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

zoologiko

1 adj. Zoologiari edo animaliei dagokiena. Galtzeko zorian dagoen espeziea da erretzailea, bitxikeria zoologikoa. Sandiak, berriz, nahiago luke parke zoologikoko zaindaria izan.

2 iz. Parke zoologikoa. Zoologiko batera joaten garenean, beti ikusiko dugu jende andana primateei begira.

zoologo

iz. Zoologian aditua.

zoom

iz. Zinema edo argazki kameraren objektibo mota, kamera mugitu gabe plano zabal batetik lehen plano batera pasatzea ahalbidetzen duena. Bigarren argazkia egiteko, hurbildu egin du irudia zoomarekin.

zoonosi

iz. Med. Animaliek gizakiei kutsatzen dieten eritasuna. Amorrua zoonosia da.

zooteknia

iz. Etxe abereen hazkuntza eta ugalketa-teknikak aztertzen dituen jakintza. Zooteknia irakaslea.

zopa

1 iz. Ogi puskak edo jaki zatiak egosi diren salda. Ogi zopa. Oilo zopa, eltzekoa eta arrautzopila. Oso goxoa dago arrain zopa. Zopa ontzia.

2 iz. Saldatara botatzen den ogi puska. Zopa bat eltzean bustirik jan. Non salda, han zopa (esr. zah.).

zopak egin 1 (Esneari, saldari) ogi zatiak edo kidekoak erantsi. Ogia txikitu eta zopak egiten hasi zen.

2 Harri zapal bat ur azalean jauzarazi. Presa gainean zopak egiten jarduten genuen eskolako mutilek.

zopako ogi Zopa egiteko erabiltzen den ogi berezia, estu-luzea eta lehorra dena. Ik. zopako. Saltsak loditzeko eta kolorea emateko, ez dago zopako ogia bezalakorik.

zopako

iz. Zopako ogia. Ekarri pare bat zopako okindegitik, arrain zopa egiteko.

zopatu, zopa/zopatu, zopatzen

1 du ad. Zopa bat bezala erabat busti. Ardoan zopatua: mozkortuta. || Euskara herrikoia, gai berezi eta interesdunetan zopatua.

2 da ad. Mozkortu. Ongi zopaturik heldu zen etxera.

zoperna

iz. Ipar. Uholdea; uholdeak eragiten dituen ekaitza. Bekatu lotsagarrienek, zoperna batek bezala, estalia daukate lur guztia.

zor

1 iz. Norbaitek beste norbaiti zerbait itzultzeko edo ordaintzeko duen betebeharra; itzuli edo ordaindu behar den gauza edo dirua bera. Zorra barkatu. Urtetik urtera luzatzen dute zor hau pagatzea. Zor guztia ordaindu arte. Zorrak kitatu. Zor handi honi erantzuteko. Zorrak aitortzea eta ezagutzea dagokio zordun onari, pagatuko ez baditu ere. Gertatzen diren nekeak eskain iezazkiozu Jaunari zure bekatuen zorren alde. Zorrak soiltzera jo zuen, eta hartzekoak gehitzera. Haren zorra bere gain harturik. Zor-hartzekoen kontua garbituz gero. Zor gabe geratzen dena bezala. Eman zuen bere burua zor baten azpian, Israelgo erregearen aldera.

2 iz. Berez, edo egindako merezimendu, mesede edo onura batengatik, norbaitek beste norbaitekiko duen betebeharra. Jaunari eskerrak emateko dugun eginbide eta zor handia. Agindua zor dela. Emanez gero ezkontzeko berba, zorra da, eta zor handia da. Euskal Herri osoak harenganako duen zor larria. Adiskidetasun zorren kitagarri eskainia. Ez nuen gaitzerupean gorde nahi, bekatu larrien barkagarri, haren aitagana dudan zorra. Cantor-ekiko dugun zorra askozaz ere larriagoa da. Ez zait iruditzen obra honek oraingo besteren zor handirik duenik.

zor eta lor Kosta ahala kosta. Ikastun zaharren gaia bere egin zuen zor eta lor.

zor izan, zor izaten, zorko/zor izango 1 du ad. Norbaiti zerbait ordaindu edo itzuli behar izan. Eta hik zenbat zor duk? Zazpi mila euro zor dizkidazu. Gehiago hartu duenak gehiago zor du. Erruki hutsez ematen dena ez da zor izaten.

2 du ad. Norbaitek beste norbaitekiko betebeharra izan. Nori berea zor zaionez gero. Eskerrak zor dizkiogu, beraz, Delbert Manni, besterik ez bada ere. Asko zor diot A. I. adiskide zenari. Egia zor du kritikariak, hots, gogoan bata eta ahoan bestea duela ez ibiltzea. Ezkonduek elkarri zor dioten onginahi eta amodioa. Zer begiramen zor dio, bada, idazleak irakurleari? Orixeri zor diogu, batez ere, orduko gazteek oihartzuna zenik ez genekiela belarrietaratu zitzaigun oihartzuna. Eta edozein ongileri esker onak zor bazaizkio, zer zorko ez diogu Jesus onari, gure bihotzetara etortzean egin digun mesedeagatik?

3 du ad. (Ezezko esaldietan). Gutxiago ez izan. Gure herritarren irudimenak ez dio andaluziarrenari ezer zor. Gizaki biziak sortzen ditu eleberrigile garaiak, eta itzal horien biziak ez dio batere zor hezur eta mamizkoen biziari. Bizkaiko euskarak ez omen dio ezer zor giputzari.

zor publiko Admin. Administrazio publiko batek duen zorra; bereziki, administrazio publiko batek jaulkitzen dituen obligazioen multzoa. Zor publikoa 980.000 milioi eurokoa izan zen iaz. Haurrak eta adinduak izango omen dira zor publikoaren ondorioak gehien nabarituko dituztenak. Defizit hori estaltzeko 34 milioi euroko zor publikoa jaulkiko dute.

zorretan 1 adb. Zorra ordaintzeko dela. Zorretan gaude Jainkoarekin. Zorretan gaude lan horretan aritu direnekin. || (Zorraren zenbatekoa aipatuz). Hamar sosen zorretan gelditu nintzen.

2 adb. Unean bertan ordaindu gabe, geroago ordaintzekotan. Lehenengo garrafoi ardoa zorretan ekarri genuen. Zorretan hartu, eman, erosi.

zorabiagarri

adj. Zorabiatzen duena. Ik. zorabiatzaile. Urrin zorabiagarria ere erabiltzen du.

zorabialdi

iz. Zorabiatze igarokorra, zorabioa. Sugearen aurrean txoriñoek izan ohi duten zorabialdia.

zorabiatu, zorabia, zorabiatzen

da/du ad. Zorabioa izan edo eragin. Ik. nahigabea egin 3; nahigabea eman 2. Gorputzaren arintasunak burua ia zorabiatu arte astundu zion. Baina begira ondo burua zorabiatu eta erortzeko zer arriskutan zauden. Oi, argitasun zorigaiztokoa, zer itsuturik eta zorabiaturik garabiltzan!

zorabiatzaile

adj. Zorabiatzen duena. Xanpain zorabiatzailearen indarrari eutsi ezinik.

zorabio

1 iz. Konortea urritzea edo nahastea eragiten duen ondoeza, oreka galtzea ezaugarri duena. Ik. nobedade 2. Zorabioak hartu du. Leku goratura igo nahi duenak buruko zorabio bat asko du, behea jo eta bizia galtzeko.

2 iz. Zenbait ibilgailuren mugimenduak, bereziki itsasontzietakoak, eragiten duen goragalea edo buruko nahasmendua. Itsasoan, zorabioari diot beldurra. Bordeletik Buenos Aireserako bide guztian ez nuen izan buruko minik, ez zorabiorik.

3 iz. Sentipen bizi edo ugariek eragindako gogo-egoera nahasia. Ik. lilura. Beren grinen zorabioz beteriko jende hutsa. Baziren egun batzuk zorabio atsegin bat izaten nuela hura ikusten nuen bakoitzean.

zoragari

iz. Iraka.

zoragarri

1 adj. Zoratzen edo liluratzen duena; guztiz ederra. Ik. liluragarri. Oraindik ohean zegoelarik, musika zoragarri bat entzun zuen. Lore sorta zoragarria. Gau eder zoragarri zorionekoa, lurrera etorri zena gure Jainkoa. Zer hiri zoragarria Brasilgo hiriburu hau! Ikuskizun zoragarria. Asmakizun argiak eta kirtenkeria itzelak, gogoeta zoragarriak eta totel esaldi baldanak. Munduko emazterik zoragarriena. Maite bat dut zoragarri, musu lore zuri-gorri.

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Begien zoragarri zen leku bat.

zoragarrizko adj. Zoragarria. Zoragarrizko edertasun miragarri bat. Zoragarrizko hitzak esanez.

zoragarriki

adb. Era zoragarrian. Ik. zoragarriro.

zoragarriro

adb. Era zoragarrian. Ik. zoragarriki. Ilargiak bazter guztiak zoragarriro argitzen ditu.

zoragarritasun

iz. Zoragarria denaren nolakotasuna. Bestelako zoragarritasuna hartu ohi du biziak fedearen argitan!

zorakeria

iz. Zoroari dagokion egite edo esate gaitzesgarria, zentzugabekeria. Ik. erokeria. Zer zorakeria egin duzu? Eta hau guztia dakizula, zorakeria horiekin zabiltza? Alargundu zenean, alde egin zuen munduaren zorakerietatik. Zorakeria handiagorik ez daiteke esan, ez asma. Zer zorakeria!

zoralda

adj. Zoroxka. Neska-mutil zoraldak.

zoraldi

iz. Zorotasuna, buru nahaste igarokorra. Zoraldiak hartzen duenean. Gizarteak desegin dezake zoraldi batean, berberak beste ordu batean zentzu gehiagorekin egindakoa. Uste izateko da gaurko zoraldi hau ez dela luzaroko izango, eta gizona bere senera bihurtuko zaigula.

zoramen

1 iz. Zoratzea, lilura; egoera edo gertaera nahasgarria. San Antonio egunean zoramena zen Urkiolan. Eta hala eta guztiz ere, badu gerrak, bere zoramen itsuan, bestek ez duenik. Egungo egunean, badirudi teoria nahasketak sortu duen zoramena agertzen dela gailen linguistikan. Hiri nagusi, giza erlauntza: zoramenezko harantz-honantza.

2 iz. Poz guztiz handia eta nahasgarria. Haren zoramena, irabazi zuela jakin zuenean! Bihotzeko zoramena. Paradisu bat bezala agertzen zaigu mundua, eta bizia zoramenez beteriko festa bat bezala. Kritikak egin dezakeen gaitza ez da gehiegizkoa izango; batez ere, gertatu den bezala, zoramen gorrian geure buruari begira luzaroan biziak baldin bagara.

zoramendu

iz. Ipar. Zoratzea, zorotasuna.

zorarazi, zoraraz, zorarazten

du ad. Zoratzera behartu. Sugeak bere agintza gezurtiez zorarazi zuen Adam.

zorarazle

iz. Zorarazten duena. —Zer nahi duk, zorarazle? —esan zion iratxoari sorginak.

zoratu, zora, zoratzen

1 da/du ad. Zoro bihurtu, zentzua galdu, burua galdu; burua nahasi. Ik. erotu; burutik egin. Etxe honetan guztiak zoratu al dira? Atseginez zoratua bezala. Sendagileak zebiltzan gau eta egun zoratu beharrez, zer ote zen ezin igarrita. Afalondoan zoratu gintuzten beren barre-algarekin. Nik ez dakit jendea zerk duen zoratu. Zoratzen diote burua gauza horiek guztiek. Bai, aita, bai, zoraturik nauka Mirenek.

2 da/du ad. (zoraturik, zoratuta, zoratzen formetan). Oso pozik, atseginez beterik. Hemen ere zoraturik egon gara dantzariei begira. Lasterka jaitsi zen Erraldoia eskaileretan behera, pozez zoratzen. Herri guztia zoraturik txaloka dago. Ingurura begira dauzkagu, zoratzen. Berari begira, urte askoan, gozotasunez zoratzen bizi.

zora-zora egin Erabat zoratu. Zora-zora eginda naukazu.

zoratzaile

adj. Zoratzen duena, zentzua galarazten duena. Ik. zoragarri. Behako zoratzailez eta ele eztiz.

zorbide

iz. Bide mota, lur jabedunean zehar igaro arren, auzoek bertatik ibiltzeko eskubidea dutena. Arrasatearrek asko erabili izan duten zorbide bat garbitu dute, sasi artean galdua zegoena.

zordun

1 iz. Norbaiti zerbait, batez ere dirua, zor dion pertsona. Hartzekodun batek bazituen bi zordun. Zordun bati kendu zion hartzeko zahar bat, eta hartzeko haren parte batez kitatu zituen bere zorrak. || Hartzaile gara, eta, beraz, besteren zordun. Guregana zordun direnak. Zordun gara zenbait kultura sailetan, eta zorrak aitortzea eta ezagutzea dagokio zordun onari, pagatuko ez baditu ere. Aurrekoen zordun dira gaurko idazleak, baita berrienak ere.

2 (Izenondo gisa). Herrialde zordunei kreditua emateko.

zordundu, zordun/zordundu, zorduntzen

1 da/du ad. Zordun bihurtu. Ik. zorpetu. Hartzen duena zorduntzen da (esr. zah.).

2 du ad. Kargatu, kontu batetik kobratu. Udalak jakinarazi du helbideratutako ordainagiriak maiatzaren 9an zordunduko direla baimendutako erakunde eta kontuetan.

zordunketa

iz. Zorduntzea, kontu batetik kobratzea. Saltzaileak bankuari zordunketa egiteko agindua bidali zion.

zordunketa txartel, zordunketa-txartel Banketxeek eta finantza-erakundeek bezeroaren eskura jartzen duten txartel elektronikoa, zenbatekoa unean bertan kargatuz, ordainketak egiteko aukera eta kutxazain automatikoetara sarbidea ematen duena. Ik. kreditu txartel. Kutxabankeko presidentea Gasteizen izan zen atzo, kreditu- eta zordunketa-txartel berriak aurkezteko.

zorduru

iz. Ipar. Zorduna. Hartzekodun batek bazituen bi zorduru.

zorgabetu, zorgabe, zorgabetzen

da/du ad. Zorrik gabe gelditu edo utzi.

zorgabetze

iz. Zorrik gabe gelditzea edo uztea.

zori1

iz. Gertaera on eta txarren iturburutzat hartzen den kausa zehaztugabea; zenbaiten ustean, etorkizuna ezinbestean gidatzen duen ahalmena. Ik. patu; zorte. Dena zoriak darabil. Ez ote du bere zoriak orain arte arrisku guztietatik atera?; zoria, ordea, berak ez badaki ere, aldatua du, haizea bezala. Zoria euren alde atera zelako. Konta nezake zein izan den euskararen zoria gure Euskal Herrian 1936-37 ondoan. Horra merkatari eta langile nagiaren zoria. Baina ez dugu zori onik izan puntu horretan ere (Ik. zorion). Badirudi nitaz eta nire zoriaz etsi duela. Hau zori ederra, Paula! Etxetiar izan beharrak gara, eta etxetiar zori ezin gaiztoagokoak. Honetantxe dago zuen zori gogor guztia, honetantxe zuen kondenazioa.

zorian adb. (-tzeko atzizkiaren eskuinean). Aditzak adierazten duena ia-ia gertatu delarik, gertatu hurran delarik. Ik. puntuan 2. Algaraz lehertzeko zorian. Ez zen eten gure artean eteteko zorian egon zen asaben lokarri zaharra. Galtzeko zorian (Ik. galzori). Hiltzeko zorian dagoenari (Ik. hilzori).

zorizko adj. Zoriari dagokiona, zoriak eragina. Ik. ausazko. Mutazioak zorizko gertaerak dira. Zorizko aldagaien portaera iragartzeko ekuazioak. Zorizko jokoak.

zori2

adj. Fruituez mintzatuz, heldua. Alorrak zuri, gariak zori. Giro eta joera horren fruitu zori eta helduak dira.

zorigabe

1 adj. Zorigaiztokoa, dohakabea. Azkena arte lagundu diot senar zorigabeari. Nik al dut errua, bera umetan zorigabea izan bazen?

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulua hartzen duela). Alde guztietatik odola zeriola, dio negarrez: ene zorigabea!

zorigabeko adj. Zorigabea. Gizakia ezin da aldi berean zoriontsu eta zorigabeko izan. Eta nor ez litzateke zorigabekoa izango, begi bat baizik ez balu?

zorigaitz

iz. Zoritxarra. Ik. zorigaizto. Zorigaitz batek kentzen dizkie adiskideak. Zorigaitz beltzak ez ote zaitu bizi honetan jo? Jainkoa ukatzeari darraizkion zorigaitzak. Sekulako zorigaitza. Egun zorigaitzezko hartan. Oi, nire zorigaitza!

zorigaitzean 1 adb. Zoritxarrez. Aspaldi isilarazi zuen heriotzak, zorigaitzean, olerkari batzuen mintzoa.

2 adb. Ordu gaiztoan.

zorigaitzez adb. Zoritxarrez. Ez dituzte gure artean, zorigaitzez, gai diren guztiek beren eginkizunak egiten. Zorigaitzez, esan duguna egia da.

zorigaizto

iz. Zoritxarra. Ik. zorigaitz. Zorigaizto horretan zu ez gelditzeko. Bere zorigaiztoa madarikatzen du. Zer zorigaiztok jo zaituzte?

zorigaiztoan 1 adb. Zoritxarrez. "Gipuzkera osotuak", zorigaiztoan, ez zuen inoiz inon indar eragilerik ondotik izan.

2 adb. Ordu gaiztoan.

zorigaiztoko 1 adj. Oi, zorigaiztoko bekatuak! Oi, mihi zorigaiztokoa, Aita onari jazarri diozuna! Zorigaiztokoak gu, inguruko mendietatik harantz begiak luzatzen ez badakigu.

2 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulua hartzen duela). Ai, nire zorigaiztokoa!

zorigaiztoz adb. g.er. Zoritxarrez. Zorigaiztoz, eta negargarria ere bada, ez naiz bere izenaz oroitzen.

zorion

1 iz. Poz eta atsegin beteko egoera. Dirua ez da zoriona, baina haren atzetik gabiltza gehienok. Pozak, ordea, behartsuaren zorionak bezala, ez du luzaroan irauten. Nahi baduzu izan dezazun lur honetako zoriona, hauta ezazu, bai, neska prestu bat. Ez zuen, beraz, izan martiri hiltzeko zoriona. Tormesko itsumutilaren bizitza eta zorion-zorigaitzak. Bilatzen du bere zoriona aurkitzen ez den tokian, eta ez du ateratzen nekea eta nahigabea besterik. Zu zara ene zorionaren iturria. Ez dio maitasunak ernatu zion zorion nahiari ukorik egingo. Zorion osoan bizi naiz. Betiko zoriona iristeko. Zer zoriona!

2 iz. pl. Norbaiti, zorioneko zerbait gertatu zaionean, esaten zaizkion gizalegezko edo onginahizko hitzak. Horretan saiatu diren guztiek zorion beroak merezi dituzte. Har bitzate gure zorionik beroenak. Zorionak eman zizkidan.

zorion agur, zorion-agur Zorionak ematea; zorionak emateko hitzak edo agurra. Gure zorion agurrik kartsuena urteburu honetan. Zorion agurren tartea ere izango da aldizkarian.

zorionak interj. Norbaiti, zorioneko zerbait gertatu zaionean, esaten zaion gizalegezko edo onginahizko esapidea; jai jakin batzuetan, urtebetetzeetan eta kidekoetan, zoriona opatzeko, erabiltzen den esapidea. Zorionak, berriz ere, Kerexeta adiskidea. Zorionak zure urtebetetzean. Zorionak eta Urte Berri On!

zorionean 1 adb. Zorionez. Ez gaude bakarrik, zorionean, ezta alderatzeko ere. Zorionean, ez da horrelakorik gertatzen gure artean.

2 adb. Ordu onean. Zorionean utzi nituen bekaturako bideak. Zorionean ikusten zaitut, nire bihotzak hau poza.

zorioneko 1 adj. Zorionez betea. Zorionekoak bihotzez behartsu direnak, haiek baitute Jainkoa errege.

2 adj. Askotan aipatu delako edo arazoak sortzen dituelako, nekagarria edo gogaikarria gertatzen dena. Ik. dontsu 2. Orain erdaraz barra-barra, ahoz aho eta lumaz luma, dabiltzan zorioneko "estructura" horiek. Dirua baita, zorioneko dirua, mundu honetako jainkoa. Baina zer arraio ote da zorioneko beatu hori? Bestela, zorioneko euskara landu-behar horrekin, hiru motatako idazlanak sortuko zaizkigu soilik. Saussureren Cours zorionekoan irakur daitekeenez.

zorionez 1 adb. Zerbait ongi edo nahi bezala gertatu dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. beharrik. Orain bere ahotik ikastea gertatu zait zorionez. Zorionez, eguna argitzearekin elurra egiteari utzi zion.

2 adb. Ordu onean. Aitortu behar dut ia arrastaka eraman nindutela hura ikustera, baina, zorionez, eraman ninduten, arrastaka bada ere.

zorionezko adj. Zorionez betea dena, zoriona ematen duena; zorionak eragina. Hura zen zorionezko baratze eder bat. Begiak zorionezko negarrez bustiak.

[Oharra: gaur nire zorionak dira eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak gaur nire urtebetetzea da eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

zorionbide

iz. Zorionekoa izateko bidea. Maitasuna, egiazko zorionbidea.

zoriondu, zorion/zoriondu, zoriontzen

1 du ad. Zah. Zorioneko bihurtu, zoriontsu bihurtu. Ik. dohatsutu. Sortu ninduzun ezerezetik; egin nauzu kristau; zoriondu nauzu alde guztietatik.

2 du ad. Zorionak eman, zorionak esan. Lehen ministro ohiak garailea zoriondu eta politika utziko duela iragarri zuen atzo. Antolatzaileak zoriondu nahi nituzke egin duten lanagatik. Hainbat gonbidatu inguratu da ezkonberriak zoriontzera. || (Osagarritzat zoriontzeko arrazoia bera hartzen duela). Gabonak zoriontzeko alkateak bidali didan txartela bueltatzea erabaki dut. Epaitegitik etortzen diren gutunak ez dira urtebetetzea zoriontzeko izaten.

zoriondun

iz. Dohatsua. Zeruko zoriondunak.

zoriontasun

1 iz. Zoriona. Ez dago gure zoriontasuna guk gura duguna egitean, baina bai Jesusen borondatea betetzean. Betiko zoriontasuna. Mundu honetan izan daitekeen zoriontasun handiena.

2 iz. Nazareteko Jesusek mendiko hitzaldian zorioneko izateko aldarrikatu zituen zortzi bideetako bakoitza. Jesu Kristok irakatsiriko zoriontasunak zortzi hauek dira: (...).

zoriontsu

adj. Zorionez betea, zorionekoa. Zoriontsu naiz, bai, guztiz zoriontsu. Gizon zuzena zoriontsua izango da. Espiritu huts zoriontsuak dira aingeruak. Eguberri zoriontsuak opa dizkizugu. || (Adizlagun gisa). Zoriontsu bizi.

zoritsu

adj. g.er. Zoriontsua.

zoritu, zori/zoritu, zoritzen

1 da/du ad. Fruituez mintzatuz, heldu. Ik. umotu. Fruitu batzuk badira, sekula ez direnak ongi zoritzen. Lurreko uzta zoritu da.

2 da/du ad. Irud. Erein duzu Jesusen bihotzarekiko jaiera euskal herrietan; erneko da, zorituko da, eta bilduko duzu inon bildu den uztarik ederrena.

zoritxar

iz. Zoriak ekarritako gertakari edo egoera kaltegarria; norbait gogor jotzen duen ezbeharra. Ik. zorigaitz; zorigaizto. Hau zoritxarra! Zoritxar handi bat gertatzen bazaizu. Jainkoa, zenbat ezbehar eta zoritxar ikusteko jaio garen! Bazirudien orbel hark zoritxarren bat zekarkiola. Zoritxarrak onena jotzen du beti. Zoritxarrak hiltzen nau nahigabez. Zoritxar aldietako betiko laguna.

zoritxarrean 1 adb. Ordu gaiztoan. Zoritxarrean egin zituzten boz emateko legeak; holako egun batek ez ditu asko hobetzen jendeak. Joan zen mendirantz, inori ezer esan gabe; bai zoritxarrean.

2 adb. Zoritxarrez. Zoritxarrean, denentzako lain ezin dugu irabazi.

zoritxarreko 1 adj. Pertsonez mintzatuz, zoritxarra duena. Hara ni, jauna, munduan emakumerik zoritxarrekoena.

2 (Gauzez mintzatuz). Oi, zoritxarreko bekatua! Iazko otsailaren 15ean gertatu zen zoritxarreko ezbeharra.

zoritxarrez adb. Ik. tamalez. Liburua, zoritxarrez, ez da sekula osorik argitaratu. Gaztetxoa artean, zoritxarrez, eta arriskurik ez zuen ikusten. Zoritxarrez, gazterik eraman zigun heriotzak. Astoak bizkarrezurrean zeukan zoritxarrez zauria.

zoritxartu, zoritxar/zoritxartu, zoritxartzen

1 da/du ad. Zoritxarrak jo.

2 (Era burutua izenondo gisa). Itsas zabal gorri batean murgildu zen, itsasontzi zoritxartu baten antzera.

zornatu, zorna, zornatzen

da/du ad. Zauri edo zaldar batean zornea egin. Gero eta gehiago dira lurrikara izan zenean zauritu eta, geroztik inork artatu ez dituelako, zauriak zornatu zaizkien pertsonak.

zorne

iz. Zauri eta handitu gaizkoatuetan sortzen den isurkari lodi zuri-horixka. Ik. pasmo 2. Aurpegi dena puslaz bete zaio, ura eta zornea dario. Zaurietako zorne usaindua.

zorne belar, zorne-belar Konposatuen familiako landarea, hosto luzangak eta lore txiki horiak dituena (Senecio vulgaris).

zornetsu

adj. Zornez betea. Jainkoari ez zaio eskaini behar zauri zornetsurik edo larruko gaitzen bat duen abererik.

zornotzar

1 adj. Zornotzakoa, Zornotzari dagokiona.

2 iz. Zornotzako herritarra.

zoro

1 adj./iz. Zentzua galdu duena. Ik. ero2 3. Zoro errukarria. Ez dira zoroak barruan dauden guztiak, ezta ere zentzudunak kanpotik dabiltzan denak. Zoroak gu, besterik uste genuenok. Diputatu zoro haiek erresuma zatikatu zuten 83 departamendutan. || (Adizlagun gisa). Zoro-zoro dabiltza gehienak.

2 adj. Gauzez mintzatuz, zentzu gutxikoa. Gaztaroko ibilera zoroak. Amets zoroa. Oi, mundu zoro itsua! Barre zoro eta berbeta alaiak.

3 iz. Zorotasuna. Bakoitza bere zoroak bizi du.

zoro-zoroan adb. Zoroki. Eder dun zoro-zoroan Bikendiri irri egitea.

zoroaldi

iz. Zoraldi.

zoroastrismo

iz. Antzinako persiarren erlijioa, Zoroastrok sortua, etengabe elkarren lehian dauden jainkozko printzipio bitan (ongian eta gaizkian) oinarritzen dena. Zoroastrismoak eragin handia izan zuen Ekialde Hurbileko erlijioetan.

zorobilatu, zorobila, zorobilatzen

da/du ad. Zub. Zorabiatu.

zoroetxe

iz. Zoroak zaintzeko erietxea. Santa Agedako zoroetxera eraman zuten.

zoroki

adb. Zentzurik gabe, zorotasunez. Zein zoroki doazen infernura!

zoroko

adj. g.er. Zoroxka. Ai, zoroko!, nork asmatu dik hori?

zororik

adb. Zoraturik; zoroki. Zororik zegoen, bai, guztiz zororik. Zoro-zororik egin nituen ametsak.

zorotasun

iz. Buru nahastea; zoroa denaren egoera edo gaitza. Ik. zoramen. Guk ez genion igarri zorotasunik gizon hari. Arrazoirik onenak baino indar gehiago izaki bere zorotasunak. || Neskatoak ematen zizkion musuen zorotasun etsia.

zoroxka

adj. Adkor. Zoroa. Ik. txoro.

zorpe

iz. Zorretan dagoenaren egoera. (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Etxe berria egin eta zorpean sartuak. Lana lanaren gain egiten badute ere, zorpe behartsutik beren buruak ezin atera dituztela.

zorpeko

1 adj. Zorrak dituena. Noizbait aberats izandako familia hura zorpeko izatera pasatu zen. Zorpeko herrialdeek garapen ekonomikorako dituzten oztopoak.

2 adj. Fakturez eta kidekoez mintzatuz, ordaintzeko dagoena. Prozedura honi esker, zorpeko fakturak azkarrago kobratuko dira.

3 iz. Zenbaki negatiboa duen bankuko kontu baten egoera; egoera horretan dagoen kopurua. Kontabilitatean gutxienez 800 milioi pezetako zorpekoa ezkutatzeko bidea eman zuen. Kontu korronte batean 100 euroko zorpekoa utzi nuen. || (Izenlagun gisa). Zorpeko egoerengatik jasotzen den komisioa, bere interes eta guzti, ezingo da izan diruaren legezko interesa bider 2,5 baino handiagoa.

zorpetu, zorpe/zorpetu, zorpetzen

da/du ad. Zorren pean gelditu, zorrak egin. Ik. zordundu. Zorpeturik bizi dira.

zorpetze

iz. Zorren pean gelditzea, zorrak egitea. Familien zorpetze maila ere gero eta handiagoa da. Adituak gehiegizko zorpetzearen beldur dira.

zorri

iz. Anoplura ordenako intsektu bizkarroia, gizakiaren odola xurgatuz bizi dena (Pediculus humanus). Ile artean zorri eta bartzak. Zorri batzuk bezala lehertzeko. Zorrez eta zorriz estalia.

zorri belar, zorri-belar Urrebotoiaren familiako landarea, pozoitsua, buruxketan bilduriko lore urdinak ematen dituena (Delphinium staphisagria).

zorripiztu

adj. Denbora gutxian aberastu dena eta jendearekin arrandiaz jokatzen duena. Euskararen etsairik gaiztoenak etxe barrukoak direla, herri eta familia euskaldunetan hazi, eta diru eta aginte apur bat lortu duten zorripiztuak.

zorritsu

1 adj. Zorriak dituena. (Sarritan, irain gisa edo mespretxua adierazteko erabiltzen da). Ik. zikin 2. Malentxo ez da zorritsuen zale. Oso gizon polita eta txukuna zen, ez zorritsu horietakoa.

2 adj. (Gauzez mintzatuz). Burokrazia handia gainditu behar zen pistola zorritsu bat eskuratzeko.

zorrizto

iz. Bizk. Zorritsua.

zorrizu

adj. Ipar. eta Naf. Zorritsua. Ume zorrizua.

zorro

1 iz. Ehunez, larruz, paperez edo kideko gai batez eginiko poltsa modukoa, goialdean itxi daitekeena, batez ere zakua baino txikiagoa. Zorroa hartu eta hasi nintzen jatekoa ateratzen. Zorroari ahoa askatuta. Bide zorroa. Artzainaren zorroa. Zorrotik harri bat hartuta, Goliati bota zion. Larruzko zorro batean. Zakutik bihia gal edo zorrotik irina, da galtze berdina (esr. zah.). || Jakina da euskaldunok, baita garbizaleenok ere, bi hitz zorro izan ditugula aldamenean: lehenbizikoan, euskarazkotzat dauzkagunak daude; bigarrenean, berriz, erdararen ondasun itxuraz azkengabeak gordetzen dira.

2 iz. Gauzaki batzuk gordetzeko estalgarria. Ezpata zorroan sartu. Pistola zorroa. Klarinetearen zorroa bezalakoak.

3 iz. Lgart. Sabela. Mutilak, zorroa betez gero, pozik dira. Ikusi du lehoiak zimino lerroa; jadanik hasi zaio goxatzen zorroa.

zorrokada

iz. Zorro betearen edukia. Hiru zorrokada gari ehotzera zeramatzan.

zorroratu, zorrora/zorroratu, zorroratzen

da/du ad. Zorroan sartu. Ezpata zorroratu.

zorroten

iz. Teilatutik jaisten den hodia.

zorroto

iz. Zorro txikia.

zorrotz

1 adj. Punta edo ertza guztiz mehea duena; oso erraz ebakitzen duena. Anton. kamuts. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Bi ahoko ezpata zorrotz bat. Zenbatenaz dardo bat zorrotzago baita, hainbatenaz errazkiago sartzen baita gure gorputzean. Arantza zorrotz, gogor, latzez koroaturik burua. Katu erpe-zorrotza. Harkaitz zorrotz batzuetatik. Ogi gogorrari hagin zorrotza (esr. zah.).

2 adj. Hotsez eta soinuez mintzatuz, zolia. Tronpeta soinu zorrotz bat.

3 adj. Minaz mintzatuz, handia, zolia. Min zorrotz bat sentitu zuen. Oinaze zorrotza.

4 adj. Ahalmen handikoa. Inoren begia zorrotzagoa izaten baita bereizketa horietan norberarena baino. Belarri zorrotzeko jendea. Adimen zorrotzenak. Zorrotza zen pertsonak eta pertsonen xelebrekeriak begiz jotzeko. || Irud. Txirritaren ateraldi zorrotzak. Zenbat gogoeta sakon, zenbat hitz zorrotz, zenbat aukerako etsenplu!

5 adj. Besteren hutsekiko bihozbera ez dena; eginbidea betetzen estua dena. Jainkoa da hartzekodun zorrotza, egiten dituen emaitzez kontu hertsia galdetzen duena. Jauna, badakit gizon zorrotza zarela, erein ez zenuen lekuan biltzen duzula. Juje zorrotzaren aurrean. Ama serioagoa nuen; zorrotzagoa ere bai.

6 adj. Amore ematerik edo salbuespenik gabea, hertsia. Baldintzak bi eratakoak dira: beharrezkoak eta nahikoak; bigarrenak, esan beharrik ez, zorrotzagoak dira lehenbizikoak baino. Bere garaiko erregela zorrotzen morroi umil hura. Horren iritzi zorrotzak, horrenbesteko oihu eta deiadarrak, zorrotzagoak eta ozenagoak lirateke, azpian zure izen propioa baleramate. Haren kritika, zorrotza ala leuna, beti egokia zen. Gure gaitzen azterketa zorrotza. Ez du jakintzak aginte zorrotzik irudimenaren eremu lainotsuan.

7 adj. Mat. Angeluez mintzatuz, 0° eta 90°-ren artekoa.

8 (Adizlagun gisa). Ik. zorrozki. Zorrotz eta zehatz esanik. Ugari bezain zorrotz zen hizketan. Hango nagusiak txit zorrotz hartu zituen. Elizak hain zorrotz debekatzen duena. Beren legea Jainkoaren legea baino zorrotzago hartzen zuten. Lege horiek zorrotzago eta zehatzago betetzen ziren lehen. Zorrotz agintzen die ez besterekin ezkontzeko. Agindua zorrotz betearazten du.

zorrotzaile

iz. Lanabes ebakitzaileak zorroztea ogibide duen pertsona. Gaskoi bat, zorrotzaile edo piltzarketari, edo zerbait holako. Ez da urrun zorrotzailea; bere txistu soinua bertantxe entzun da.

zorrotzarazi, zorrotzaraz, zorrotzarazten

du ad. Zorroztera behartu.

zorrozkailu

iz. Arkatzak eta kidekoak zorrozteko erabiltzen den tresna. Zorrozkailua atera eta saskiaren gainera makurtu zen arkatzaren punta zorrozteko.

zorrozkeria

iz. Gehiegizko zorroztasuna, zorroztasun gaitzesgarria. Puritanoen zorrozkeria.

zorrozketa

iz. Zorroztea. Marik hartu zuen aizkora bat eta atariko zorroztarri latzean hasi zen zorrozketan.

zorrozki

adb. Zorroztasunez, zorrotz. Larramendik zorrozki aditzera ematen dituen usteak. Gurasoei zorrozki begiratzen diena. Zorrozki jujatuak. Horrelako huskeriak zorrozkiago bereizten genituen. Ez nuke hori zorrozki aginduko. Ohorezko hitz batzuek, zorrozki harturik, ez dirudite egiazkoak. Ez dut uste erregela hori zorrozki betetzen denik alde guztietan. Gai horiek orain baino zorrozkiago hartzen zituzten garai hartan.

zorrozkiro

adb. Zorrozki. Neurri horietatik irtetea txit zorrozkiro debekatu zion.

zorroztarri

iz. Lanabesak zorrozteko erabiltzen den harria. Ik. geztera. Labanarik ez duenak ez du zorroztarri beharrik. Marik hartu zuen aizkora bat eta atariko zorroztarri latzean hasi zen zorrozketan.

zorroztasun

iz. Zorrotza denaren nolakotasuna. Aizkoraren ahoaren zorroztasuna. Bistan daude Xenpelarren alde onak, bat-bateko etorriaz gainera: laburtasuna, giharra, zorroztasuna. Jainkoaren epaiaren zorroztasuna. Zorroztasun guztiarekin izanen dira etsaminatuak.

zorroztu, zorrotz/zorroztu, zorrozten

1 da/du ad. Zerbait zorrotz bihurtu, zerbaiti zorroztasuna eman. Lanabesak zorrozteko. Armak zorrozturik. Adarrak zorroztuta ekarri dute plazara. Arkatza zorrozten ari da. || Nire luma motza zorrozteko. || Ez da, berez, hizkuntza kamutsik; horrelako hutsik ageri baldin badu, zorrotz zezaketen adina zorroztu ez dutenena da, soil-soilik, errua.

2 da/du ad. Zorrotzago, ahalmen handiagoko bihurtu. Besteren begiz baliatzeak gure bista gehitzea eta zorroztea dakar beti, ondorio gisa. Adimena zorrozteko sortua zen josteta hori. Jainkoak dohain bereziz argitzen eta zorrozten ditu artista garaien gogoak.

3 du ad. Begiez, begiradaz edo kidekoez mintzatuz, tinko begiratu. Itsas hegira zorrozten ditu begiak. Barren hondarrera dauzka zorroztuak begiak. Nobela aldera zorroztu behar luke orain arreta Etxaidek.

zorte

1 iz. Zoria, gertaera on eta txarren iturburutzat hartzen den kausa zehaztugabea. Ik. suerte 2; xantza. Eta gizonak bere zortea ez du bere eskuko. Zorte etsaiak Romeo eta Julieta nola galbideratzen dituen ikustea. Izan zuen apaiz leialen zorte bera, erran nahi dut heriotza.

2 iz. Zorte ona. Txanden zozketekin ere zortea izan dute. Horrek guztiak zortea eman zion.

zortzi

1 zenbtz. Zazpi eta bat, 8. Zortzi soldadu heldu ziren. Zortzi seme-alaba zituzten. Zortziren artean. Zortzi zoriontasun edo dohatsutasunak. Zortzi urteko neska txiki bat. Hogeita zortzi urterekin. Zortzi idazlanetatik bi soilik euskaraz. Zortzi egunen buruan. Orain zortzi mila urte. Zortzi edo hamar aldiz egunean. Egunean zortzi orduko lanak aspertzen zuen.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan zortzigarrena. 1984ko abuztuaren 28an jaio nintzen, eta zortzia da nire zenbaki kuttuna. Lau eta lau zortzi dira. Zortzi zenbakia.

3 (Data adierazteko). Gaur, martxoak zortzi, astelehena. Abenduaren zortzian izango da saioa.

4 (Orduak adierazteko). Zortzietan joan ziren. Zortzi eta erdietan. Goizeko zortziak arte. Zortziak aldera etorri zen. Zortzi eta laurdenak. Zortziak eta laurden. Zortziak eta laurdenetan. Zortziak laurden gutxi dira. Zortziak eta bostean. Zortziak hamar gutxi(ago). Zortziak laurden gutxi(ago)tan. Zortzietako meza.

5 (Artikulurik eta kasu markarik gabe, gaur, bihar eta kidekoekin). Zortzi egun barru, zortzi egunera. Hilabete honen hamarrean, etzi zortzi, Donibane Garazin festa bat egitera doaz Euskal Herriko framazonak. Gaur zortzi itzuliko da lanera. || Duela zortzi egun. Gaur zortzi, ostegun goizaldera ohean hila kausitu zuten. Gure semea atzo zortzi ezkondu zen. Igandean zortzi etorri zen.

6 (Lekuzko kasu atzizkiekin). Zortzi eguneko epea adierazteko erabiltzen den hitza. Zortzian behin ikusten dituzu, beraz, etxekoak? Zortzian-zortzian, astero esan nahi dut. Zortzitik zortzira ikusi behar da lizuntzen hasi ote den.

zortzitan Zortzi aldiz. Egunean zortzitan otoitzez egoten da.

zortzialdi

iz. Zortzi eguneko denbora-bitartea. Urtero joaten zen bere amaren herriko festetara, hango senitartean zortzialdi bat egitera.

zortziehun

1 zenbtz. Zortzi bider ehun. Zortziehun ardi, zortziehunak beltzak. Zortziehun arroa ile biltzen dira Gipuzkoan.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan zortziehungarrena. Mila eta zortziehun urte ingururaino.

zortziehuna

banatz. Bakoitzari zortziehun, bakoitzak zortziehun. Azokan postu bat jarri ahal izateko, bere kontu korrontean aldez aurretik zortziehuna euro sartzeko eskatu zien eskulangileei.

zortziehunaka

adb. Zortziehunako multzoetan.

zortziehungarren

ord. Zerrenda batean aurretik zazpiehun eta laurogeita hemeretzi dituena (800.). 1998ko maiatzean, Sorbonneko unibertsitatearen zortziehungarren urteurrena ospatu zen Parisen.

zortzigarren

1 ord. Zerrenda batean aurretik zazpi dituena (8.). Zortzigarren aldiz. Jaunaren legeko zortzigarren agindua. Hogeita zortzigarren egunean. Zein da zortzigarrena? Urriaren zortzigarrenean. Bada Klemente zortzigarrenaren gutun bat, mila seiehun eta bikoa. Zortzigarrenean bizi da. Zazpigarren egunetik zortzigarrenera.

2 (Adizlagun gisa). Zortzigarren heldu zenari.

zortziko

1 iz. Zortzik osaturiko gauza. Ik. zortzikote.

2 iz. Zortzi errealeko txanpon zaharra. Zortziko baten gazta.

3 iz. Zortzi lerro eta lau puntu dituen euskal bertso mota. Zortzikotan ondua. Hona bertso berriak zortziko zaharrean.

4 iz. Euskal erritmo mota, 5/8 konpasean idazten dena; erritmo horretan onduriko musika-lana; doinu horrekin dantzatzen den dantza. Nekazariek maite dugu zortzikoa. Zortzikoa berria da, baina 5/8-ari halako bere gisako nortasuna eman diogu. Euskal Herri osoan zabaldurik zegoen, Azkueri esker, haren zortzikoa bere doinuarekin.

5 adj./iz. Joko kartez mintzatuz, sail bereko zortzi irudi dituena. Zortziko bastoia. Zortziko diamantea.

6 iz. Mat. 8 zenbakia. Jarri koma bat bikoaren eta zortzikoaren artean.

zortziko handi Euskal bertso mota, 10 eta 8 silabako zortzi lerroz osatua dena eta 8 silabako lerroetan puntua duena. Ik. zortziko nagusi. Zortziko handian hiruna bertso bota behar dituzte. Zortziko handian bizi aritu ziren denak.

zortziko nagusi Zortziko handia. Bertsolari guztiak serio samar aritu ziren zortziko nagusiko saioan.

zortziko txiki Euskal bertso mota, 7 eta 6 silabako zortzi lerroz osatua dena eta 6 silabako lerroetan puntua duena. Zortziko txikiko gaiek ziria sartzeko aukera eskaintzen zuten.

zortzikote

iz. Zortzi lagunek osaturiko taldea, batez ere abeslariena. Zortzikote txapelketa.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper