Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

inkesta

1 iz. Arazo bati buruz, dagokienen uste edo iritziak bilduz egindako azterketa. Ik. galdekizun 2. Euskal idazleen artean egin den inkesta baten emaitzen arabera.

2 iz. Ipar. Auzitegiko ikerketa. Hala balitz, Fiskalak luke auziari buruzko inkesta egiteko eskumena.

inkestagile

iz. Inkestak egiten dituen pertsona. Euskal Hizkuntza Atlaseko inkestagileak.

inkisidore

iz. Inkisizioko auzitegiko epailea. De Lancre inkisidoreak ehunka lapurtar jazarri zituen, eta tortura luze eta epaiketa faltsuen ondotik, sutan erretzera kondenatu zituen. || Edo, hik ere, heure anaiaren inkisidorea izan behar ote duk?

inkisizio

iz. Antzinako eliz auzitegia, fedearen kontrako hutsak zigortzeko sortua. Kontu horiek elizgizon ahaltsuenen eta Inkisizioko arduradun nagusien belarrietara helarazten dira. Inkisizio garaian.

inklinatu

adj. Fis. Erabat horizontala edo erabat bertikala ez dena.

plano inklinatu 1 Horizontalarekiko angelu zorrotza eratzen duen gainazala.

2 Fis. Gauza astunak jasotzeko edo jaisteko makina sinplea, lurrarekin angelu zorrotza eratzen duena. Objektu bat plano inklinatutik igotzen bada, zuzenean bi garaieren artean igo ordez, egin beharreko indarra murrizten da, baina objektuak distantzia handiagoa egin behar du. Burdina herrira jaisteko plano inklinatuaren sistemak ez du aldaketarik izan.

inklinazio

iz. Astron. Lerro batek edo gainazal batek beste lerro batekin edo gainazal batekin eratzen duen angelua. Ik. makurdura. Ardatzaren inklinazioa. Orbitaren inklinazioa.

inklusibo

adj. Barneratzailea. Egoera honen aurrean, aldarrikapenak egiten jarraituko dugu, benetako eskola inklusiboa eraiki nahi dugulako.

inklusio

1 iz. Barnean hartzea.

2 iz. Geol., Metal. Metal, aleazio edo gorputz kristalino batean gertatzen den material arrotza, haren ezaugarri mekaniko, fisiko edo kimikoak aldarazten dituena. Izan ere, Cullinan diamanteak bazuen erdigunean kristala lausotzen zuen inklusio bat, harribitxiaren edertasuna "zikintzen" zuen barneko akats bat.

inkoherente

adj. Koherentea ez dena.

inkoherentzia

iz. Gauzen edo ideien arteko lotura logikorik eza. Kontraesan horiek irauten dutenean, eta salbuespena zena zure bizitzaren oinarrizko arau bihurtzen denean, orduan sortzen da inkoherentzia.

inkomunikatu, inkomunika, inkomunikatzen

1 du ad. Komunikaziorik gabe utzi. Ik. bakartu. Eguraldi makurrak Kantabriako hamazazpi herri inkomunikaturik utzi zituen. Elurraren ondorioz, ehunka pertsona inkomunikaturik gelditu dira.

2 du ad. Bakarkako ziega edo gela batean kanpoko inorekin komunikatzeko aukerarik gabe jarri. Azken 25 urteotan 10.000 euskal herritar atxilotu eta inkomunikatu dituzte. Emakumeak bi egun pasatu ditu poliziaren eskuetan, inkomunikaturik.

inkomunikazio

1 iz. Komunikaziorik eza. Inkomunikazio arazoak.

2 iz. Atxiloturiko pertsona bat inkomunikaturik egotea. Hamabi eguneko inkomunikazioa onartzen duen legedia. Ertzaintzak inkomunikazioa ezar ez dezan neurriak hartu.

inkoniatu

adj. Ipar. Tristatua.

inkontrolatu

1 adj./iz. Kontrolik gabekoa. Neskak azazkalak haginka desitxuratzeko zaletasun inkontrolatua zuen.

2 iz. Agintarien kontroletik at indarkeria erabiltzen duen pertsona. Inkontrolatu talde batek Ander harrapatu eta bortizki jipoitu zuen.

inkontziente

1 adj. Oharkabekoa, kontzientziari ihes egiten diona. Ik. kontziente. Freuden esanetan, ametsek desira inkontzienteak asetzen dituzte.

2 iz. Psikol. Psikearen zatia, kontzientziari ihes egiten diona eta pertsonen jokabidean eragina duena. Ikusten ez den errealitatea biluzi zuen, arima, inkontzientea, desio eta beldur ezkutuen habia. Inkontzienteak egindako aukera izango da akaso.

inkontzienteki

adb. Oharkabe, oharkabean. Gizarteak bere balioak ditu eta, kontzienteki edo inkontzienteki, balio horiek islatzen ditugu hartzen ditugun erabakietan.

inkrustatu, inkrusta, inkrustatzen

du ad. Gainalde solido batean beste gai baten zatiak txertatu. Urrezko ontzia, boliz eta esmeralda txikiz inkrustatua.

inkrustazio

iz. Inkrustatzea; inkrustatu den gauza. Harribitxizko inkrustazioak.

inkubagailu

1 iz. Hegazti etxekotuen arrautzak artifizialki inkubatzeko erabiltzen den tresna.

2 iz. Kutxa itxurako ontzi aseptikoa, haur jaioberri goiztiarrak edo ahulak zaintzeko erabiltzen dena. Ospitale batean sartu dira eta ama berrien sailean zeuden inkubagailu guztiak lapurtu dituzte, eta bertan zeuden haurrak lurrean utzi.

inkubatu, inkuba, inkubatzen

1 du ad. Biol. Txitatu.

2 da ad. Med. Gaitz infekzioso bat, kutsatzen den unetik lehen sintomak agertzen diren arte, garatu. Mingain urdinaren gaitza zazpi-bederatzi egunetan inkubatzen da, eta, horregatik, baliteke datozen egunetan gaixotutako ganadu gehiago agertzea.

3 du ad. Med. Organismoak gaitz infekzioso bat garatu. Lehen Afrikara joaten zinenean han garatzen zenuen gaixotasuna, han inkubatzen zenuelako birusa.

inkubazio

iz. Med. (Gaitz bat) inkubatzea. Gaitzaren inkubazio aldiak irauten duen denboran, infekzio kasu gehiago agertuko dira.

inkunable

iz. 1500. urtea baino lehen inprimaturiko liburua. Monasterioko inkunableak.

inmunitate iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, inmunitate-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. immunitate].

inobre

1 adj. Eskerga, izugarri handia. Ondasun inobreak.

2 (Adizlagun gisa). Inobre ederra.

inoiz

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Noizbait, egunen batean, uneren batean; ezein unetan, behin ere. —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ez naiz Parisen izan (Ik. inoiz (ere) ez). Horrelakorik ikusi duzu inoiz? Inoiz ikusten baduzu. Ez duzu inoiz bakerik izango (Ik. inoiz ere). Inoiz erori gabe. Inon eta inoiz agertzen ez diren hitzak erabiliz. Azkenaldiko uholdeak inoiz ikusi ez den adina erdaldun ekarri du gure artera. || (Erkaketetan). Inoiz baino gehiago behar dugu orain. Gau beltzaren hurbilak eguna inoiz baino desiragarriago bihurtzen duenean. Inoiz baino harrokeria handiagoz. Ez zegoen geldirik Orixe; bere euskal lanak, inoiz ez bezala, samaldan zetozkigun, bata bestearen gain. Zure bihotzak inoiz ez bezalako taupadak ditu. Inoiz ere ez bezalako eran. || Eta badu negar bide oraingoan, inoiz izan badu.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Noizbait. Inoiz ikusi ditut horiek elkarrekin hizketan. Euskaldun batek letra sailean inoiz burutu duen egitekorik larrienetakoa. Beste inoiz aintziretan izainak atzematen ditinagu.

3 (Izen gisa). Noizik ez den tokian inoizik ez da.

inoiz edo behin adb. Inoiz, noizean behin, oso gutxitan. Ik. noizik behin. Neskatxa batenganako maitasun berorik ez zaio ernatzen; haragizko jolasetara iraultzen da gehienez inoiz edo behin, gogo gaiztoz bezala.

inoiz edo berriz adb. Inoiz edo behin. Izango balitz inoiz edo berriz sua itzali beharra.

inoiz ere (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Ik. behin ere; sekula ere. Inoiz ere zahartzen ez dena. Bekatu larririk bat ere, inon ere eta inoiz ere ez egitea. Inoiz ere ezer ez ukatzea.

inoiz (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ere ez. —Ezingo ote da aldatu? —Ez, inoiz ere ez. —Noiz irtengo naiz hemendik? —Inoiz ez.

inoiz gutxitan adb. Gutxitan.

inoizko adj. Eta harriturik gelditzen dira, inoizko andregaia besterekin ezkondurik aurkitzen dutenean. Inoizko ohiturak. Inoizko(rik) zoriontsuen (Bizk.): inoiz baino zoriontsuago.

inoizka

adb. Inoiz edo behin, noizean behin. Espainia honetan bizi izan naiz, inoizka joanaz Frantziara.

inola

1 adb. Ezezko testuinguruetan, bakarrik nahiz ere eskuinean duela, 'ez modu batera ez bestera' esanahiaz, edo ezetzaren indargarri gisa. Ik. inondik ere; urrundik ere; ezta hurrik eman ere; hurbiltzeko ere. Ezin eraman inola ere horrelako gorrotoa. Inola ezin daitekeen gauza. Guk inola ezin asma dezakeguna. Garbia, inoiz inola gorputzaren atsegin lohiari lekurik eman gabekoa. Ez zuen inola ere nahi bere semeak behartsu izatea. Gaiztoei laguntzea, inola ere ez nizuke eskatuko.

2 adb. (Ezezkoak ez diren testuinguruetan). Nolabait. Eta bihurtzeko, inola ere ahal badut, egin didan mesedea. Inola ateratzekotan, bada, egunkaria, askoren laguntzaz aterako da.

inola ere ez 1 (Aditza ezabaturik). Inongo modutan. —Nola hil zen Elias? —Inola ere ez oraindik.

2 (Aditza ezabaturik). Erabateko ezetza adierazteko erabiltzen den esapidea. —Belarriz bestez entzun ahal zenezake? —Inola ere ez. Badaiteke agian gizona adardun izatea, zorigaiztoak jo badu, baina inola ere ez adarmotz.

inolako 1 adj. (Ezezko testuinguruetan; izenaren ezkerrean artikulurik eta kasu markarik gabe). Bat ere ez, inongo. (Dagokion izen sintagma mugagabean erabiltzen da). Liburuak ez dauka inolako oharrik. Inolako eragozpenik gabe egin nuen. Ez da itxuraldatzerik izan gure artean, ez inolako eraberritzerik, antzinatik geneuzkan ondasunen galera gogorrik berekin ekarri ez duenik. Oinazerik ez behintzat inolakorik gorputzean. Izaera apalekoa da, eta NBAn daramatzan urteetan ez du inolako istilutan parte hartu.

2 adj. (Ezezko ez diren esaldietan). Nolabaitekoa; berebizikoa, egundokoa. Ondasunen indarrez edo beste inolako dohainen indarrez. Inolako etorria zuela eta ohi ez bezalako hizlaria zela.

inolaz ere

1 adb. (Ezezko esaldietan). Inola ere ez. Ez dut uste oker nagoenik eta ez nuke inolaz ere oker egon nahi. "H" bat bakarra inoiz eta inolaz ere jarri nahi ez dutenak. Ez dut esan nahi horren arrazoia gipuzkerak berezko duen bertute berezi batean datzanik: ez, inolaz ere ez.

2 adb. Dudarik gabe; dirudienez. Hara hemen, euskaldunak, inolaz ere asko gustatuko zaizuen kondaira bat. Edanaren indarrak lotsa kendu zion, inolaz ere.

3 adb. Dena dela. Jendearen etorria eta emana, inolaz ere, mende honetakoak ditugu, Errenteria hazten eta zabaltzen hasi zitzaigunez gerozkoak. Peruk, inolaz ere, beste hariko ezpala dirudi. Noizbait esan da ikusten ez diren "adarrak" atzerritik sartu zaizkigula; badaiteke; inolaz ere, horiek dira euskararen kondairan lehenbiziko aldiz agertzen direnak. Inolaz ere, bistan daude Xenpelarren alde onak.

inon

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Tokiren batean, nonbait; ezein tokitan. Ik. nehon. Ni haren bila eta hura inon ez (Ik. inon ere). Inon ikasi ez duena badakiela. Hoberik ez da inon. Inon gelditu gabe. Inork ikusi ote du, inoiz eta inon, erdaraz, "Don Quijote" edo "David Copperfield" "hobeturik"? Inon horrelakorik baldin bada.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Nonbait; beste nonbait. Inon ikusi izan dut horrelakorik. Etxean eduki eta inon bilatu: beste toki batean. || (Erkaketetan). Hiri batzuetan beste inon baino mirari gehiago egin izan zituen. Han inon baino hobeki, esanak du muina. Gipuzkoan badira basoak inon ere bezain ederrak. || Bi gauza, inon gutxitan idoro daitezkeenak: toki gutxitan, ia inon ez.

inon den (diren) (Superlatibo baten ezkerrean, indargarri gisa). Inon den gizon zuzen eta zintzoena zen. Bera da bitarteko inon den onena.

inon direnak Egundokoak, berebizikoak. Emakumeen aurka inon direnak esaten. || Peru dela eta ez dela, inon direnak eta ez direnak esaten zituela.

inon ere (Ezezko esaldietan). Inon ez. Ezin ditut aurkitu inon ere. Orbanik inon ere ez zitzaion ikusten.

inon (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Non dago? —Inon ere ez. —Non zegoen sasoi hartan gipuzkeraren nagusitasuna? —Inon ez.

inondik

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Inongo lekutatik. Bitarte honetan ez dut argi berezirik jaso inondik, ez goitik eta ez behetik. Liburu hau ez da inondik probetxugarriago bide horretako amildegiak agerian uzten dituen aldetik baino.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Lekuren batetik. Inondik sortzen diren gauak eta ilunak desegiteko. Neure ametsari eutsiko diot inondik. Inondik ahal bazen: nolabait ahal bazen.

3 adb. Inondik ere. Ez zaitut inondik iraindu nahi.

inondik ere 1 (Ezezko testuinguruetan). Inola ere ez. Ez da inondik ere aditza euskalkien arteko bereizkuntzarik larriena. Ez dut uste, inondik ere, Astarloa Larramendiren jarraitzaile izan zenik. || Ez nuke baina, inondik ere ez, Urlia jauna hitz bi esan gabe utzi nahi.

2 (Baiezko testuinguruetan). Izan ere; dudarik gabe. Kristau bati zoritxar asko gertatzen zaizkiola ikusten baduzu, ez esan: kristau hori oso gaiztoa da inondik ere. Inondik ere gizon hau Jainkoaren semea zen.

inondik inora 1 (Ezezko testuinguruetan). Inola ere ez. Ez zion inondik inora bakean uzten. Inondik inora nik ezin diat ulertu, ba.

2 Nolabait. Inondik inora ahal badut, egingo dut.

inondiko

1 adj. Edozein leku edo aldetakoa; leku edo alde guztietakoa. Inondiko gizonik xaloena eta bakunena.

2 iz. pl. Egundokoak, berebizikoak. Ik. inon direnak. Inondikoak esan zizkioten elkarri.

inongo

1 adj. (Ezezko testuinguruetan). Ezein tokitakoa. (Dagokion izen sintagma mugagabean erabiltzen da). Ez naiz inongoa. Ez dugu inongo testutan aurkitu. Ez du gure lanbidea, aditzea dudanez, inongo elizak eskumikatu, ez inongo legek debekatu. Ez dauka beldurrik inongo aldetatik.

2 adj. (Baiezko testuinguruetan). Inongoa ezagutuz, euskal gogoa areago ezagutuko dugu: beste nonbaitekoa ezagutuz. || (Indargarri gisa). Inongo bikaintasun guztiak neurri gabe dituelako.

3 adj. (Ezezko testuinguruetan; izenaren ezkerrean artikulurik eta kasu markarik gabe). Bat ere ez, inolako. (Izen sintagma mugagabean erabiltzen da). Ik. ezein. Inongo usainik, kolorerik eta zaporerik gabeko prosa. Inongo zalantzarik gabe. Iritzi desberdin horiek ez ditu inongo eta inolako argitasun berrik bateratuko. Inongo maisuk ez luke argituko.

inor

1 izord. (-r- bakunarekin). (Baiezko ez diren testuinguruetan). Pertsonaren bat, norbait; ezein pertsona. Ik. nehor. Ez da inor, dakidanez, bikoiztasun horretaz artegatzen (Ik. inor ere). Ez duzu inor hilko. Inor ez banaiz ere. Inor etortzen bada. Inor mindu gabe. Eta Urlia jaunak inor astindu badu, ni astindu nau. Euskaltzalea zen Mogel, inor izan bada. Irakurlea da nagusi, inor izatekotan. Haren idazlanek umekeria antza badute; ez dira inoren barrena inarrosteko gai. Inori ezer kendu gabe. Eta makurrik ez al dio inork aurkitu? Ba ote da inor besterik etxean?

2 izord. (Baiezko testuinguruetan). Norbait; beste norbait. Izen jatorrak, ez inork asmatuak edo antolatuak. Inoren hutsak ikusteko begi erneak ditugu: besteren hutsak ikusteko. Hizkuntza bat, gurea nahiz inorena, ez da gizarteko mintzabidea eta adierazpidea besterik. Geure umeei emateko beste ogi ez dugu, eta inorenari eman beharko ote diogu? || (Erkaketetan). Euskaldunok, noski, inor baino hobeak eta trebeagoak gara edozein aldetatik. Eta hori bai dagoela emakumearen eskuan, beste inorenean baino gehiago.

inor ere (Ezezko esaldietan). Inor ez. Zergatik inork ere ez zekiela.

inor (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Inor etorri da? —Ez, inor ere ez. —Nor etorriko da? —Inor ez.

inor gutxi Gure lurraldea inor gutxik bezala ikusi du Barojak: pertsona gutxik, ia inork ez bezala. Inor gutxik irakurri dituen paperetan. Hamabi haurren aita naiz ni eta, semeak hamar baditu; lan egiteko inor gutxi eta mahaian ezin kabitu.

inora

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Tokiren batera, norabait; ezein tokitara. Ik. nehorat. Horrela ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan (Ik. inora ere). Ezin inora ihes egin. Beste inora begiak itzuli gabe. Baldin inor inora joateko premia handian badago. || Gizon haren janzkera, inora joan behar zuenean, izaten zen: (...).

2 (Izen gisa). Hizkuntza inorarik gabe besoz eta zangoz katigatuta uzten zuela.

inora ere (Ezezko esaldietan). Inora ez. Inora ere ez zen joaten haren berri izan gabe.

inora (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Nora zoaz? —Inora ere ez.

inorako adj. (Ezezko testuinguruetan). Norabaitekoa. Ez dut inorako ez ezertarako gogorik. Inorako presarik gabe.

inorenganatu, inorengana/inorenganatu, inorenganatzen

du ad. Besterendu.

inorganiko

adj. Kim. Ez-organikoa. Ik. kimika inorganiko. Konposatu inorganiko bat da hezur minerala, kaltzioz, fosforoz, oxigenoz eta hidrogenoz osatua.

inortxo

izord. Adkor. Inor. (Ezezko testuinguruetan, bakarrik nahiz ere eskuinean duela, erabiltzen da). Inortxok ez daki Euskal Herria zer den eta, batez ere, zer izan den. Hilerrian inortxo ere ez zegoen. Ez zion arazo honetan inortxori ezer aipatuko.

inozente

1 adj./iz. Herr. Errugabea. Errege inozente hark ordaindu behar izan zuen hutsegitea. Inozentearen hiltzaile dena da zinez dohakabea.

2 adj./iz. Herr. Tolesgabea. Pertsona inozenteak engainatzen.

inozente egun, inozente-egun Abenduaren 28a, Herodesek Belem herrian bi urtez behetiko haur guztiak hilarazteko eman zuen agindua gogorarazten duena, Espainian eta Hego Amerikan txantxak egiteko eguna izaten dena. Inozente eguna da bere zerua, ziria sartzeko delako jaioa.

inozentzia

iz. Tolesgabetasuna. Hobe bai, inozentzia galdu ez banu aspaldi eta oraindik ere Olentzero zernahitarako gauza dela sinetsiko banu.

inozentzian adb. Bizk. Ustekabean.

inozo

1 adj./iz. Adimen urrikoa, buruz motela dena. Ik. inuzente; tentel; kokolo; txotxolo. Inozo baten hitzak ziruditen. Inozoa da oso. || Egileak berak esan dit zati hau inozo samarra dela.

2 (Irain hitz gisa). Ik. ergel. Zergatik egiten duk negar, inozo horrek?

inozokeria

iz. Inozotasun gaitzesgarria; inozoari dagokion egitea. Inozokeria asko esaten ditu. Arrazoi pixka bat bazuen egileak, lehen zatiaren inozokeriaz ari zenean. Inozokeriazko barre batekin.

inozotasun

iz. Inozoa denaren nolakotasuna, adimen urritasuna, buru moteltasuna. Bere inozotasuna aurpegiratu zion.

inozotu, inozo/inozotu, inozotzen

da/du ad. Inozo bihurtu.

inpaktu

1 iz. Kolpea, talka.

2 iz. Eragina. AHTren ibilbide berriaren ingurumen-inpaktua datozen hilabeteetan aztertuko dute.

inpartzial

adj. Alderdikeriarik gabe aritzen dena, alderdikeriarik ez duena. Epaile zuzena eta inpartziala. Auzitegi Gorenak, berriz, jarrera inpartziala izan du. Informazio zorrotza eta inpartziala emanez.

inpartzialtasun

iz. Inpartziala denaren nolakotasuna, alderdikeriarik eza. Hala ere, gaineratu zuen bere hitzekin ez zuela epaileen independentzia eta inpartzialtasuna zalantzan jarri nahi.

inpedantzia

iz. Elektr. Zirkuitu batek korronte alternoa iragateari egiten dion itxurazko erresistentzia. Inpedantzia txikiko mikrofonoek abantaila bikoitza dute inpedantzia handikoekin konparatuz. Inpedantzia-parekatzea.

inperatibo

iz. Fil. Agindu bat edo betebehar bat adierazten duen proposizioa; bereziki, gizabanako batek bere buruari ezartzen dion betebeharra; agindu morala. UNESCOk dioenez, kultur aniztasunaren defentsa inperatibo etikoa da, pertsona orori zor zaion errespetutik bereizezina. Horregatik, Kant gogoan hartuz, inperatibo kategoriko berri bat ezarri zigun T. Adornok: "Auschwitz ez dadila berriz gerta".

inperfektu

1 adj. Perfektua ez dena, akastuna. Teknologia perfektua da beti, atzean dagoena da inperfektua edo perfektuegia.

2 adj. Hizkl. [Oharra: Euskaltzaindiak, inperfektu-k euskara idatzian gramatikako 'burutugabea' adieran izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. burutugabe].

inperfekzio

1 iz. Perfektua ez denaren nolakotasuna, perfektutasunik eza. Inperfekzioa interesatzen zait, inperfektua ez dena industriala baita. Alabaina, arratsaldeko ezagutzaren inperfekzioa ez dago goizeko perfekzioaren kontra.

2 iz. Akatsa.

inperial

adj. Enperadorearena edo inperioarena, enperadoreari edo inperioari dagokiona. Erroma inperialean. Armarri inperialen zigilua. Guardia inperiala.

inperialismo

iz. Beste estatuak politikan edo ekonomian bere mendera ekarri nahi dituen estatuaren politika. Amerikar inperialismoa. Inperialismoaren aurkako borroka.

inperialista

adj./iz. Inperialismoari dagokiona; inperialismoaren aldekoa. Kapitalismo inperialista. Inperialisten aurkako borrokan.

inperio

iz. Estatu batek bere nagusigoa beste zenbait herrialderen gainean hedatzen duen politika-antolaketa; antolaketa hori osatzen duten herrialde guztien multzoa, burutzat enperadore edo enperatriz bat edo errege edo erregina bat duena. Erromatarren inperioa. Errusiako inperioa. Britainiar inperio handiko lurraldeetan.

inpermeabilizazio

iz. Irazgaiztea.

inpertsonal

1 adj. Pertsona jakin bati ez dagokiona. Merkatuaren lege inpertsonalen mende.

2 adj. Nortasunik ez duena. Hiri handiak, pertsonaien bakardadea areagotzen duten hiri inpertsonalak. Baviera leku inpertsonala zen, plastikoz eta altzairuz egindakoa.

3 adj. Hizkl. Aditzez edo perpausez mintzatuz, subjektu agerikorik edo ezkutukorik ez duena. Aditz arazleetan ere aurki ditzakegu erabilera inpertsonalak.

inpertsonaltasun

1 iz. Inpertsonala denaren nolakotasuna. Oroz gain, mundu haren inpertsonaltasun adiskidetsua gustatzen zitzaion.

2 iz. Hizkl. Aditzez edo perpausez mintzatuz, subjektu agerikorik edo ezkutukorik ez duenaren nolakotasuna. Ondoko adibidean, aditz ez jokatua izan arren, garbi gelditzen da eragileari buruzko inpertsonaltasuna.

inplante

1 iz. Med. Pertsona edo animalia baten gorputzean, kirurgia bidez, ehun bat edo protesi bat txertatzea. Polietilenoa, medikuntzan, inplanteak egiteko ere erabiltzen da.

2 iz. Med. Pertsona edo animalia baten gorputzean kirurgia bidez txertatzen den ehuna edo protesia. Kontuan izan behar da, hortz-inplanteak jartzeko, hezur-egitura egokia behar dugula. Silikonazko inplanteak.

inplikatu, inplika, inplikatzen

1 du ad. Log. Ondorioz ekarri; bi proposizioren artean, lehenak bigarrena ondorio izan. Lehen predikatuaren esanahiak bigarren predikatua inplikatzen du.

2 da ad. Jarduera batean gogoz eta konpromisoz parte hartu. Nafarroako Gobernuari are ozenago eskatzen diogu garai berri honetan inplika dadin.

3 iz. Ekintza gaitzesgarri batean parte hartu duen pertsona. Gürtel auziko inplikatuak zigortuko ditu PPk.

inplikazio

iz. Log. Inplikatzea. Inferentzien, ondoz ondoko inplikazioen eta arrazoiketen ordena.

inplizitu

adj. Zehatz eta argi adierazia ez bada ere, adierazi denetik ondorioz atera daitekeena. Ondorio inplizitu eta esplizituak.

inporta izan

dio/zaio ad. Herr. Axola izan. Guztioi asko inporta digun kontua. Bost inporta zaie halakoei arrazoiari eta jakintzari irain egitea.

inportante

adj. Garrantzitsua.

inportantzia

iz. Garrantzia. Ik. munta.

inportatu, inporta, inportatzen

1 du ad. Atzerriko salgaiak barneratu. Asiatik inportaturiko zeta.

2 du ad. Inform. Beste sistema edo aplikazio informatiko batetik datuak ekarri. Internet Explorer nabigatzaileko informazioa inportatu egin daiteke.

inportatzaile

adj./iz. Inportatzen duena. Herrialde inportatzaileak.

inportatze

iz. Atzerriko salgaiak barneratzea.

inportazio

1 iz. Inportatzea. Bruselak debekatu egin zuen hormonaz gizendutako behikiaren inportazioa.

2 iz. Inportaturiko produktuak edo zerbitzuak. Murriztu egingo da Portugalgo inportazioen balio orokorra.

inposaketa

iz. Inposatzea. Inposaketaren bidez gure lana eragotzi nahi dutenak guztiz oker dabiltza.

inposatu, inposa, inposatzen

du ad. Bortxaz ezarri. Herrietan berek nahi dutena inposatzen duten jauntxoak.

inposatzaile

adj. Inposatzen duena. "Gu ez gaude erlijio sinesmenen aurka, erlijio inposatzaileen aurka baizik", argitu du Bilgune Feministako kideak. Gogor salatu zuten gobernuaren jarrera inposatzailea.

inposatze

iz. Bortxaz ezartzea.

inposizio

iz. Inposatzea. Ez du sektorearen oniritzirik jaso, inposizio hutsa izan da.

inposta

1 iz. Arkit. Arku edo ganga bati eusten dion harlandu irtena, batzuetan molduraz apaindua izaten dena. Inposta bat bestea baino gorago duen arkua.

2 iz. Arkit. Erlaitz moduko zerrenda horizontala, fatxadetan bi solairuren arteko ebakidura markatzen duena.

inpotente

adj. Inpotentzia duena. Kartzelako egonaldiak inpotente bihurtu ote zuen? Nahiz ez zen erabat inpotentea, Giovannik ez zuen bere emazte ezin sutsuagoa erabat asetzea lortu.

inpotentzia

iz. Med. Gizonezkoetan, koitoa egiteko ezintasuna. Internet bidez saltzen diren inpotentziaren kontrako zenbait botika arriskutsuak dira.

inprenta

1 iz. Inprimatzeko teknika. Ik. inprimatze 2. Noiz asmatu zuen Gutenbergek inprenta?

2 iz. Inprimategia.

inpresio

1 iz. Zirrara. Ik. bihotzondoko.

2 iz. Irudipena, ustea.

inpresionatu, inpresiona, inpresionatzen

1 du ad. Arg. Argazki plaka batean argiaren bitartez irudia finkatu.

2 du ad. Hunkitu, zirrara eragin.

inpresionismo

1 iz. XIX. mende bukaeran, bereziki Frantzian, gertatu zen margolaritza-mugimendua, argiaren eta gauzen alderdi aldakorrak marra eta ukitu arinez irudikatzen saiatzen zena. Euskal inpresionismoa.

2 iz. Musikan edo literaturan, kideko teknikaz baliatzen den estiloa edo idazkera. Debussy-ren inpresionismoa.

inpresionista

adj./iz. Inpresionismoaren teknikaz baliatzen dena. Monet, Renoir eta gainerako inpresionistak. Euskal margolari inpresionistak.

inprimagailu

iz. Informatika-sistema batean, inprimatzeko tresna. Idazmahai ondoko inprimagailuak burrunba leun bat egin zuen.

inprimaketa

iz. Inprimatzea.

inprimaki

iz. Orri inprimatua; batez ere, betetzeko laukiak dituena. Eskabideak egiteko inprimakia.

inprimarazi, inprimaraz, inprimarazten

du ad. Inprimatzeko agindu. Baionako Jaun Apezpikuak inprimarazia. Nik zuentzat berariaz inprimarazi ditudan kantatxo hauek.

inprimategi

iz. Testuak eta irudiak inprimatzen diren lantegia. Ik. moldiztegi; irarkola; inprimeria. Nire asmoa da liburu hau bihar goizean eramatea inprimategira.

inprimatu, inprima, inprimatzen

du ad. Paperean edo kideko gairen batean testu edo irudi baten aldakiak egin, hartarako makina edo tresnen bidez. Liburu bat inprimatu. Merezi duela lehenbailehen inprima dadin. Lasserre baitan inprimatua. Inprimaturik argitara ilki dadin.

inprimatzaile

iz. Inprimatzen duen langilea; inprimategiko burua. G. Millanges erregeren inprimatzailearen baitan. Inprimatzailearen oharra.

inprimatze

1 iz. inprimatu aditzari dagokion ekintza. Inprimatze lanak abenduaren hemezortzian amaitu ziren.

2 iz. Inprimatzeko teknika. Inprimatzea asmatu zenean.

inprimeria

1 iz. Inprimategia.

2 iz. Inprimatzeko teknika. Ik. inprimatze 2.

inprobisatu, inprobisa, inprobisatzen

1 du ad. Aurrez ezer prestatu gabe, zerbait egin; bat-batean egin, bat-batean aritu. Bertsolariak bertsoak sortzen ditu, inprobisatu egiten du.

2 (Era burutua izenondo gisa). Bakarka egiten den jazz-saio inprobisatu baten gisan.

inprobisatzaile

adj./iz. Inprobisatzen duena. Beste inprobisatzaileen jardunak ezagutzeak izugarri lagundu digu bertsolaritza hobeto ezagutzen. Musikari inprobisatzailea.

inprobisazio

iz. Inprobisatzea. Ahozko inprobisazioa ezagutzea. Piano aurrean eserita egiten omen zituen bere inprobisazioak.

inpunitate

iz. Zigorrik gabe gelditzea, zigorrik jasotzen ez duenaren egoera. Ik. zigorgabetasun. Basakeria horiek inpunitate osoz egiten ari baitira. Diktadurako krimenak barkatzen dituen inpunitatearen legea bertan behera utzi du Legebiltzarrak, polemika luzearen ostean.

input

iz. Ekon. Prozesu baten hasiera-elementua. Input/output taula.

inputatu1, inputa, inputatzen

du ad. Zuz. Norbaiti egintza zigorgarri bat leporatu. Hiru adingabe inputatu dituzte Donostian, ustez ikaskide bati jazartzeagatik.

inputatu2

iz. Egintza zigorgarri bat leporatzen zaion pertsona. Inputatu guztiei delitu bera leporatu zaie.

insektizida iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, insektizida-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. intsektizida].

insektu iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, insektu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. intsektu].

inskribatu, inskriba, inskribatzen

1 du ad. (Zerrenda batean) izena eman; erregistratu. Azkenean, otsailaren 25ean inskribatu zuten aldizkaria, Registro de Empresas Periódicas delakoan. Umeak euskaraz inskribatzeko eskubidearen aldeko mozioa.

2 du ad. Mat. Irudi bat beste baten barruan marraztu, zenbait puntutan elkar ukitzen dutela. Karratu batean inskribatutako oktogonoa.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper