Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

zinema

1 iz. Zinematografiaren teknika eta artea; arte horri dagokion industria. Hogeita hamar urte hauetan zinemak egin duen aurrerabidea. Zinema amets fabrika da.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Zinema-irudiak. Zinema-antzezle bikaina da. Zinema-ikusleen gogoko filma. Zinema-astea antolatu dute. Zinema-zuzendaria.

3 iz. Herri, garai, genero edo egile baten zinema-lanen multzoa. Euskal zinema. Italiako zinema. Zinema mutuaren garaitik 1983ra bitartean. Zinema beltzetik hurbil dagoen lana egin du zuzendariak.

4 iz. Zinema-aretoa.

zinema areto, zinema-areto Filmak proiektatzen diren aretoa.

zinemagile

iz. Filmak egiten dituen pertsona. Regis Wargnier zinemagile frantsesaren Man to man filmak irekiko du Berlingo zinema-jaialdiko lehiaketa.

zinemagintza

iz. Filmak egitea; zinema-industria. Zentsuraren mamuak astindu du beste behin Hollywoodeko zinemagintza.

zinemaldi

iz. Zinema-jaialdia. Jerusalemgo Nazioarteko Zinemaldiak 200 filmetik gora eskainiko ditu aurten.

zinemaratu, zinemara/zinemaratu, zinemaratzen

du ad. Gai edo kontakizun bat zinemaren bidez eman. Melvilleren eleberri ezaguna zinemaratzean, antolamendu leiala, trebea eman digu.

zinemaskope

iz. Filmak pantaila zabalean proiektatzeko zinema-sistema. Oasia (1955), Frantzian egin zen zinemaskopeko lehen filma.

zinemateka

iz. Filmak eta filmei buruzko dokumentuak sailkatzen eta gordetzen diren lekua. Ik. filmoteka 2. Hainbat zinematekak eta museok atzerabegirakoak eskaini izan dituzte Ida Lupinoren filmekin.

zinematika

iz. Fis. Mekanikaren adarra, indar eragileak kontuan hartu gabe higidura aztertzen duena. Zinematika eta dinamika.

zinematiko

adj. Fis. Zinematikarena, zinematikari dagokiona.

zinematografia

1 iz. Higitzen diren irudiak argazkien bidez hartzeko eta proiektatzeko teknika. Ik. zinema.

2 iz. Zinematografiaren artea edo industria.

zinematografiko

adj. Zinematografiarena, zinematografiari dagokiona. Berez oso zinematografikoak ez diren ahozko kontakizunei etekin ederra atera die zuzendariak.

zinematografo

iz. g.er. Higitzen diren irudiak argazkien bidez hartzeko eta proiektatzeko tresna. Lumière anaiek 1895ean asmatu zuten zinematografoa, eta Parisko milaka irudi filmatu zituzten.

zinemazale

iz./adj. Zinemaren zalea dena. Zinemazale amorratua bihurtu zaigu.

zinetika

1 iz. Fis. Mekanikaren adarra, higitzen ari diren gorputzak aztertzen dituena.

2 iz. Kim. Kimika fisikoaren adarra, erreakzio kimikoetako prozesuak aztertzen dituena. Azido zitrikoaren hartziduraren zinetika.

zinetiko

adj. Fis. Higidurari dagokiona. Energia zinetikoa.

zingales

1 adj. Sri Lankako biztanleen gehiengoa den indiar jatorriko etnia batekoa, etnia horri dagokiona. Hamabost soldadu zingales hil zituzten atentatuan. Orain arte, Sri Lankan zingales etniako herritarrak egon dira agintean.

2 iz. Etnia horretako kidea. Tamilen eta zingalesen arteko liskarrak inoiz baino gogorragoak dira, eta okerrera doaz.

zingil

adj. Batez ere Ipar. eta Naf. Ahula eta mehea. Gizon zingil horrek ez du indarrik.

zingila

iz. Zamarien sabela inguratzen duen hedea. Ik. petral2 2. Zingila lasai duen mandoak karga aise iraul dezake.

zingilatu, zingila/zingilatu, zingilatzen

du ad. Zingila ezarri. Ongi zingilatua den mandoak ez du karga aise irauliko.

zinginarri

iz. Kutuna, aldean eramaten den gauzakia, ustez naturaz gaindiko bertuteren bat duena. Gure herrian, zinginarria, lepotik behera lokarri batekin amari ipintzen zaio.

zingira

1 iz. Urez estalitako hedadura, sarritan hondo lohitsua eta landare ugari izaten duena. Ik. istinga. Ur geldietako eta zingiretako eltxoak. Zingira-lur batean gaindi.

2 iz. Irud. Bekatu eta gaiztakerietako lokatza eta zingira atsituetan hondaturik.

zingiradi

1 iz. Zingira multzoa, zingira. Bide limurietan irristatuko gara, zingiradietan hondatuko. Jaiki hadi, zingiradi gazietako beroa gaiztoa dun eta.

2 iz. Irud. Bekatuaren zingiradietatik atera nahi ez duenak.

zingiratsu

adj. Zingiraz betea. Hoberena da, toki hezeegi edo zingiratsu samarrean, artorik ez ereitea.

zinia

iz. Konposatuen familiako landare belarkara, jatorriz Mexikokoa, apaingarritarako landatzen dena (Zinnia elegans).

ziniko

1 iz. Antistenesek antzinako Grezian sorturiko filosofia-eskolako kidea.

2 adj. Ohiko moralaren edo jendetasunaren aurkako iritziak lotsarik edo begirunerik gabe adierazten dituena. Ez dakit txantxetan ala benetan ari den, baina, gezurretan zein egiatan, ziniko hutsa iruditu zait.

3 adj. Zinikoarena, zinikoari dagokiona; zinismoa adierazten duena. Irribarre zinikoa.

zinismo

1 iz. Zinikoen filosofia.

2 iz. Zinikoaren jarrera. Ironiak duen arriskua zinismora lerratzea da. Adierazpen hori zinismoz betea dago.

zink

iz. Metal gogor zuri urdinkara, xafletan egituratua, giro hezean gainaldea herdoiltzen zaiona, izadian blenda edo beste zenbait mea osatzen aurkitzen dena (Zn; zenbaki atomikoa, 30). Zinkezko ontzia. Makila haiek bazuten gainetik zinkezko estalki bat. Zink sulfatoa.

zinka1

adb. Zin eginez; biraoka. Orduan hasi zen biraoka eta zinka.

zinka2

iz. Ipar. Giza irrintzia. Ik. zantzo. Gizonak hiru zinka igorri zituen, izugarriak. Zinkaz ari diren gazte horiek. Zinka egin.

zinkaka

adb. Irrintzika.

zinkatu, zinka/zinkatu, zinkatzen

du ad. Zinkak igorri, zinka egin. Ilun beltzean dira entzun irrintziak, gure arbasoek zinkatzen zituztenak.

zinki

adb. Zinez, benetan. Jainkoa zinki behar dela maitatu. Zinki besarkatuko ditut emanen zaizkidan kontseiluak.

zinkulineria

iz. Leunkeria.

zinkulin-minkulin

adj. Ipar. Adkor. Gupera, milika. Ez ditu gure populuak behar gidari leun, zinkulin-minkulin batzuk.

zinkurin

iz. Intziria, auhena. Urtarrila bero, zinkurinak gero (esr. zah.).

zinkurinka

adb. Intzirika. Ez dezazula denborarik gal, zinkurinka arituz.

zinpeko

1 adj. Bere karguari, lanbideari edo eginkizunari ekitean zin egin duena. Zinpeko zaintzailea. || (Izen gisa). Zinpekoak bildurik daude.

2 adj. Zinpean egiten dena. Zinpeko aitorpena.

zinpeko epaimahai Zozketaz izendaturiko herritarrez osatua den epaimahaia, delitu mota jakin batzuetan, epaiketan aurkezturiko frogetan oinarrituriko epaia eman behar duena. Ik. herri epaimahai 2. Zazpi gizon eta bi emakumek osaturiko zinpeko epaimahaiak erabaki duenez, senarrak hilketa delitua egin du.

zinta

1 iz. Xingola. Gerria kalamuzko zinta batez inguratua. Kolorezko zintak. Gorputz guztia zeta eta zinta; gerrian, berriz, kortsea.

2 iz. Hotsak, irudiak edo datuak grabatzen diren zerrenda magnetikoa. Magnetofono zinta. Bideo zinten apala. Gure aitak grabaturiko zinta zahar batetik ezagutzen dut kanta hori.

zinta dantza, zinta-dantza Euskal dantza mota, zutik dagoen haga batetik zintzilikaturiko zintak gurutzatuz eta ondoren askatuz dantzatzen dena.

zintadun

adj. Zinta edo zintak dituena. Abarketa zuri zintadunak.

balazta zintadun Balazta mota, zilindro bati loturiko zerrenda malgu batek presioa egitean eraginiko marruskadura-indarra baliatzen duena.

zintarri

iz. Espaloiaren ertzean jartzen den harri ilara. Garraiobideak ez daude gure beharretara egokituta eta espaloietako zintarriak oso altuak dira.

zintasun

iz. Leialtasuna, zintzotasuna. Zintasun guztiarekin eta bihotz guztiaz adoratzen zaitut. Zintasun zakar garratz honek lagun asko galaraziko dizkio Unamunori.

zintz

zintz egin Mukiak kentzeko, arnasa sudurretik indarrez egotzi. Musuzapia atera eta zintz egin du. Sarriago zintz egingo bazenu, ez zenuke horrenbeste doministiku egingo.

zintz eragin Zintz eginarazi.

zintzarri

iz. Abereen lepotik zintzilika jartzen den kanpai modukoa. Ik. dunba; joare. Idi zintzarri handi bat jotzen du. Zintzarri hotsa. Zintzarri durundi ederra. Zintzarri-egile naiz. Honelako ezkonduak mendira bota behar lirateke zintzarri handi banarekin. Zintzarri mihigabea holtzean higa (esr. zah.).

zintzarrots

iz. pl. Toberak. Berriz ezkontzen direnei zintzarrotsak egitea barau egitea baino hobeki begiratzen da gure artean.

zintzatu, zintza/zintzatu, zintzatzen

da ad. Ipar. Zintz egin. Bortizki zintzatu da.

zintzil

adb. g.er. Zintzilik.

zintzilik

adb. Goiko aldetik loturik edo eutsirik, beheko aldetik inon bermatzen ez dela, eta higi edo kulunka daitekeela. Ik. dilindan; dingilizka; dilindaka. Zintzilik egon, jarri. Mutikoei saski bat jaisten zien sokatik zintzilik. Errotarria lepotik zintzilik ezarri eta itsas hondora bota. Sabaitik zintzilik. Hormetan zintzilik.

zintzilika

adb. Gip. Zintzilik. Burdinazko pertz bat laratzetik zintzilika. Gurutzean zintzilika ipiniko zaituzte.

zintzilikari

adj. Zintzilik dagoena. Lore zintzilikariak. Inoiz eraiki den zubi zintzilikari luzeena.

zintzilikario

iz. Zintzilik dagoen gauza. Abere hortz zulodunak eta horrelako beste zenbait gauza txiki zintzilikariotzat erabiltzen ziren.

zintzilikatu, zintzilika/zintzilikatu, zintzilikatzen

da/du ad. Zintzilik jarri. Ik. eseki; eskegi. Zuhaitz batetik zintzilikatu zuten. Pertza sutondoan zintzilikatzeko laratza.

zintzilipurdi

iz. Bizk. Itzulipurdia.

zintzo

1 adj. Bertute moralen arabera jokatzen duena. Anton. gaizto. Kristau zintzoa. Gizon zintzo eta egiatia. Mutil zintzo eta saiatu horietakoa zen. Bere saria merezi du langile zintzoak. Zintzoen linboa.

2 adj. Egiaren araberakoa; egiaren arabera aritzen dena. Aitortza zintzoa eragin zion. Dugun baino testu zintzoagoa lor dezakegu, grafiaren aldaketa zela bide gaizki idatziak aldatuz. Historialari bizkor bezain zintzoa.

3 adb. Zintzotasunez. Ik. zintzoki. Zintzo ibili. Zintzo jokatu zuen. Haurrak zintzo hazi. Legea zintzo ez gordetzeko aitzakia bila. Lana zintzo egiten duenak. Bere hitza zintzo asko bete zuen. Hitzez hitz itzultzea, edota mamia zintzo gorderik, azala aldatzea.

zintzoki

adb. Zintzotasunez, zintzo. Ik. zintzorik; zintzoro. Lana egizue zintzoki. Asmo hau zintzoki bete nahirik.

zintzorik

adb. Zintzoki, zintzo.

zintzoro

adb. Zintzoki, zintzo. Mandatariak esana zintzoro bete zuten. Behar bezala egin baitu beti lana zeharo eta zintzoro.

zintzotasun

iz. Zintzoa denaren nolakotasuna. Zure gogoaren zintzotasunaren eta zuzentasunaren erakusgarri. Gaiztoari zintzotasuna gorrotagarri zaio. Ea zintzotasunak bakarrik baztertu gaituen bide oker horietatik. Lanerako zintzotasuna eta begi argia. Elkarri laguntzea eta elkarrenganako zintzotasunean bizitzea.

zintzotu, zintzo/zintzotu, zintzotzen

1 da/du ad. Zintzo edo zintzoago bihurtu. Tomas zintzotuko da, ezkondu ondoan. Nork daki zenbat arima zintzotu eta zeruratu zituen!

2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Gaizto zintzotuak.

zintzur

1 iz. Eztarria. Oilasko hezur bat zintzurrean gelditurik. Eginik urka-bilurra, tinkatuz hartan zintzurra, badoa beste mundura. Hartu zuen neskatxa zintzurretik eta itotzear ipini zuen. Zintzurra erlastu.

2 iz. (Esapideetan). Iturriko uretik bakarrik, noizean behin zintzurra bustiz. Zintzurra urratu beharrean ekingo diote kantuari. Ehun biba dizkiote zintzurrek igortzen. Zintzurra egin: lepoa moztu.

3 iz. Zintzur sagarra.

4 iz. Mendi zintzurra.

zintzur bustitze, zintzur-bustitze Ipar. Bazkalaurretik edo afalaurretik edari bat (gehienetan alkoholduna) hartzea. Ik. aperitibo; aperitifa. Ondotik, zintzur bustitze eta afari on bat, umore onean. Zintzur-bustitze bat antolatu zuten hauen ohoretan.

zintzur heste, zintzur-heste Zintzurretik bronkioetara doan arnasbideetako tutua. Ik. trakea.

zintzur sagar, zintzur-sagar Tiroide kartilagoak lepoaren aurrealdean eratzen duen konkorra, gizonetan emakumeetan baino irtenagoa izan ohi dena. Ik. gorgoil; giranoi. Kopeta zabala zuen, begi urdinak, sudur estua, lepo luzea, zintzur-sagar irtena.

zintzurkoi

adj. Ipar. Sabelkoia. Igandea ostatuan iragaten duen gizon zintzurkoia.

zio

iz. Zergatikoa, arrazoia. Ez dut aurkitzen lanera bultza nazakeen ziorik. Milaka zio badauzka, gaiztagin bihurtzeko.

ziordiar

1 adj. Ziordikoa, Ziordiari dagokiona.

2 iz. Ziordiko herritarra.

ziortzar

1 adj. Ziortzakoa, Ziortzari dagokiona.

2 iz. Ziortzako herritarra.

zipa

iz. g.er. Balio gutxiko antzinako txanpona.

zipaio

1 iz. XVIII. eta XIX. mendeetan Europako armada baten (bereziki Britainia Handikoaren) zerbitzura zegoen soldadu hindua. 1857ko maiatzaren 10ean zipaioak britainiar ofizialen kontra borrokatu ziren, eta New Delhira sartu ziren hurrengo egunean.

2 iz. (Irain gisa, edo mespretxua adieraziz). Ezarritako agintearen esanetara, bere herrikideen kontra ari den pertsona. Gerry Adamsen zaleak iraultzaile hutsak dira, noski, eta beste guztiak zipaioak edo traidoreak baino ez. Etxera sartzera zihoan batean, bi zipaio jarri zitzaizkion aurrez aurre, kaleko jantzita.

zipitz

iz. (Ezezko esaldietan). Ezer ere ez, batere ez. (zipitzik forman erabiltzen da). Ik. tut. Ez diot zipitzik ere ulertu.

zipla

iz. Zirikada, esaldi mingarria.

ziplo

adb. Bat-batean. Bertantxe ziplo hilda geratu zen. Gogoangarria izan zen gelara etorri eta infernurik ez zela, ziplo, bota zigun eguna.

zipoka

adb. Zirikatzen. Anai-arrebekin haserretu eta joka eta zipoka ibiltzen zara.

zipot

iz. Tripa, sabela. Ik. zilbot.

zipote

adj. Ipar. Gizena, lodikotea. Zahar-gazte, lerden eta zipoteak, tonto eta abilak, oro sekulako presan.

zipoteka

adb. Itsumustuan, arrapaladan. Zipoteka joan.

zipotz

1 iz. Upelaren zuloa ixteko erabiltzen den ziria. Ik. txotx1 3. Zipotza behin kendu eta orduan ligak agertu.

2 adj. (Irain hitz gisa). Burugogorra; aiurri gaiztokoa. Zipotz, doilorra!, zer egin diok ene seme laztanari? Istant bat izanen da, ez zenuke hain zipotza izan behar.

zipotza sartu Ziria sartu. Zipotz ederra sartu zion.

zipotzaldi

iz. Norbait zipoztua dagoen aldia.

zipozkeria

iz. Zitalkeria, doilorkeria. Zipozkerietan ari da.

zipoztu, zipotz/zipoztu, zipozten

da ad. Zapuztu, muturtu, muzindu. Haurra zipoztu da.

zipres

iz. Nekosta. Hosto koroak buruetan, zipres hostoz eginak.

zipretar

1 adj. Ziprekoa, Zipreri dagokiona. Zipretar agintariak.

2 iz. Zipreko herritarra.

zipriztin

1 iz. Batez ere pl. Isurkari batetik, bertara zerbait erortzen denean edo zerbaiten gainean erortzen denean, ateratzen den tanta. Ik. ziliporta. Gero, gauza handiren bat jausi zen askako uretara, bazterrak urez eta zipriztinez betez. Odol zipriztinak. Doministiku egin eta soinekoa zipriztinez bete zion.

2 iz. Irud. Egoera berri honen zipriztinak gurera ere heldu dira.

zipriztindu, zipriztin/zipriztindu, zipriztintzen

1 du ad. Zipriztinez bete. Ura gainezka zetorren, bazterrak zipriztintzen. Berba egiterakoan, zipriztintzen zuen aurrean zuena.

2 du ad. Irud. Hegiaphaliaren izen garbia lohiz zipriztinduz. Erreka aldeko hostope iluna zeru urrez zipriztindurik.

zipriztingailu

iz. Zipriztintzeko erabiltzen den tresna. Ik. ihinztagailu.

zipu

iz. Ipar. Putzua. Etxetik urrunxeago genuen zipua, zabal eta barna.

zira

1 iz. Arropen gainean jartzen den jantzi irazgaitza. Eskuan arpoia, soinean zira.

2 iz. Zirak egiteko erabiltzen den ehun irazgaitza. Arroparen gainetik, zirazko txamarra zabalak. Itsasora ateratzeko, zirazko galtzak jantzi zituen.

ziraia

iz. Ipar. Betuna.

ziraldoka

adb. Zabuka, zealdoka. Ik. balantzaka. Kalean ziraldoka delako ibiltzen, mutil koskor guztiek dute ezagutzen.

ziratu, zira/ziratu, ziratzen

du ad. Ipar. (Oinetakoei) ziraia eman. Goizean zapatak ziratu gabe jalgi naiz etxetik.

ziraukiar

1 adj. Ziraukikoa, Ziraukiri dagokiona.

2 iz. Ziraukiko herritarra.

ziraun

1 iz. Musker mota hankagabea, zilindro itxurako gorputz luzea duena (Anguis fragilis). Apo arruntak, ziraunak eta musker berdeak garbiketa-lana egiten dute ortu eta larre hauetan, bertako zomorroez elikatuz.

2 iz. Irud. Ziraun kaltegarri bat zen, haserrea ipintzeko beti prest.

zirenaikar

1 adj. Zirenaikakoa, Zirenaikari dagokiona.

2 iz. Zirenaikako herritarra.

zirenetar

1 adj. Zirenekoa, Zireneri dagokiona.

2 iz. Zireneko herritarra.

zirga

iz. Ibai edo ubide bazterretik, hartarako bide batetik, ontziei tira egiteko erabiltzen den soka. Kaira inguratu zen eta txistu jo zion Andreari, zirga bat bota ziezaion. Zirga bidetik zirgatzen ziren ontziak, urari goiti, soka tiratuz.

zirgan adb. Ur-bazterretik, zirgari tira eginez, tira egiten. Arraunak utzirik, marinelak eman ziren zirgan, launaka. Zirgan eraman.

zirgari

iz. Zirgatzailea. Zergatik eramaten zituzten zirgariek itsasontziak tiraka Bilboko porturaino?

zirgatu, zirga/zirgatu, zirgatzen

du ad. Ontzi bati lehorretik sokaz tiratu. Zirga bidetik zirgatzen ziren ontziak, urari goiti, soka tiratuz.

zirgatzaile

iz. Ontzi bat zirgan eramaten duen pertsona. Marinelak eman ziren zirgan launaka, baina zirgatzaileak trabatuak ziren noiznahi.

zirgilo

iz. Metalezko eraztun aski handia. Presondegi ilunpean, zirgilo latzak soinean, goseak hil beharrean.

ziri

1 iz. Zurezko edo metalezko atala, puntako ertza aski zorrotza duena, pitzadurak zartarazteko, zuloak estaltzeko edo kideko gauzetarako erabiltzen dena. Ik. kabila; taket 2; zotz 2. Egur lodi hori hausteko, ekar ezazu aroztegitik ziri handi bat. Zurezko ziri bat egizu aizkorarekin, bitarte horretan sartzeko. Zotzetik da ziria, hazitik bihia (esr. zah.).

2 iz. Haga txiki baten edo zotz baten itxurako pieza luze eta mehea. Marrubiak sartzeko belar ziri bat atera zuen errotik. Plastikozko ziri batekin edanez.

3 iz. Esaldi mingarria, eztenkada. Ik. zirikada. Gaizki esaka ari garelarik, maiz hartzen ditugu ahotan aipamen ilunak, ziri bihurriak. Ipuin horiek eta bertsoak berdin-berdinak dituzte beren pipermina, eztena, ziria. Ziri bertsoak.

ziria sartu Engainatu, atzipetu; adarra jo; esaldi mingarriak bota. Ziria sartu nahi didak, baina ez nauk hain motza. Ziria sartzen eta adarra jotzen. Halako ziria beste bati sartu. Argia-n ziri bat sartu didazun arren, ez nator beste ziri bat sartzera, neure burua zuritzera baizik.

ziri sartzaile, ziri-sartzaile adj./iz. Engainatzailea, adarjotzailea. Ai, Patxi!, ez haiz, horratik, ziri-sartzaile motela!

zirika

1 iz. g.er. Zirikatzea.

2 adb. Zirikatzen, zirikatuz. Beti elkarri zirika dabiltza. Beti zirika eta makilaka ari zaizkiolako etengabe, bere onetik nola aterako. Arantzatxo bat daramat geroztik zirika. Beti zaurietan zirika. Txorakeria litzateke hemen huskerien inguruan zirika hastea.

zirikada

1 iz. Eztenkada, esaldi zirikatzailea. Beti, norbaiti zirikadaren bat nondik sartuko ibiltzen zen.

2 iz. Tresna zorrotz batez egiten den sastada.

zirikagarri

adj. Zirikatzen duena. Galdera zirikagarriak. Bere bertso zirikagarrien ezten zorrotzak.

zirikalari

adj. Zirikatzailea. Zuberotar koplari dohakabearen neurtitz zirikalaria. Haur zirikalariak.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper