Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

setoso

adj. Gip. Herr. Setatsua. Kontra egiten hasi zaizkigu setosoaren moduan. Egoskor setoso itsu horietakoak.

setter

iz. Ehiza-txakur handi ile-luzea. Auzokoen setter urduria zaunka bizian hasi da lorategi bazterretik.

seuldar

1 adj. Seulgoa, Seuli dagokiona. Seuldar agintariak.

2 iz. Seulgo herritarra.

sevillar

1 adj. Sevillakoa, Sevillari dagokiona.

2 iz. Sevillako herritarra.

sexagesima

iz. Erl. Eliza katolikoan, garizumako lehen igandea baino bi aste aurretiko igandea; aste hori bera. Sexagesimako igandea.

sexagesimal

adj. Hirurogeitarra.

sexismo

iz. Pertsonak sexuaren arabera balioesteko joera; sexuan oinarrituriko bereizkeria, bereziki emakumeen kontrakoa. Sexismoa sustatzen duten jostailuak. Austriak bere ereserkiaren hainbat pasarte aldatu ditu sexismoa saihesteko.

sexista

1 adj. Sexismoarena, sexismoari dagokiona. Ez ditut batere maite kalifikatzaile horiek, oso sexistak iruditzen zaizkit. Adierazpen sexista eta homofoboen aurkako zigorrak.

2 adj. Pertsonez mintzatuz, iritzi eta jarreretan sexismoa erakusten duena. Inor ez da sexista jaiotzen.

sexologia

iz. Gizakien sexualitatea eta horren inguruko arazoak aztertzen dituen jakintza. Gaurko sexologiak dio desira dela giza sexualitatearen mamia.

sexologo

iz. Sexologian aditua den pertsona. Sexologoarekin izandako lehenbiziko kontsultan jakin nuen arazoaren muinean ez zegoela inongo akats fisikorik.

sexu

1 iz. Arra eta emea bereizten dituen ezaugarri fisikoen multzoa. Pertsonaien sexuari eta adinari erreparatzen badiogu, sailkapen bat egin liteke.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Ik. sexual. Sexu hormonak. Sexu sena. Gizon bat atxilotu dute Gasteizen adingabe bati sexu abusua egitea egotzita. Sexu harremanak izan. Sexu heziketa. Autopsiaren arabera, gazteak ez zuen sexu erasorik izan, eta haren gorputzean ez zuten indarkeria arrastorik aurkitu. Egoerak okerrera egin du azken urteetan eta gora egin dute sexu gehiegikerien inguruko salaketek.

3 iz. Sexu bereko gizakien multzoa. Bi sexuen berdintasun osoa. Beste sexuko jendea.

4 iz. Sexu organoak. Orain beste esku jostalari bat hasi zait sexua laztantzen.

5 iz. Sexu senari dagokion jarduera. Sexua ez da lotura bakarra, baina sexurik ez badago, ez dago bikoterik.

sexu jazarpen, sexu-jazarpen Norbaitek, beste norbaiti, bereziki nagusi batek mendeko bati, honek gogoko ez dituen sexu adierazpenak edo sexu eskaerak gogaikarri edo iraingarri zaizkion eran behin eta berriz egitea. Sexu jazarpenak helburu sexualak ditu, alegia, mesede sexual bat bilatzen da, nolabait esateko. Israelgo presidente ohia bortxaketa eta sexu jazarpen delituen errudun dela erabaki du Tel Aviveko Barrutiko Auzitegiak.

sexual

adj. Sexuari dagokiona. Ik. sexu 2. Organo sexualak: sexu organoak, ernaltze organoak. Heziketa sexuala: sexu heziketa.

sexualitate

iz. Sexu senari dagozkion jokabideen multzoa. Haurren sexualitatea.

sexubakar

adj. Biol. Sexu bakarra duena. Lore sexubakarrak.

sexudun

adj. Sexua duena. Izaki sexudunak gara, eta ernalketa gertatzen denetik bertatik gara desberdinak.

sexugabe

adj. Sexurik ez duena. Hermafroditak edo sexugabeak diren animaliak.

sexy

adj. Sexualki erakargarria dena, sexu grina pizten duena. Janzkera sexya zeraman. Oso sexy zaude gogor plantak egiten dituzunean.

seychelletar

1 adj. Seychelleetakoa, Seychelleei dagokiena. Seychelletar agintariak.

2 iz. Seychelleetako herritarra.

sezesio

iz. Estatu batetik haren zati bat bereiztea. Ik. banakuntza. Autodeterminazio eskubidea eta sezesiorako aukera arautzeko. Amerikako Sezesio Gerran.

sezesionismo

iz. Pol. Estatu batetik haren zati bat bereiztearen aldeko iritzi politikoa.

sezesionista

adj. Pol. Sezesionismoari dagokiona; sezesionismoaren aldekoa. Mugimendu sezesionistak. Alderdi sezesionistak.

shekel

iz. Israelgo diru unitatea. Hirurogei metro koadroko etxe baten truke 187.000 shekel ordaindu behar izan dituzte. Eguneko 50 shekel irabazten zuten.

sheriff

iz. Ameriketako Estatu Batuetako konderri bateko justizia-ordezkaria, ordena publikoa zaintzen eta legea betearazten duena. Jim Alderden Latimer konderriko sheriffak jakitera eman duenez, haurra etxeko garajean zegoen, kaxa batean sartuta.

shock

1 iz. Med. Gorputzaren nahasmendu bat-batekoa, gorputzeko zelula eta organoetara behar adina odol eta oxigeno iristen ez denean gertatzen dena, tentsioaren beherakada, pultsu azkar ahula, zurbiltasuna eta adimenaren itsumena ezaugarri dituena eta zenbait organoren hutsegitea eta heriotza ere eragin dezakeena. Ebakuntza amaitu eta berehala, haurra shock egoeran sartu zen. Shock traumatikoa.

2 iz. Psikol. Zirrara handi batek eragindako nahasmendu egoera. Shock psikologikoa.

shuarrera

iz. Ekuadorko hego-ekialdean mintzatzen den hizkuntza. Ekuadorko Konstituzioak ofizial egingo ditu azkenean kitxua eta shuarrera.

shuruppaktar

1 adj. Shuruppakekoa, Shuruppaki dagokiona.

2 iz. Shuruppakeko herritarra.

si

iz. Musika-eskalako zazpigarren nota.

siames

1 adj./iz. Bikiez mintzatuz, gorputzeko zatiren batetik bere bikiarekin bat eginda jaio dena. Singapurko Erietxe Nagusian ebakuntza zaila egin dute: elkarri garezurretik itsatsita jaiotako bi neska siames bereizi dituzte. Baseliza izen bereko baserriari lotua dago, siamesen antzean.

2 iz. Jatorriz Asiakoa den katu arraza; arraza horretako katua, gorputz liraina, ile laburra eta belarri luzeak dituena. || (Izenondo gisa). Katu siamesak.

sibaristar

1 adj. Sibariskoa, Sibarisi dagokiona.

2 iz. Sibarisko herritarra.

sibarita

adj./iz. Gauza bikain, dotore eta garestien zalea dena. Ik. mokofin. Bertsoetan gauza bera gertatu zaigu, sibarita hutsak bihurtu gara.

sibaritismo

iz. Sibaritaren jarrera eta portaera.

sidekar

1 iz. Motozikleta bati alboan lotzen zaion orgatxo modukoa, jarleku bakarrekoa, gurpil batean bermatzen dena. Sidekarra erantsi diote motorrari.

2 iz. Motozikleta sidekarduna. Goiz haietako batean abiatu ginen bere sidekarrean.

sideral

adj. Izarrena edo argizagiena, izarrei edo argizagiei dagokiena. Espazio sideralean zilipurdika zebilen.

siderita

iz. Miner. Burdin karbonatoa, burdina lortzeko erabiltzen dena.

siderurgia

iz. Burdingintza. Siderurgia industria pizkunde garai baten lehen pausoak ematen ari da.

siderurgiko

adj. Siderurgiarena, siderurgiari dagokiona.

sidondar

1 adj. Sidongoa, Sidoni dagokiona.

2 iz. Sidongo herritarra.

siemens

iz. Elektr. Konduktantzia elektrikoaren unitatea, 1 ohmeko erresistentziako eroale batek duen konduktantzia elektrikoari dagokiona (S).

sierraleonar

1 adj. Sierra Leonakoa, Sierra Leonari dagokiona. Sierra Leonar agintariak.

2 iz. Sierra Leonako herritarra.

siesta

iz. Bazkalondoko loaldia. Ik. biao.

siesta egin Egunero egiten zuen siesta.

sievert

iz. Fis. Erradiazio ionizatzaileek izaki bizidunengan duten eragina neurtzen duen unitatea, 1 j/kg-ren baliokidea dena (Sv).

sifilis

iz. Sexu harremanen bidez kutsatzen den eritasuna, Treponema pallidum bakterioak eragina. Sifilisaren kontrako lehenbiziko sendagaiak.

sifilitiko

1 adj. Sifilisari dagokiona.

2 adj./iz. Sifilisak joa.

sifoasa

iz. Ipar. g.er. Apaindura, apaingarria. Antzerki bat, kanturik gabea, sifoasa soberakinik gabea.

sifoi

1 iz. Buruz behera jarritako U baten itxura duen hodia, maila edo garaiera ezberdinetan dauden ontzietako isurkariak, tartean maila altuago bat gaindituz, batetik bestera pasatzeko erabiltzen dena. Hiriko akueduktuak ondo kontserbaturiko sifoi bat du.

2 iz. Etzanda dagoen S baten itxurako hodia, komun ontzi, konketa eta kidekoetan, urari irteera emateko eta usain txarrak saihesteko jartzen dena. Komuneko sifoia hondatua dago.

3 iz. Ur gasduna gordetzeko botila, barneko ura ateratzeko sakatzen den giltza moduko bat duena. Deitu telefonoz izotz xehatu apur bat eta sifoi bat ekartzeko.

sigi-saga

1 iz. Angeluak edo bihurguneak eratzen dituen lerroa. Bide xendra ttipi batzuk, baina hainbeste sigi-saga edo harat-honatekin, non ez baitakizu behin ere nor edo zer ikus dezakezun hamar bat urrats urrunago. Hilerriko karriketan zehar hamaika sigi-saga egin ondoan.

2 adb. Sigi-saga eginez. Txakurra han joaten zitzaizun sigi-saga, alde guztietara usainka. Mozkorra zen eta sigi-saga bazeraman bere autoa. Sigi-saga doa zure ildo mehea.

sigi-sagan adb. Sigi-saga eginez. Bidexka bat ageri da sigi-sagan eskuineko mendian gora.

sigi-sagaka

adb. Sigi-saga eginez, sigi-saga egiten. Bi gizon mozkor, eskuin, ezker, sigi-sagaka. Eta hara non, bidea hasten zaigun itzulika, sigi-sagaka, bihurgunea bihurgunearen ondotik.

sigla

iz. (Singularrean nahiz pluralean). Zenbait hitzez eraturiko izenetan, hitzen lehen letrek osatzen duten laburtzapena. Ik. akronimo. Bazekien sigla baten atzean dagoen errealitate politiko antolatua ez zela desagertuko. Eskualdearen garapen sozioekonomikoa zehaztu behar duen plana, euskaraz JSEGE siglak dituena, egiteke dago.

sigma

iz. Alfabeto grekoko hemezortzigarren letra (σ, Σ).

signatura

iz. Heg. Zenbaki eta letra multzoa, liburu edo dokumentu bat liburutegi edo artxibo batean non gorde edo kokatu behar den adierazten duena. Liburuak hurrenkera jakinean jarriak daude apaletan, bakoitzaren neurriaren eta signaturaren arabera.

sikario

iz. Soldatapeko hiltzailea. Mexikon bost polizia eta sikario bat hil dituzte.

sikate

iz. Bizk. Lehortea, agortea. Ik. idorte.

sikatu, sika, sikatzen

da/du ad. Bizk. Lehortu. Ik. idortu; agortu. Etxe aurrean sikatzen utziriko jantziak.

sikemdar

1 adj. Sikemgoa, Sikemi dagokiona.

2 iz. Sikemgo herritarra.

sikh

adj./iz. Sikhismoaren jarraitzailea; sikhismoarena, sikhismoari dagokiona. Amritsar hiria da sikhen Erroma santua. Ikasle sikh ortodoxoak.

sikhismo

iz. Nanak erreformatzaileak XVI. mendean Indian sortu zuen erlijioa, jainko bakarra aldarrikatzen eta kasta-sistema arbuiatzen duena. Salbazioa helburu, sikhismoak, Waheguru jainko bakarraren izenean, meditazioa eta diziplina sustatzen ditu.

sikiera

lok. Heg. Beh. Gutxienez, behintzat. Sikiera orduko sasoia banu!

siklo

iz. Hebrearren antzinako zilarrezko dirua, ontza erdiko pisua zuena.

siku

adj. Bizk. Lehorra. Ik. idor; agor. Leku siku eta haizetsuan. Belar siku apur bat eman. Hezur hutsak dauzkan agure sikua. Siku dago? Jaunartze ondoan motel, agor eta siku-siku daudenak.

silaba

iz. Ahots igortze bakarrean ahoskatzen den hotsa edo hotsen multzoa, fonetikaren oinarrizko unitatea. Ez ditugu horrelakoetan silabak berdin bereizten euskaldun guztiek. Silaba bukaeran, hitz barruan nahiz azkenean. Silaba aurrean. Silaba azentudunetan. Hamahiru silabako bertso lerroak. Etxeparez gero silaben kontua izan da neurkeraren muina. Latin silaben luze-laburra. Silaba-muga.

silababakar

adj. Silaba bakarra duena. Hitz silababakarrak.

silabiko

adj. Silabari dagokiona. Idazkera silabikoa: silaba idazkera, silaba bakoitza ikur bakar batez irudikatzen dena. Euskal doinua silabikoa da batik bat, hots, silaba bat dagokiola nota bakoitzari.

silbote

iz. Txistuaren familiako musika-tresna, hura baino handiagoa eta bi eskuekin heldurik jotzen dena. Hiru txistu mota baliatu ditu diskoaren kantuetan: Fa-ko txistua, silbotea eta Mi bemoleko txistua.

silex

iz. Suharria. Paleolitoan egiten ziren bezalako silexezko tresnak.

silikato

iz. Silizioaren azidoen gatza. Aluminio silikatoa.

silikona

iz. Oxigenoa eta talde organikoak osagaitzat dituen silizioaren eratorria, industrian, kirurgia plastikoan eta eraikuntzan erabiltzen dena.

silikosi

iz. Med. Arnas aparatuaren eritasun kronikoa, silize hautsa arnasteak eragina. Silikosia, meatzarien gaixotasuna, oso zabaldua dago Euskal Herrian.

silize

iz. Kim. Silizio oxidoa (SiO2), gai gotorra, oso gogorra, zuria edo koloregabea, naturan oso ugaria. Kuartzoa silize huts kristaldua da. Silize harriak.

silizio

iz. Kim. Karbonoaren saileko elementu kimikoa, grisa kolorez, izadian oso ugari aurkitzen dena, silizean eta silikatoetan (Si; zenbaki atomikoa, 14). Silizioa 1.420 °C-tan urtzen da.

silla

iz. Heg. Beh. Aulkia.

silo

1 iz. Aleak edo bazka gordetzeko biltegia, lehen lurpean egiten zena eta gaur egun dorre garai gisa eraikitzen dena. Udaberrian silora sartutako belarra ematen ari zaie animaliei.

2 iz. Misilak gordetzeko, eta behar denean bertatik jaurtitzeko, lurpeko biltegia. Estatu Batuetako sateliteek misil haiek siloetatik irtetean bertan detektatuko zituzten.

siloar

1 adj. Silokoa, Silori dagokiona.

2 iz. Siloko herritarra.

silogismo

iz. Bi perpausek eta horietatik nahitaez ondorioztatzen den beste batek osatzen duten arrazoibidea. Ez nekien silogismo bat askatzen. Bere mugen jakile den oraingo jakintza ez da silogismo ziurrez gehiegi arduratzen.

siloraketa

iz. Siloratzea.

siloratu, silora/siloratu, siloratzen

du ad. Belarra, aleak edo kidekoak siloan sartu. Ondu beharrik gabe, belarra berdetan siloratzeko ohitura zabaldu zen.

siloratze

iz. Belarra, aleak edo kidekoak siloan sartzea.

silueta

1 iz. Hondo argiago batean nabarmentzen den zerbaiten forma. Emakume adindun baten silueta islatu zen beiran.

2 iz. Zerbaiten inguru lerroa.

siluriar

1 adj./iz. (Izena denean, S larriz). Geol. Paleozoikoa banatzen den periodoez mintzatuz, hirugarrena, Ordoviziarraren eta Devoniarraren artekoa, duela 443 milioi urte ingurutik duela 408 milioi urte inguru arteko garaia hartzen duena. Fosilik zaharrenak Siluriarrean aurkitu dira, nahiz eta badirudien Kanbriarrean sortu zirela.

2 adj. Geol. Siluriarrekoa, Siluriarrari dagokiona.

sima iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, sima-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori 'leizea' adieran ez erabiltzea gomendatzen du; ik. leize].

simaur

iz. Abereen gorotza, bereziki ongarri gisa erabiltzen dena; gai organiko ustelez eginiko ongarria. Ik. sats; samats. Kortako simaur artera. Soroetan simaurrak zabaldu. Mundu honetako ohorea hutsa da, ondasunak simaurra, handitasunak hautsa. Simaur lohiz beterik dagoen tokira bota Kristo? Neke alferra, arbola ihartuari simaurra edo ongarria botatzea.

simaurketa

iz. Simaurtzea, simaurrez ongarritzea. Simaurketa eta lur hobetzeak.

simaurtegi

iz. Ukuiluko simaurra gordetzen den tokia. Ik. goroztegi; sastegi. Simaurtegiak etxetik urrun egon behar du.

simaurti

adj. Simaur asko ematen duena. Ahuntzak dira gogorragoak, simaurtiak, esnetsuak.

simaurtu, simaur/simaurtu, simaurtzen

1 du ad. Simaurrez ongarritu. Ik. goroztu; sastu. Arto horiek simaurtu beharra daukate. Sats gizenez simaurtu. Erretako zuhaitz hautsez simaurtutako lurrak.

2 du ad. Simaurrez zikindu. Izara guztia simaurtu omen zien astoak.

simaurtza

iz. Simaur kopuru handia; simaurtegia. Ehun artalde horiek egindako simaurtza handiaren bidez.

simetria

1 iz. Aurrez aurre dauden elementuen arteko erabateko kidetasuna edo egokitasuna forman, tamainan edo kokagunean, puntu, ardatz edo plano batekiko. Gaztelu baten bi hegalen simetria. Simetriaz jarririko loreontziak. Simetria-ardatza.

2 iz. Puntuz puntuko egokitasuna. Izan ere, ez eta bait-en kasuan, simetria ez da osoa.

simetriko

adj. Simetria duena. Gazteluaren hegal simetrikoak. Irudi simetrikoak ardatz batekiko.

simulagailu

iz. Teknol. Tresna baten funtzionamendua edo gertakari bat simulatzen duen tresna, batez ere saioak egiteko erabiltzen dena. Hiruzpalau parapente eskola daude Euskal Herrian, baina Irungoa da simulagailua duen bakarra. Erreaktoreetako gidariak trebatzeko erabiltzen den hegaldi simulagailua.

simulakro

iz. Gertakari bat simulatuz egiten den ekintza, benetan gertatzen denean nola jokatu behar den aurrez ikusteko. Hegazti gripe kasu bat agertuz gero nola jokatu behar den ikusteko, simulakroa egingo du Jaurlaritzak datorren astean.

simulatu, simula/simulatu, simulatzen

du ad. Teknol. Gertakari edo egoera bat artifizialki itxuratu. Heldu diren 200 urteetan espazioko zaborraren bilakaera nolakoa izango den simulatu dute ikertzaile horiek.

simulazio

iz. Teknol. Simulatzea. Ik. simulakro. Ordenagailu bidezko simulazioak egingo dituzte, besteak beste.

sin

sinu-ren nazioarteko sinboloa.

sinadura

iz. Norberaren izena irudikatzen duen eta beti era berean egiten den marrazkia, izkribu baten egiazkotasuna adierazteko edo haren erantzukizuna hartzeko erabiltzen dena. Ik. izenpe. Hona paperak prest; zure sinadura falta zaie. Bigarren sinadura emak hemen.

sinagoga

iz. Juduak otoitz egitera eta Moisesen doktrina entzutera biltzen diren etxea. Juduak larunbatean biltzen ziren sinagogan. Sinagogetan irakasten. Sinagoga burua.

sinale iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, sinale-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. seinale].

sinalefa

iz. Hitz baten amaierako bokala eta hurrengoaren hasierakoa silaba bakar gisa ebakitzea. Sinalefa egin.

sinapsi

iz. Biol. Bi neuronaren elkargunea; elkartze hori bera. Bederatzi hilabete eta bi urte bitartean, helduek baino ehuneko berrogeita hamar sinapsi gehiago dituzte haurrek.

sinaptiko

adj. Biol. Sinapsiarena, sinapsiari dagokiona. Edozein gauza berri ikastean, gure buruan lotura sinaptikoak sortzen edo aldatzen dira.

sinarazi, sinaraz, sinarazten

du ad. Sinatzera behartu. Ik. izenpearazi. Paper hau eriari sinarazi eta gure lana bururatua izanen da. Bakea sinarazi zieten.

sinatu, sina, sinatzen

du ad. Norbaitek, izkribu baten azpian, haren egilea dela edo bertan adierazten denarekin bat datorrela aditzera emateko, bere sinadura jarri; zerbait onartzen dela sinadura jarriz adierazi. Ik. izenpetu. Sina ezak hemen. Ez dut deus sinatuko. Hil zen, bere odolaz sinatzeko gure fedearen egia hori. Armistizioa irailaren 3an sinatu zen.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper