0

zabukatu, zabuka/zabukatu, zabukatzen

da/du ad. g.er. Kulunkatu, zabu egin.

zadorlari

iz. g.g.er. Idazkaria.

zafiro

iz. Kolore urdin argiko harribitxia. Zafiro eta perlazko eraztuna.

zafla

iz. Ipar. Zaflakoa. Emango diat zafla bat, urrun entzungo dutena.

zaflada

iz. Zaflakoa.

zaflako

iz. Ipar. Masailekoa. Ik. belarrondoko; zaplazteko; zartako. Bi zaflako ematen dizkio eta ileetarik tiraldi bat. Bi zaflako ez badituk hartu nahi, hago hire tokian geldirik!

zaflakoka

adb. Zaflakoak emanez. Zaflakoka jo zuten.

zaflatu, zafla/zaflatu, zaflatzen

du ad. Batez ere Zub. Norbaiti kolpe bat edo kolpeak eman; bereziki, masaileko bat eman. Ik. zafratu1. Zaflatu zuen bere anaia gaztea.

zafra

iz. Ipar. eta Naf. Jipoia.

zafraka

adb. Ukaldika. Zafraka ibili naute.

zafraldi

iz. Jipoia, astinaldia. Jauna, zafraldi bat ona eman behar diezu ohoin tzar horiei. Zafraldi ederra harturik, herriko mugetara itzuliak ziren.

zafratu1, zafra/zafratu, zafratzen

du ad. Ipar. eta Naf. Jipoitu, astindu. Zume batez zafratuz. Zafratu zuten eta hil hurren utzi. Hezurretaraino zafratuak. Petri jotzen du berriz ere, eta ederki zafratzen. Enperadore horrek zafratu zituen Lombardiako Elizaren etsaiak. || Gaua da; haizeak dit bisaia zafratzen.

zafratu2, zafra/zafratu, zafratzen

du ad. Naf. Egitekoez edo lanez mintzatuz (bereziki belar lanez eta kidekoez), bukatu, bururatu. Aste honetan berotzen badu, belarrak zafratuko ditugu.

zagita

iz. Ipar. Zah. g.er. Tentaldia.

zagitatu, zagita/zagitatu, zagitatzen

du ad. Ipar. Zah. g.er. Norbait zerbait egitera bultzatu, zirikatu. Ik. tentatu. Bekatu egitera zagitatu.

zagrebar

1 adj. Zagrebekoa, Zagrebi dagokiona. Zagrebar idazlea.

2 iz. Zagrebeko herritarra.

zahagi

1 iz. Abere larrua, gehienetan ahuntzarena, zaku eran josia, ardoa edo olioa gordetzeko erabiltzen dena. Ik. zahato. Sei arroako zahagia. Ardo zahagi zulatu eta adabatuak. Zahagia bezala belztua daukala bikez barrua. Zahagian hiretzat txakolin gozoa. Zahagi zaharretan ari da ardo berria iraultzen, gaztetan maitatzen ikasi zituen antzinako poesia ereduen zahagian. || Zahagi dantza: euskal dantza, dantzari batek soinean daraman zahagia beste dantzariek makilaz jotzean datzana.

2 iz. Zahagiaren edukia. Bi zahagi ardo.

zahar

1 adj./iz. Pertsonez eta izaki bizidunez mintzatuz, adin handia duena. Anton. gazte. Agure zahar bat. Simeon apaiz zaharra. Ni ere zaharra naiz; ez, haatik, euskara bezain zaharra. Zaharrago eta hitz-jarioago izaten omen gara. Zahar elbarrituak. Ahuntzik zahar eta bizartsuenak. || Esr. zah.: Oilo zaharrak salda ona du egiten. Hotz larregia, zaharren hilgarria eta gazteen zahargarria.

2 adj. (Erkaketetan). Urte gehiago dituena. Zaharragoak dira, batez beste, gurasoak irakasleak baino. Ez baita jaio oraindik aldi berean zaharrago eta gazteago izan daitekeen mutilik. || Ez zen seme zaharrena, bigarrena baizik.

3 adj. Gauzez-eta mintzatuz, aspaldi sortua edo gertatua; luzaz iraun duena edo luzaz erabilia izan dena; lehenagokoa. Anton. berri. Antzinako ohitura eta lege zaharrak. Euskal libururik zaharrena. Leizarragarena baino zaharragoa den Etxepareren liburua. Hitz zaharrak. Zaraitzun bilduriko kanta zahar batean. Gure literatura zaharra. Esaera zaharrak zioen bezala. Hizkuntzaren haria beti da zahar eta berri, aspaldietarik datorrelako, zahar-berriz. Borondate berriak ez zuen indarrik aski, borondate zaharra garaitzeko. Forma zaharrago eta berriagoen artean. Itun Zahar eta Berria. Bizkaiera zaharrean. Denbora, mende zaharretan. Frantzia zaharra ezagutu zutenek. Erdal olerki horiek zahar kutsua, zahar usaina dute oraingo irakurlearentzat. Besteren diruaz duenak etxea berritzen, etxe zaharra eta berria ditu bahitzen. || Ez dira euskaldun zahar eta betikoak bezain jatorki mintzatuko. Eskolako adiskide zaharra. || Asaba zaharren baratzea. Aski da berdintzea idazle zahar bat berri batekin. Zer esango zukeen Etxepare zaharrak horrelakorik entzun balu?

4 adj. Deitura bera dutenez mintzatuz, antzinakoena. Donostiako euskal idazleen arraza bortitza: Baroja zaharra, Bilintx, Soroa, Altzaga eta beste hainbeste eta hainbesterena. Etxaide zaharra, Euskaltzainburu luzaroan izan genuena.

5 adj. Denboraren edo erabileraren poderioz, higatua. Oihal zaharrari ez dagozkion adabakiak. Etxe apal batzuk, zaharrak. Ehizarako zenbait arma beltz eta zahar.

6 (Aditzaren partizipio burutuaren ondoren, honi 'aspaldi' esanahia gehitzen diola). Ik. jan-zahar. Anton. berri 3. Ez naiz Donostian izan zaharra. Ez zen ezkondu zaharra hil zenean.

zahar etxe, zahar-etxe Zahar ezinduak zaintzeko eta artatzeko etxea. Zahar-etxera eraman dugu amona.

zahar hitz, zahar-hitz Zaharren hitza. Zahar-hitzak, zuhur hitzak (esr. zah.).

zaharraren zaharrez adb. Zaharra izateagatik, zaharra izatearen ondorioz. Ik. zaharrez. Zaharraren zaharrez ahaztuak.

zaharretan adb. Zahartzaroan.

zaharrez adb. Zaharra izateagatik, zaharra izatearen ondorioz. Ik. zaharraren zaharrez. Lehoia zaharrez hil da.

zahar sari, zahar-sari g.er. Pentsioa, erretiroa.

zaharberrikuntza

iz. Zaharberritzea.

zaharberritu, zaharberri, zaharberritzen

1 du ad. Zaharra berritu; zaharrari berri itxura eman. Ik. eraberritu. Berak landu eta eraberritu dizkigu euskal prosa eta neurtitzak, hizkuntza ere zaharberrituz. Liburua zaharberritu zuen eta izen berri batekin argitararazi. Teilatua teila zaharrak erabiliz zaharberritu da.

2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Oteizak sortu dituen mito berri edo zaharberrituak.

zaharberritzaile

iz. Eraikin, altzari, artelan eta kidekoak zaharberritzen dituen pertsona. Museoko zaharberritzaile taldea.

zaharberritze

iz. Zaharra berritzea; zaharrari berri itxura ematea. Itxura aldatu dion zaharberritzea. Hamar urte iraun duten zaharberritze lanen ondoren, atzo bere lekuan ezarri zuten berriro, bisitarien bistan, Pergamoko aldarea.

zahardade

iz. Gip. Zahartzaroa. Zahardadea nola bizi irakatsi ordez, zahardadea nola eraman irakasten digute.

zahargarri

adj. Zahartzen duena. Hotz larregia, zaharren hilgarria eta gazteen zahargarria (esr. zah.).

zaharkeria

iz. Gauza zahar gaitzesgarria. Gure erlijioko sinesmenak zaharkeria batzuk direla dio. Ez diezaiogun arbasoen mintzairari uko egin, deusetako ez den zaharkeria bat balitz bezala. Zaharkeriak eta berrikeriak uzteko.

zaharkin

iz. Antzinako altzari edo objektua. Antzinako zaharkinak. Italiar altzari bat ikusi nuen zaharkin denda batean.

zaharkitu, zaharki, zaharkitzen

1 da ad. Zahartu; bereziki, berriagoren batek baztertu duelako, erabilerarik gabe gertatu. Ekonomiari buruz, Gide eta Valis zituen maisu, orain, segur, zaharkitu zaizkigunak, baina orduan arras modan zirenak. Hobe dugu zaharra, zaharkiturik ez badago, berriagoa baino.

2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Nahiago ditu bizi-bizirik dirauten hitzak zaharkituak baino. Neurtitzetan usadio zahar zaharkituak eta berriaren berriko berrikeriak nahasten ibili ohi dira. Hizkuntzalari berri eta filologo zaharkituen arteko etena.

zaharkote

adj./iz. Aski zaharra. Txomin txikik, zaharkotea izan arren, erakutsi zuen oraindik hankak bereak zituela.

zaharmindu, zaharmin, zaharmintzen

da ad. Ipar. Olioak-eta zahar kutsua hartu. Ik. garraztu. Halakoetan, usain desatsegina ere ager daiteke, gantzak zaharmindu diren seinale.

zaharo

iz. Makila; zigorra. Zaharoa eskuan, iltzea bezain zut, unaia. Zaharoa altxatzen du, Xalbadorri zafraldi bat emateko. Zaharo ukaldika. Eta isats luzea zaharo antzo inarrosten dute.

zaharoztatu, zaharozta, zaharoztatzen

du ad. Zigortu, makilatu.

zaharreri

iz. Zahartasuna. Ik. zahartzaro. Zeruan da gaztetasuna, zaharreririk gabe. Zaharreria, bera da eritasun (esr. zah.).

zaharreria

iz. Zaharren multzoa, zaharrak.

zahartasun

1 iz. Zaharra denaren nolakotasuna, zaharra izatea. Euskal hitzetan, batzuetan, elkarren etsai agertzen zaizkigu zahartasuna eta jatortasuna, euskal forma berezia. Zahartasunak makurtua dagoen aitona.

2 iz. Zahartzaroa. Gaztetasuna, adin ona eta zahartasuna.

zahartu, zahar/zahartu, zahartzen

1 da/du ad. Zahar bihurtu; zahar itxura hartu edo eman. Behin ere zahartuko ez den graziaren eta bertuteen soineko berri ederrarekin. Jauna, urteek zahartu naute, eta ez zait hortzik ere gelditu. Berritan olio hau da onenetakoa; baina ez zaio zahartzen utzi behar, laster galtzen delako.

2 da/du ad. Eritasunez-eta mintzatuz, denboraren poderioz indartu. Orduan zahartu ziren ene zauri minberak.

3 da ad. Zahartzarora heldu. Zahartu naiz, nire egunak badoaz. Zahartuko baitira gazteagoak ere, bizi badira. Astoa daukat zahartua, aitak etxera sartua.

4 (Partizipio burutua izenondo gisa). Adizki zahartuak edo inoiz erabili gabeak. Neska erdi zahartuen kontsolagarri.

zahartza

iz. g.g.er. Zahartzea, zahartzaroa. Zahartza luzea.

zahartzapen

iz. Teknol. Tratamendu termikoa, metal xaflagarriei egoera plastikoan nekezago sartzeko nolakotasuna ematen diena. Zenbait aleazioren kasuan, zahartzapena berez gertatzen da giroko tenperaturan eta denbora-tarte luzeetan.

zahartzaro

iz. Giza bizitzaren azken zatia, heldutasunaren ondokoa. Ez nuen nik gaztetan ezagutu, sasoiaren kemena eta karra gainezka zerionean, zahartzaro hotzak akiturik baizik. Nire zahartzaroan ez dut zu beste lagunik inor. Zahartzaroko ajeak.

zahartze

iz. Zahartzaroa. Hark ere sortu du seme bat bere zahartzean. Gero, zahartzean, balio dio gaztetan ikasi duenak. Gaztaro alferrak dakarke zahartze landerra (esr. zah.).

zaharzale

adj. Gauza zaharren zalea; ohitura zaharren zalea. Zaharzale agertu zitzaigun Orixe, giroa berrizale zenean, eta berrizale, beste aldekoak gailenduxe direnean.

zaharzaletasun

iz. Gauza zaharrekiko zaletasuna. Zaharzalea nauzue, baina, zahar nahiz berrizaletasunean, beharrezkoa dirudi neurriak.

zahato

iz. Zahagi txikia, madari formakoa, ardoa eramateko, gordetzeko eta bertatik zuzenean edateko erabiltzen dena. Ardo onez betetako zahatoa. Zahatoa gora jasotzen. Kantari, dantzari —eta zahatoari eragiten— ari direno.

zahi

1 iz. Eho ondoren irinarekin nahasirik gertatzen den ale azal xehatua. Zahi larria, birzahia eta tremesa. Zahi xehea. Zahi ogia. Alea eta zahi orea sarriago izan ohi dute askan Dorronsoroko behiek belarra eta arbia baino. || Esr. zah.: Zahietan zuhur, irinetan ero. Hobe da zahi hutsa, ezen ez aho hutsa.

2 iz. Buruko larruazalean sortzen diren ezkata xehe zurien multzoa. Ene orrazi polita zure buruko zahiaz zikindu didazu.

zahitsu

adj. Zahi asko duena. Bihia irindu denean ageri da irintsu den ala zahitsu.

zai

adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, zai-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zain3].

zaia

iz. Ipar. Gona. Ik. kota1 2. Zaiak estekaturik goraxko gerrian. Neskato gazteak, belaunetarik goiti zaiak. Zaia hegala. Joanetak zaia oihal mehez, jakia egoskariz, salda ehez (esr. zah.). || Zaiapean gorderik eraman.

zaiazpiko

iz. Azpiko gona. Zaiazpikoa aldatu.

zaidi

1 adj./iz. Musulmanez mintzatuz, xiismoaren adar baten jarraitzailea dena. Zaidiak gutxiengo dira Yemenen.

2 adj. Talde islamiar horretakoa, talde islamiar horri dagokiona. Gerrilla zaidietan parte hartzeagatik zigortu dituzte.

zail

1 adj. Erraza ez dena, eragozpen handiak dituena, nekeza, gaitza. Maisua izan da beti gairik zailenak azaltzen. Kontaketan, gutxirentzat den egiteko zail horretan. Ez da gauza zaila zuhaitz horretara igotzea. Euskal liburuak zailak aurkitzen dituzte askok. Eta euskararen batasuna, zaila izanik, ia irispidean daukagu. Bizkaiera ez da zailagoa giputzentzat gipuzkera bizkaitarrentzat baino. Zail eta buru-nekagarri diren esaldiak. "Euskara erraza" ez dela zail ez dena, baizik zaildu gabe dagoena, "oinarrizko" lerroan baizik higi ez daitekeena.

2 (Predikatu-osagarri gisa, subjektuak -tzea edo -tzen hartzen duela). Zail da harekin bat ez etortzea. Nor diren bereiztea ez litzateke zaila. Zail da adierazten hitz bitan.

3 (Predikatu-osagarri gisa, dagokion aditzak -tzen edo -tzeko hartzen duela). Hau zaila da ondo egiten. Ez dira hitz arraro horiek, gogoratzeko zailenak.

4 adj. Haragiaz eta kidekoez mintzatuz, samurra ez dena. Gaurko okela zaila dago. Tripakiak ere zail xamarrak zeuden. || Azal zaila dute Lizardiren olerkiek. Larru-zail zen atsoa, orain ipurdiz harroa. Hedea baino zailagoa zen haren idaztankera.

5 adj. Gogorra, nekez urratzen dena. Zur zail eta iraunkorra. Sapar zailari, aihotz zorrotza (esr. zah.).

6 adj. Pertsonez mintzatuz, lana aise pairatzen duena, amore ematen ez duena. Ik. saiatu 6. Behargin zail eta zintzoa. Gizon jatorra, lan-gosea eta zaila.

zaildu, zail/zaildu, zailtzen

1 du ad. Zailago edo nekezago bihurtu, erraztasuna kendu. Ez du inork ukatuko hizkuntza klasikoei gorde nahi zaien leialtasunak ez duela gure irakurleen eginbidea erraztuko, zailduko baizik.

2 da/du ad. Haragiaz eta kidekoez mintzatuz, samurtasuna galdu edo galarazi. Aberea zahartuz doan eran, bere haragia zailduz doa. Sukaldean esekiko dituzu egur hauek, keak zaildu ditzan.

3 da/du ad. Pertsonez mintzatuz, lan gogorretarako gaitu. Gizonak borrokan zaildu ohi dira. Mendi ibilaldietan zaildu gabe zegoen. || Hizkuntzak itzul-lanean zaildu eta gaitu egiten dira. "Euskara erraza" ez dela zail ez dena, baizik zaildu gabe dagoena, "oinarrizko" lerroan baizik higi ez daitekeena.

4 da ad. Ahalegindu eta ahaleginean iraun. Zaildu zen, baina besteak irabazi zion.

5 (Partizipio burutua izenondo gisa). Nekazari zaildua, gizon argi, sotil eta langilea.

zailki

adb. Zailtasunez. Hemen, zailki saihets daitekeen iruzur bat dago.

zailtasun

1 iz. Erraza ez denaren nolakotasuna. Irakurgai bat zailtzat jotzen dugunean, gerta daiteke zailtasun horren hobena idazlearena ez izatea. Zaitegiren mintzaerak badu beti trinkotasun sendoaren ume den zailtasuna.

2 iz. Zaila edo gogorra denaren nolakotasuna. Lurrek alde handiak dituzte samur eta zailtasunean. Haritzaren zailtasuna. Gure lanaren zailtasuna arintzeko.

3 iz. Oztopoa, eragozpena. Alderdi guztietan dauzka hizkuntza idatziak zailtasunak.

zailtxo

adj. Adkor. Zaila; aukeran zailegia. Ilbeheran, lan zailtxoenak ere, errazago menderatuko dituzu. Amestutako gauzak zailtxo direla harrapatzen.

zailu1

adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, zailu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zalu].

zailu2

adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, zailu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zoli].

zain1

1 iz. Sustraia, erroa, bereziki azalekoa. Haritz tantai baten zainetan jarrita. Harrarazten zaio abereari belar horren zain haustua. || Irud. Karitatea baita bertute ororen zaina. Zuhaitz honen zaina aita santua da. Gezurrak zainak laburrak ditu. Destaina honi hasieratik zainak ebakitzeko.

2 iz. Odola dabilen hodia. Ik. odol hodi. Nire zainetako odol guztia. Zainetatik odola isurtzen. Eskugain argaletan zainak agerian zituen, zuhaitz-zuztarrak bezalaxe. Lotan zegoela eman zion eztulak hain gogorki, non eten zitzaion bularreko zain bat eta geratu zen hila. Lepoko zain guztiak odolez hantuak. Zainak odolusturik. || Med. Odola ehunetatik bihotzera itzularazten duen hodia. Zainak eta arteriak.

3 iz. Giharra hezurrari itsasteko egitekoa duen zuntz sorta. Zainak indartsuak dituen harri-jasotzailea. Izter zaina ihartu zitzaiolako, herrenka zihoan. Mutilzahartuta, egina dauka hanka-zainetan herdoila. || Irud. Quevedoren tankerako zain eta hezur besterik ez zuen prosalaria.

4 iz. Nerbioa. Ematen dio ezpata kolpe bat zezenari eta non botatzen duen hankaz gora, dar-dar; zainen bat ukitu zion eta, horrela elbarritu zuen. || Irud. Zain hileko gizona: motela. Maisu bi hauek azaldu dute barruan daukaten zaina. Ehizarako grina handia zainetik dutelako.

5 iz. Hostoa zeharkatzen duen nerbio modukoa, hostoaren azpialdetik gainaldetik baino irtenagoa dena, eta landareak lurretik ateratzen duen izerdia banatzen duena. Hosto eroriaren zainek osatzen zuten hieroglifoan neure heriotza irakurri nuen.

6 iz. Zerbaiten azalean gertatzen den zerrenda mehea, beste kolore bat edo beste tasun batzuk dituena. Harri arras gogorra, horia, eta zainak arrosa kolore dituena. Gurutzearen besoan pitzadura luze bat zegoen, zuraren zain batetik irekia.

7 iz. Meategi, harrobi eta kidekoetan, harrian txertatua ageri den mea zerrenda. Mea zain bat aurkitu zuen, baina ez zion inori deus esan. Zilar eta urre zainak diren lekuan.

zain2

iz. g.g.er. Zaintzailea. Ik. jagole. Ni ote naiz ene anaiaren zaina? Otsoa ardien zain (esr. zah.).

zain3

adb. Itxaroten. Ik. aiduru. Begira nor dudan, aterpean zain. Peñafloridak eta beste zalduntxoek hasi zuten lanbidea zain daukagu oraindik, ez baitu bestek geroztik gehiegi aurrerarazi. Zain gelditu.

zain egon 1 Itxaroten egon. Hainbeste hilabetean zain egonda. Ez dugu luzaroan zain egon beharrik, zein bidetarik dabilen antzemateko. Han zeuden zain.

2 (Ezkerrean duen izen sintagmak -en atzizkia hartzen duela). Etorkizunaren zain gaudelako. Esaten digutenaren zain itsu-itsuan bagaude. Ez egon nire zain.

3 (Osagarritzat zehar-galderazko mendeko perpaus bat hartzen duela; mendeko aditza geroaldiko forman doa, eta laguntzailea ezabatu egin daiteke). Linboan-edo dagoela, nork handik aterako duen zain. Udaberria noiz etorriko zain daude artzain guztiak.

4 (Osagarritzat -tzeko atzizkia hartzen duela). Ordaina hartzeko zain nago, hara joateko.

5 (Osagarritzat partizipio burutua hartzen duela). Besteak etorri zain geundela.

zainarazi, zainaraz, zainarazten

du ad. Zaintzera behartu. Bera nola errotazaina baitzen, mutilez zainarazten zituen bere artalde handiak.

zainart

adj. Ipar. Kementsua, indartsua. Bere esku zainartak gurutzatuz.

zainartatu1, zainarta/zainartatu, zainartatzen

da/du ad. Ipar. Gihar, zain edo giltzadura batean bihurdura izan. Uste nuen zangoa hautsi nuela; halere, ez dut zainartatu baizik.

zainartatu2

iz. Zaintiratua.

zain belar, zain-belar

iz. Belar landarea, hosto handi luzaranak dituena eta sendagintzan erabiltzen dena (Plantago major). Ik. plantain. Suge nahiz txakur amorratuaren ausikia osatzeko, zain belarra motrailu batean jo eta ateratzen zaion uretik koilaratxo bete eman edateko.

zainbide

iz. g.er. Zaintzeko bidea edo modua.

zainbihurtu

iz. Zaintiratua.

zaindari

1 iz. Herri, elkarte, anaidi edo kideko batek babesletzat hartzen duen santua edo Ama Birjina. Done Mikel aingerua, Euskaldunen zaindaria. Arrateko Andre Mariari, txistularien zaindariari. Jaiak zaindariaren egunean egiten dira herri gehienetan. || Tenpluaren erdian Zesar ezarriko dut zaindari.

2 iz. Zaintzailea. Ik. jagole. Haur garbi horiek aingeru bana dute zaindari eta lagun. Baselizatxoa, eta bertan Santa Agata, guztien zaindari.

3 (Izenondo gisa). Lukine, artaldeen jainkosa zaindaria.

zaindaritza

iz. Zaindariaren betekizuna. Zure eskuetan ipintzen dugu etxe honen zaindaritza. || Euskal Herria Aralarko Mikel santuaren zaindaritzapean dugu.

zaindegi

iz. Geltoki, aireportu eta kidekoetan, bagajea aldi baterako gorde edo utz daitekeen tokia. Ik. kontsigna. Geltokiko zaindegian utzi zuen maleta.

zaindu, zain/zaindu, zaintzen

1 du ad. Norbaiten edo zerbaiten arta hartu, kalterik edo ezbeharrik gerta ez dakion. Ik. jagon. Abereak zaindu, esneak batu, gaztak eginarazi. Soroa zaintzen baduzu, soroak zainduko zaitu. Zaindu etxea, hazi eta hezi umeak. Supazterrean afaria zaintzen, ama-alabak txerriei jaten ematen dauden bitartean. Beraz, zuk ere zaintzen zaituen aingerua baduzu? Zain ezazu zeure burua.

2 du ad. Norbaiti edo zerbaiti adi eta erne begira egon, egiten duen edo gertatzen zaion guztiaren berri jakiteko, edo komeni edo nahi ez den gauzarik jazo ez dadin. Ateak zaintzen. Mugak zaintzeko. Txakur onak etxea ederki zaintzen du. Nork zainduko ditu ohoin edo hiltzaileak? Zaintzen dituzu zuk zeure begiak, horietatik sar ez dakizun atsegin lizunik?

3 du ad. Galtzetik edo hondatzetik begiratu, bere hartan gorde. Ik. atxiki1 2. Segurtasun tartea zaindu behar da errepideetan. Berezitasun hau, aldaketa batzuk gorabehera, geroztik ere ondo zaindu zuten.

4 du ad. Babestu. Zaindu gaitzazu arerioengandik. Halako mihi gaiztoagandik norberaren ondra zaintzeko. Gure aingeru jagoleak zaindu gaitzala!

zaineldu

iz. Arranpa, karranpa. Ik. harpa2. Zaineldua egin zait.

zaingabetu, zaingabe, zaingabetzen

da/du ad. Ipar. g.er. Indargabetu, ahuldu.

zaingela

iz. Zaintzaileen gela.

zaingo

iz. Zaintza.

zaingorri

iz. San Robertoren zaingorria.

San Robertoren zaingorri Belar landare zurtoin-gorrixka, sendagintzan erabiltzen dena, perrexilak bezalako hostoak dituena eta lore txiki arrosak ematen dituena (Geranium robertianum). Ik. kurlo belar.

zainildu, zainil, zainiltzen

1 da/du ad. Ipar. Ahuldu, indargabetu. Kabalak gizenarazten ditu zolda-belarrak eta ez, beste bazka berdeak bezala, zainiltzen eta ahultzen.

2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Begiak sabaira jasorik, uzten zuen emakume irritsuak haragi zainildua laztan ziezaion.

zainketa

iz. Zaintzea. Ik. zaintza. Erietxeko zainketa berezien gelan jarraitzen du bihotzekoa izan zuenetik.

zainpeko

adj. Norbaitek zaintzen duena. Zainpeko aparkalekua.

zaintiratu

iz. Gihar baten luzatze bortitz eta mingarria. Ik. distentsio. Zaintiratua sendatu zaizula ikusten dut. Zaintiratua izan dut ezkerreko hankan.

zaintoki

iz. Zaintzeko tokia, zaintza postua. Malkar hura ez zen ikusten alemanen zaintokietatik.

zaintsu

1 adj. Zain asko dituena; zainak eta giharrak larruazalean nabari zaizkiona; indartsua. Gorputza luze, besoa zaintsu. Zaintsua zela eta bolbora bezain bizia. Pilotari handiak zaintsu izan behar; edozeinek jo duke pilota poliki, baina flakoak ez du iraunen luzeki.

2 adj. (Landareez mintzatuz). Zuhaitz gerri-lodi zuztar-zaintsua. || Hariz eta begiz betetako zur zaintsua.

zaintza

iz. Zaintzea, begiratzea; zaintzailearen egitekoa. Ik. zaingo. Sukalde zaintza bi mutilek egin behar izaten zuten. Euskaltzaindiak axola handiz hartu behar du euskararen zaintza. Gurasoek seme-alaben zaintza partekatzeko aukerari atea zabaltzen dio lege berriak. O, Aizkorri, erne zaude baserritxoen zaintzan. Oporretara joateko egunak dira, eta zaintza berezia jarri dute bideetan. || Ardiak ez dira beti artzainen zaintzapean egoten. Espetxe zigorra etxean beteko du aurrerantzean, Poliziaren zaintzapean. Haurra gurasoen zaintzapetik urrundu zen memento batez, eta etxe inguruko errekatxo batean ito zen.

zaintzaile

1 iz. Zerbait edo norbait zaintzen duen pertsona. Ik. jagole. Zeruko izarren egile eta zaintzaile dena. Hertsatua da zerri zaintzaile jartzera. Ermita-zaintzaileari. Gazteluaren zaintzaileek ikusten ahal zuten eremua. Beti beldurrez zaintzaileren batek ikusiko ote zuen. Harria zigilatu zuten eta zaintzaileak hilobi aurrean jarri zituzten. Hamar zaintzailek inguraturik zeramaten. Gipuzkoak itsasorantz zaintzaile eta murrutzat dauzkan mendi eta haitzak. Ahoz eta izkribuz jaso zuen ondarearen zaintzaile leiala izan zen. Ez dugu etimologiaren zaintzaile izan behar horrelako hitzetan, baizik eta mendeen joanak errotu dituen hots legeen aldeko.

2 (Izenondo gisa). Ikaratu ziren han zeuden soldadu zaintzaileak. Aingeru zaintzailea.

zaintzailetza

iz. Zaintzailearen egitekoa. Indiarren zaintzailetzaren ardura hartu zuen.

zaintzaldi

iz. Norbait edo zerbait zaintzen den aldia; zaintza. Hilean sei egunez, 17 orduko zaintzaldiak egin behar ditugu eta, askotan, atsedenik ez dugu hartzen horiek egin eta gero.

zaintze

iz. zaindu aditzari dagokion ekintza. Zaintze lanak.

zainzuri

1 iz. Baratxuriaren familiako landarea, urtero muskil mamitsuak eta jateko guztiz onak ematen dituen lurpeko zurtoina duena. Ik. frantses porru.

2 iz. Landare horren muskil mamitsua. Barazki zopa eta zainzuriekin egindako arrautzopila prestatu zuen.

zaire

iz. Zaireko diru unitatea (1967-1997).

zakar1

1 iz. pl. Botatzeko diren hondakinak, batez ere garbiketa bat egin ondoren sortzen direnak. Ik. zabor. Zakarrak erre. Zakarrak botatzeko ontzia (Ik. zakarrontzi). Zakarretara bota: zakarrontzira edo zakarrak dauden tokira bota. Genovan, zakar pilaz, krakaz, izuz eta nahigabez orakatua agertzen digun hiri hartan.

2 iz. Fitsa. Ama Birjinari begian zakarra sartu omen zitzaion.

3 iz. Zarakarra.

zakar2

1 adj. Inolako gozotasunik agertzen ez duena. Ik. takar. Hizkera zakarra. Esaera minak, birao zakarrak. Gure gainera erori zaigun eraso gogor, zakarra. Zama zakarra ezin jasorik. Gaztelurako bide zakarra. Itsaso zakarra. Ekaitz haize zakarrak. Erdarakada zakar hau gure basetxeetaraino sartuta dago.

2 adj. (Pertsonez mintzatuz). Ik. gozakaitz. Mutil zakarra. Nire jokabidean zakar samarra naizela? Euskal gazteria Marte zakarrarengandik baztertzeko eta Minervaren lan atseginetara erakartzeko.

3 (Adizlagun gisa). Zakar erantzun.

4 adj. Latza, lakarra. Lau ohol zakar, asto biren gainean. Oihal lodi zakarra. Txilar lehorra eta ote zakarra.

zakarkeria

iz. Zakartasun gaitzesgarria; pertsona zakarrari dagokion egitea edo esana. Arao, birao eta zakarkeriarik zatarrenak esaten. Neure iritzia agertzen dut, den bezalaxe; eta barka, agertzekoan, zakarkeriarik izan bada. Bere zakarkeria leundu nahian. Zakarkeriaz ekin zion senarrari.

zakarki

adb. Zakartasunez. Hark biguntasunez eta esku atseginez; nik zakarki, herri xeheak bere arteko ohi duen hizkeran. Besotik heldu eta atzera eragin zion zakarki.

zakarraldi

iz. Zakarkeriazko unea edo aldia. Izadiaren zakarraldiak jasan ohi ditugun bezala. Zakarraldiak hartu zuen Saul.

zakarreria

iz. Zakar pila. Sasiz, laharrez eta belar gaiztoz beterik dagoen soro batean lehenengo lana da ongi garbitzea zakarreria horietarik. Erromeria bukatu zenean, bazen zakarreria ugari lurrean.

zakarrontzi

iz. Zakarrak botatzen diren ontzia. Zakarrontzira bota du.

zakartasun

iz. Zakarra denaren nolakotasuna. Ik. zakarkeria. Haizearen zakartasunagatik.

zakartegi

iz. Zabortegia.

zakartsu

adj. Zarakarrez betea. Haur zakartsua. Abere belarri-luze, zakartsu eta zorriduna.

zakartu, zakar/zakartu, zakartzen

1 da ad. Zakar bihurtu. Edan eta arras zakartzen denetarik da. Askotan zakartzeko joera duzu. Urola erreka oso zakartuta zegoen. Ari zen haizea zakartzen eta nahasten.

2 da ad. Zaurian zarakarra eratu.

zakatz

1 iz. Brankia. Itsas kabrari amua ateratzen eta zakatza hausten.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Ik. brankial. Bibalbioek zakatz barrunbe zabala dute.

zakel

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, zakel-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. xakel].

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper