Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

ilagintza

iz. Ipar. Artilea egitea; ilaginaren lanbidea. Ilagintzan ari zirenak.

ilaintsa

iz. Zub. Mirua.

ilaje

iz. Gorputza edo burua estaltzen duen ile multzoa. Urdintzen hasitako bizarra eta ilajea. Bizkarreko ilajea laztu egin zitzaion. Katuaren ilaje leuna eta sabelaldea laztanduz.

ilar

1 iz. Baratzeko landare lekaduna, hazi biribil berdeak eta jateko onak ematen dituena (Pisum sativum). Ilar alorra. Ilar lekak.

2 iz. Landare horren hazia. Ilar aleak. Legatza ilarrekin.

3 iz. Ipar. eta Naf. Babarruna, indaba.

ilar biribil Ipar. eta Naf. Ilarra.

ilar xabal Ipar. eta Naf. Dilista.

ilar xehe Ipar. eta Naf. Ilarra.

ilara

iz. Errenkada, herronka. Ik. andana 3. Zuhaitz ilara bat. Aurreneko ilaran. Auto ilara handiak egin ziren istripuaren ondorioz errepidean.

ilaran adb. Errenkadan, bata bestearen atzetik. Ik. lerro-lerro. Bezeroak karrikan ziren ilaran, sartzeko zain. Ilaran atera gintuzten galeriatik kanpora. Ilaran jarririk. Bost leiho zabal ditu ilaran etxe-aurre bikainak.

ilargi

1 iz. Lurraren satelitea, Eguzkiak argitzen duena, gaueko argizagi nagusia; haren itxura, Lurretik ikusten den bezala; satelite horrek islatzen duen argia. (Astronomian I larriz idazten da). Ilargia agertu, sartu. Ilargi ederra zegoen bart. Ilargiaren argitan. Horra mendiak ilargitan. Ilargirik gabeko gaua. Ilargiaren adarrak. Ilargi izpiak. Ilargiaren azpiko izaki apalak. Ilargi amandre, zeruan zer berri? Ilargiaren aldiak: ilargiak agertzen dituen itxurak. Ilargi hilabetea (Ik. ilargialdi 2). Ilargiaren gorapen eta beherapenak. Ilargiaren ibilbidea zeruan. Ilargi eklipsea.

2 iz. Planeta baten satelitea. Ganimedes Jupiterren ilargietako bat da. Saturnoren ilargiak.

3 iz. Ipar. Hortza ilargi berriaren itxurakoa duen golde mota, ildo zabalak irekitzeko erabiltzen dena.

ilargi-aldarte Ilargialdia.

ilargi berri Lurraren eta Eguzkiaren artean dagoelako ikusezina gertatzen den ilargia; hurrengo egunetako ilargia, ilargi betea arte. Etzi ilargi berri; ondotik, gorapen. Zenbat egun dituen ilargi berriak.

ilargi bete Aurpegia erabat argiturik agertzen duen ilargia. Ik. ilbete. Gaur ilargi bete; ondotik beherapen. Sei ilargi bete bazuten, Euskal Herritik abiatuak zirela. Jesusek argituko du beste guztien artean, ilargi beteak nola izar xeheen gainean.

ilargi erdi, ilargi-erdi Ilgoran eta ilbeheran ilargiak erakusten duen irudia, igitai-ahoaren antza duena. Ilargi erdi baten itxurako kateorratza. Betizuen adarrak ilargi erdiaren formakoak dira.

ilargi-jo adj. Ilargiaren eraginpean dagoena, aldizkako zoroaldiak dituena. Mutiko ilargi-joa sendatzen. Deabrudunak eta ilargi-joak.

ilargipe Ilargi azpia. Zuhaitzek diz-diz egiten zuten ilargipean. Ilargipeko gau-ibili ezkutuan.

ilargialdi

1 iz. Ilargiak ilargi-joengan duen eragina. Jauna, urrikal zakizkio ene semeari, zeren ilargialdiak baititu.

2 iz. Ilargi hilabetea, bi ilargi berriren arteko denbora-bitartea.

ilargiratu, ilargira/ilargiratu, ilargiratzen

da ad. Ilargira iritsi; Ilargiaren azalean pausatu. Ilargiratzea goizeko 02:56an izan zen, 1969ko uztailaren 21ean. Ondorengo urteetan, 1972a bitartean, 12 astronauta ilargiratu ziren.

ilargitar

iz./adj. Ilargiko biztanlea; ilargikoa. Ametsetan-edo ikusiko zuen horrelako zerbait, ilargitarren herrian beharbada.

ilargite

iz. Ilargiak ematen duen argitasuna. Harkaitz larri bat, ibai bazterrean zegoena, ilargiteak argiturik.

ilarraindu, ilarrain, ilarraintzen

da ad. g.er. Harrotu, harropuztu. Hantustez ilarraintzea ez zait atsegin.

ilatibo

1 adj./iz. Hizkl. Kasuez mintzatuz, barruranzko higidura adierazten duena. Kasu ilatiboa.

2 adj. Hizkl. Ondorio logikoa adierazten duena. Lokailu ilatiboa.

ilaun

1 iz. Paperaren, lastoaren edo kidekoen errautsa; ikatzaren gainean egiten den errauts zuria. Berehala ikatzak ilaunez betetzen dira. Bilaka bedi ilaun, ke. Munduko ondasunak lasto-ilaunak direla.

2 iz. Kearekin igotzen den zatikia; airean igeri gelditzen den gai xehea. Artile-ilaunak. Eskale gaixo honek bost ilaun irentsi du liho jotzen!

3 adj. Bizitasunik, indarrik, funtsik edo iraupenik gabea. Ik. ahul; geldo. Aztarna hutsal eta ilaunak. Gizon hits ilaunak. Argalak, ilaunak, ezdeusak garela. Lerro ilaun hatsik gabeak. Zer biziera ilaun, gertaera gabekoa berea! Atsegin ilaun batengatik.

ilaundu, ilaun/ilaundu, ilauntzen

1 da/du ad. Ilaun bihurtu, erraustu; suntsitu. Sodomako eta Gomorrako hiriak ilaundu zituen.

2 da/du ad. Ilaun bihurtu, bizitasuna, indarra galdu. Iluntzen ditu gogo argiak, ilauntzen ditu argiak oro. Gatza ilauntzen bada.

ilaunkeria

iz. g.er. Ilauntasun gaitzesgarria; pertsona geldo edo ilaunari dagokion egitea. Hemendik aitzina ostikatu nahi dut gorputz hau, munduko gauzak ilaunkeriatzat eduki.

ilauntasun

iz. Ilauna edo bizitasunik gabea denaren nolakotasuna. Mundu honen ilauntasuna ezagutaraziko didan argia.

ilaur

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ilaur-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. hilaur].

ilaurtu

ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, ilaurtu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. hilaurtu].

ilbehera

1 iz. Ilargiaren beheraldia, ilargi betetik ilargi berrira doan 14 eguneko aldia. Ik. beherapen. Maiatzeko ilbeheran ebakitako haltza ez omen du pipiak behin ere jotzen. || Ilargia, ilbehera ez dagoenean, ilgora dago, ez dauka gelditzerik.

2 iz. Ilbeheraren erdiko eguna, ilargiaren erdia argiturik dagoena. Ilbehera, hamaseian asteartez.

ilbeltz

iz. Gip. eta Naf. Urtarrila.

ilberri

iz. Ilargi berria. Atzodanik, ilberri. Arrautzen gainean ilberrian ezar bedi oiloa, ilbetean oilandak izatea nahi baldin bada.

ilbete

iz. Ilargi betea. Oskarbi zegoen eta ilbete garaia zen. Arrautzen gainean ilberrian ezar bedi oiloa, ilbetean oilandak izatea nahi baldin bada.

ildaska

iz. Goldeak lurrean egiten duen ildoa. Nekazari trebea, ildaskatik begirik kendu gabe, kantari doa.

ildaskatu, ildaska/ildaskatu, ildaskatzen

1 du ad. Goldeaz ildaskak ireki. Ik. goldatu. Alorra ildaskatu.

2 (Era burutua izenondo gisa). Lur ildaskatuak. || Haragi-mami lehor eta ildaskatua.

ildo

1 iz. Goldeaz lurra irauliz egiten den irekidura luzea. Ik. ildaska. Ildo azala, sakona, zabala. Hazia bota ezak ildoan, ez besagainka barreiatuz. Zuhaitzak lerro-lerro ildoetan landatzen.

2 iz. (Hedaduraz). Harrian zizelaz eginiko ildoak. Argi-ildo luzea ageri da ilunpeen erdian. Greziako jakintza alorren ildoak urratzen hasi ziren jakintsuak.

3 iz. Haria, bidea. Ildo horretatik jarraituz gero, horrek ez du bukaera onik izango. Ildo berean: esan denarekin loturik jarraitzen dela adierazteko esapidea. Ildo beretik doaz: berdin pentsatzen dute edo jokatzen dira. Ildo bereko jokabideak.

ildo txori, ildo-txori Ipar. Buztanikara.

ildokatu, ildoka/ildokatu, ildokatzen

du ad. Ildaskatu.

ile

1 iz. Azalean edo larruan sortzen den adarkizko zuntz mehea. Ik. bilo. Gizonaren buruko ileak. Ile bakan batzuk buruan. Betazal ertzetako ileak (Ik. betile). Ile-sapa beltz zarratua. Gaztetasunaren kemena eta sua dario alde guztietatik, ile urdinak gorabehera (Ik. ile-urdin). Pentsatze soilak ile guztiak lazten zizkidan.

2 iz. (Multzokari gisa). Ileen multzoa. Luzea du ilea. Ile horaila, gorria. Ile beltz kizkurra. Zer polita dagoen bere ile kizkurrarekin (Ik. ile-kizkur). Jantzi luze eta ile harroz apaindurik (Ik. ile-harro). Gameluaren ile latza. Ile leuneko aberea. Aurpegiko ilea. Ilea moztu du. Ardi horri ilea moztu diote. Ilea ongi orrazturik. Zahartzaroan, ilea urdintzen denean. Ilea erortzen hasi zaion azeri zahar bat. Abere ile-beltza. Ugaztun ile-sarria. Ile ugari duen animalia edo gizakia. Ardia ahuntzari ile eske (esr. zah.).

3 iz. (Multzokari gisa). Abereen ilea, ehungintzarako gaitzat hartua. Ik. artile. Ardiaren ilea. Ile latzez egindako atorra. Ile xehea.

4 iz. (Multzokari gisa). Ilea kendu gabe ondu den abere larrua, berokiak eta kidekoak egiteko erabiltzen dena. Azeri ilezko berokia. Larruzko eta ilezko berokiak.

5 iz. Zenbait landaretan agertzen den zuntz izpi mehe-mehea. Ilez estalitako hostoak.

ile alde adb. Ilearen berezko noranzkoan. Abere bat ile alde ferekatu.

ile apaindegi, ile-apaindegi Ilea mozten eta apaintzen den tokia.

ile apainketa, ile-apainketa Ilea apaintzea; ile-apaintzailearen jarduna edo lanbidea. 34 urte darama ile apainketako irakasle. Ile apainketa eta sukaldaritza.

ile apaintzaile, ile-apaintzaile Lanbidez ilea mozten eta apaintzen duen pertsona.

ile-gorri Ik. ilegorri.

ile-harro adj. Ilea harroa duena. Katu txiki-txiki ile-harro bat.

ile-hori Ik. ilehori.

ile izpi, ile-izpi Ilea. Ez baitzuen huts egingo harri batekin ile izpi bat ere.

ile-kizkur adj. Ilea kizkurra duena. Ikusten al duzu neskatxa ile-kizkur hori?

ile kontra adb. Ilearen berezko noranzkoaren kontra.

ile mataza, ile-mataza Ile multzoa, adatsa. Ik. kalpar. Ezti koloreko ile mataza. Atzerantz orraztu du ile mataza.

ile motots, ile-motots Mototsa. Haren ile motots leporaino eroria.

ile moztaile, ile-moztaile Ilea mozten duen pertsona. Ik. moztaile. Ile-moztailearen aurrean isilik dagoen ardiaren irudiko. Ia burua zuritzeraino moztu zion ile-moztaileak ilea mutilari.

ile mozte, ile-mozte Ilea moztea; bereziki, abereei ilea moztea. Uztailean dute ardien ile-moztea.

ile ondo, ile-ondo Buruko ilea. Gizonak sortzen dira ile-ondo bat gabe. Ikaraz harrotzen ziren haren buruko ile-ondoak.

ile-urdin adj. Pertsonez mintzatuz, ilea urdindua duena. Agure txiki ile-urdina zen.

ileapaindegi

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ileapaindegi-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ile apaindegi, ile sarreran].

ileapaintzaile

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ileapaintzaile-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ile-apaintzaile, ile sarreran].

ileberritu, ileberri/ileberritu, ileberritzen

da ad. Abereez mintzatuz, ilea aldatu.

iledi

iz. g.er. Ile multzoa, adatsa. Ik. ilaje.

iledun

adj. Ilea duena. Ik. iletsu. Orobat gertatzen da abere iledunetan. Ardi larru iledun beltz handi bat buruan. Lau zangotako iledun bat.

ilegabe

adj. Ilerik ez duena. Esau gizon iletsua zen eta Jakob ilegabea. Animalia ilegabeak.

ilegal

adj. Legearen kontrakoa, legez kanpokoa. Droga ilegalak.

ilegalizatu, ilegaliza, ilegalizatzen

du ad. Legez kanpo utzi. Terrorismoari eta biolentziari aurre egin behar zaie, terroristak epaitu eta zigortu egin behar dira, baina ideia politikoak ezin dira ilegalizatu. Guztia debekatu eta ilegalizatzeko joera horrekin batere konforme ez nago.

ilegalizazio

iz. Legez kanpo uztea. Horrelako ilegalizaziorik ez da inongo estatu demokratikotan ezagutu.

ilegorri, ile-gorri

adj. Ilea gorria duena. Emakume ile-gorriak. Zaldi ilegorri indartsu baten gainean. || (Izen gisa). Atzo ilegorri batekin ibili zinela esan didate.

ileguri

iz. g.er. Belusa.

ilehori, ile-hori

adj. Ilea horia duena. Soldadu gazte ilehori bat. Txapel gorria buru ilehorian. || (Izen gisa). Hollywoodeko ilehori batekin txotxolotuta.

ileki

iz. Ipar. Abereen ilea, eta, bereziki, artilea.

ilendi

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ilendi-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ilinti].

ileorde

iz. Ordezko ilea. Ez zuen ileorderik erabiltzen. Olatz da, mutil jantzian eta ileorde beltz bat jantzia duela.

ilergete

1 iz. Hist. Antzinatean, Iberiar penintsulan, gaur egungo Huesca, Zaragoza eta Lleidako ordokietan bizi izan zen herri bateko kidea.

2 adj. Herri horrena, herri horri dagokiona.

ileti

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ileti-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ilinti].

iletsu

adj. Ile asko duena. Esau gizon iletsua zen eta Jakob ilegabea. Bere esku iletsuetan. Bekain iletsuak. Ardi iletsuenak hautatuz. Larru iletsu batekin.

ilgora

1 iz. Ilargiaren goraldia, ilargi berritik ilargi betera doan 14 eguneko aldia. Ik. gorapen. Ilgorak eta ilbeherak. Ilbeheran baino ilgoran hiltzea onuragarriagoa dela sinesten dutenak.

2 iz. Ilgoraren erdiko eguna, ilargiaren erdia argiturik dagoena. Ilgora, hemezortzian, asteazkenez.

ilhartar

1 adj. Ilharrekoa, Ilharreri dagokiona.

2 iz. Ilharreko herritarra.

iliako

adj. Anat. Pelbiseko hezurrik handienarena, hezur horri dagokiona. Arteria iliakoa.

ilinti

1 iz. Egur zati erdi errea. Ilintia jasotzeko burdina. Done Laurendi, esku batean euria, bestean ilinti (esr. zah.).

2 iz. Ipar. Ikatza, landareen eritasuna.

iliriar

1 adj. Iliriakoa, Iliriari dagokiona.

2 iz. Iliriako herritarra.

ilki, ilki, ilkitzen, ilkiko

1 da ad. Batez ere Ipar. Atera, irten. Ik. jalgi. Etxetik ilki zenean. Arima gorputzetik ilki bezain sarri. Kanpora ilki. Samuel hurbiltzen ikusi zuenean, ilki zitzaion bidera. Inprimaturik argitara ilki dadin. Eguzkia sartu zenetik ilki arteraino. Babiloniako dorretik ilki ziren hizkuntzetarik bat. Hireganik ilkiko duk juduen erregea. Jainkoaren etsaitasunetik ilkitzeko. Nahi ez duenak ilki dadin kerik, ez dagiela surik (esr. zah.).

2 du ad. Batez ere Ipar. Atera. Infernuko bideetarik ilki nauzu.

bere onetik ilki Bere onetik atera.

ilkialdi

iz. Ipar. Ateraldia, irtenaldia. Ilkialdi labur bat egin.

ilkiarazi, ilkiaraz, ilkiarazten

du ad. Ipar. Aterarazi, irtenarazi. Ilkiarazi ditu hilak lurraren erraietatik. Etsaien gainetik garaitzaile ilkiarazi zaitu.

ilkibide

iz. Ipar. Aterabidea, irtenbidea. Baina emango du tentazioarekin ilkibidea ere.

ilkitze

iz. Ateratzea, irtetea. Ilkitze alegerak anitzetan itzultze tristea dakarke. Eguzki ilkitzetik eguzki sartzeraino.

iloba

1 iz. Senide baten semea edo alaba. Bere iloba Anderrentzat.

2 iz. Biloba, seme-alaben semea edo alaba.

iloba txiki Lehengusu baten semea edo alaba.

osaba-iloba pl. Osaba eta iloba; osabak eta ilobak. Mogel osaba-ilobak.

ilobaso

iz. Ipar. Biloba, seme-alaben semea edo alaba.

ilogiko

adj. Logikaren aurka doana. Ik. zentzugabe. Aristotelesen printzipio orokorra garbia da: "Edozein gauza higitzen ari bada, zerbaitek mugitzen duelako da"; printzipio honen arabera Galileoren inertziaren printzipioa ilogikoa da, noski.

ilor

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ilor-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. hilaur].

iltzatu, iltza, iltzatzen

1 du ad. Iltzez josi edo lotu. Ik. iltzeztatu. Laukia paretan iltzatu. Eskuak eta oinak iltzatu zizkioten. Zu iltzatzeko burdina zorrotzak neramatzala eskuetan. Iltze lodiz gurutzean iltzatu. Gurutzeari iltzatua hil izan da (Ik. gurutziltzatu).

2 du ad. Gauzaki punta-zorrotz bat finkatu. Baleari arpoia iltzaturik.

3 du ad. Finkatu; geldirik eduki. Harkaitz baten gainean iltzaturik bezala. Begiak atean iltzaturik. Bihotz-bihotzean daramatza kezkak iltzaturik. Ez du ontziak zirkinik egiten, hondoari iltzaturik balego bezala. Beharrak bulkatzen, baina nagiak iltzatzen.

iltze

1 iz. Metalezko pieza mehe eta luzea, mutur batean punta zorrotza eta bestean burua duena, eta zerbait finkatzeko, josteko edo zintzilikatzeko erabiltzen dena. Ik. puntapax; parispunta. Iltze burua. Iltze buruduna. Iltze buru-zabala. Hauspoen iltzeak. Guraizeen iltzea. Iltze batetik dilindan. Iltzez josi (Ik. iltzatu). Iltze zorrotzez gurutzean josi eta gora jaso zuten. Iltze horiz josita zegoen kutxatila bat.

2 iz. (Gauza edo arazo baten) gakoa. Ik. koska1 2. Hor dago iltzea!

3 iz. Eskuzko pilotariei ahurrean sortzen zaien mina. Hiru astez egon naiz pilotan jokatu gabe eskuko iltzea zela eta.

4 iz. Idi demetan, probalekuaren luzera. Lau iltze eta erdi egin zituzten ordubetean harri handiarekin idi erraldoi haiek.

5 iz. Iltze-belarraren lorearen pipil iharra, janarien bizigarri erabiltzen dena. Ik. iltze-kanela. Kanela, iltzea eta piperrautsa.

iltze belar, iltze-belar Eukaliptoaren familiako landarea, lurralde beroetan hazten dena eta iltzeak (Ik. gorago 5) ematen dituena (Caryophyllus aromaticus).

iltze-kanela Iltzea, janarien bizigarri erabiltzen dena. Arabiarrek iltze-kanela eta beste zenbait espezia erabiltzen omen dituzte kafeari zapore berezia emateko.

iltzegile

iz. Iltzeak egiten dituen pertsona. Otxandioko iltzegileak.

iltzeztatu, iltzezta, iltzeztatzen

1 du ad. Iltzez hornitu. Zela ederki iltzeztatua zuen.

2 du ad. Iltzatu.

3 (Era burutua izenondo gisa). Oinetako iltzeztatuak.

iluminatu

1 adj. Pei. Pertsonez mintzatuz, egia absolutuaren jabe dela uste duena; naturaz gaindiko indar baten aginduari jarraikiz, garrantzi handiko egiteko bat bete behar duela uste duena. Kritikari hori iluminatu galanta da. Gure politikagintzan ere bada bere burua iluminatutzat daukan bakarren bat.

2 iz. Iluminismoaren jarraitzailea.

iluminismo

iz. XVI. mendeko Espainiako doktrina heretikoa, sakramentuen, barauaren eta hilduraren beharrik gabe, barne otoitzaren bidez, perfekzioa lor zitekeela uste zuena.

ilun

1 adj. Argirik edo argitasunik gabea; argi edo argitasun gutxi duena. Ik. goibel. Anton. argi. Gau iluna. Gela ilun batean. Egun iluna. Baso ilun batetik. Ke izugarrizko hodei ilun bat. Arropa ilunak. Kolore iluna. Alkandora urdin iluna. Argi ilun bat baizen ez duk hire loria lurrean.

2 (Izen gisa). Iluntasuna. Ilunak irentsi du. Etxeko beroa eta argia kanpoko hotza eta iluna baino egokiago direlako. Argitik ilunera sartu zelako, ez zuen inor ikusi. Lurralde iluna, heriotzaren ilunez betea.

3 adj. Ulertzeko, azaltzeko edo mugatzeko zaila dena. Esaldi iluna. Jatorri iluneko hitza. Gure barrengo zoko ilunak aztertzen.

4 (Adizlagun gisa). Ilun idatzi. Ilun hitz egin.

5 adj. Alaitasunik gabea, tristea, goibela. Ik. itun2. Gogoeta ilunak. Berri ilun tristea. Bakartasun ilun hartan. Herioaren aurpegi iluna. Bekozko ilun-iluna ipinirik. Urte ilun hauetan. Oi, denbora ilunak, denbora negargarriak! Tronpeten soinu iluna.

6 (Adizlagun gisa). Isilik gaude, gogoa ilun.

ilun beltz Gau betea; iluntasun erabatekoa. Gabon, adiskidea; ilun beltza dugu. Heltzen da azkenean, ilun beltzeko, bere mendira. Kapela barruko ilun beltzari begira geratu zen Harry. Batere argirik gabeko ilun beltza.

ilunean adb. Ilunpean. Ik. ilunetan. Amatatuko zaio kandela eta ilunean geratuko da.

ilun egon Goizean goiz, oraindik ilun zegoela. Ilun dago orain, inor ikusteko.

ilunetan adb. Ilunpean. Ik. ilunean. Ilunetan, urratsak kontu handiz eginez, ukuiluraino hurbiltzen da atzeko aldetik. Hiru egun egin ditiat ilunetan, Jonasek balearen sabelean bezala.

ilun ezkila, ilun-ezkila Ilunabarreko kanpai joaldia. Ik. abemaria ezkila. Bi kandela piztu bitez goizeko argi-ezkila eta ilun-ezkilarekin.

ilun izan Ipar. Ilun egon. Goizean, oraino ilun zelarik. Zein ilun den kanpoan!

ilunabar

iz. Eguzkia sartu eta berehalako argi ahultzea. Ik. iluntze. Ilunabarra zen. Ilunabarrean heldu ziren. Igande ilunabarrean. Ilunabarreko izar goiztiarren distira.

ilunabartu, ilunabar/ilunabartu, ilunabartzen

1 du ad. (nor osagarririk gabe). Ilunabarra heldu, zerua ilundu. Ilunabartu du ia. Beste ordu bat egon ziren, ilunabartu arte.

2 (Era burutua izenondo gisa). Harkaitz zuriak gorrituxerik paraje ilunabartuan.

ilunagotu, ilunago/ilunagotu, ilunagotzen

da/du ad. Ilunago bihurtu. Begietako lausoak ilunagotzen zuen toki horretako ilunpea.

ilunaldi

iz. Argitasunik gabeko aldia; goibelaldia. Ik. ilunarte. Eklipseetan gertatzen diren eguzkiaren ilunaldiak. Egia honek bere ilunaldia izan du gure aro honetan. Ilunaldi bat gertatu zitzaidan buruan eta hilaldi bat bihotzean. Ilunaldian ez du gizonak itxaropenik galdu behar.

ilunantz

iz. Argitasun ahula. Mundu guztia ilunantz batek estali zuen. Hemen ageri zait ilunantzean zure Hirutasuna.

ilunarazi, ilunaraz, ilunarazten

du ad. Argia, argitasuna edo alaitasuna kendu. Adimena ilunarazten duten grinak. Hodeiek gehiago ilunarazten zuten gaua.

ilunarte

iz. Arte edo bitarte iluna. Ik. ilunaldi. Hotzaldiak eta ilunarteak gorabehera, estekatzen nauten lokarriak eteteko kemenik ez dut izan. Ilunarte guztiak argituko ditu Bildotsak bere argiz.

ilunaurre

iz. g.er. Ilunabarra.

ilunbe

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ilunbe-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ilunpe].

ilunbista

iz. Ilunabarra. Itzuli bat egin genuen kaian zehar, ilunbistaren urdin gero eta ilunagoa barneratuz.

ilundegi

iz. Ilunpea.

ilundi

iz. g.er. Ilunpea.

ilundu, ilun/ilundu, iluntzen

1 da/du ad. Argia edo argitasuna galdu edo kendu, ilun bihurtu. Eguzkia eta ilargia ilunduko dira orduan. Margoak ilundu ditu.

2 da/du ad. Irud. Ardoak adimena iluntzen du. Aski da hori egitea, bere edertasuna ilundu eta galdurik gelditzeko. Gero, egiazko fede hori ilundu egin zen.

3 da/du ad. (Egunez edo eguraldiaz mintzatuz). Neguan berehala iluntzen du. Ilundu zen arte eduki zuen bere etxean gordeta. Goazen, iluntzen ari du. Arratsaldean, ilundu baino lehen. Honetan zegoela, eguraldia ilundu eta ekaitz handi bat behingoan etorri zen.

4 da/du ad. Ulergaitzago bihurtu. Ez ditzagun gauzak nahas eta ilun. Esaldia argitu beharrean, ilundu.

5 da/du ad. Goibeldu, tristatu. Berri hark bihotza ilundu zion. Zergatik haserretzen zara eta bekokia iluntzen duzu? Aurpegia ilundu, eta ez ikusia egin zion. Barrua ilundu zitzaion eta nahasi zen.

ilundura

1 iz. Iluntasuna. Komentuko ilundura eta hezetasunean osasuna galdurik.

2 iz. Goibeldura. Lur honetako ilundurak ahantzirik osoki. Bihotz ilundura batek hartu zuen. Histura bihotzean eta ilundura adimenean.

ilungarri

iz. Iluntzen, goibeltzen edo tristatzen duen gauza. Berri bihotz-ilungarri bat.

ilungune

1 iz. Ilun dagoen lekua. Mutiko beldurtiek, ilungune batean barrena ibili behar dutenean, zarata handia egin ohi dute.

2 iz. Gune iluna, kolore iluneko gunea. Belazeetako ilunguneetan biltzen da perretxiko hori.

3 iz. Aitzakia, hutsa; argi ez dagoen auzia edo gaia. Arrazoibide makurra da, ilungune bat aurkitu dela eta, argi dagoen egia zokoratzea. Hilaren 25aren ondoren hasiko dira argitzen ilungune asko.

ilunik

adb. Ilun, ilunki; tristerik. Eguerdian dena zegoen ilunik. Gogoa ilunik heldu ziren etxe aldera.

ilunkara

adj. Ilun antzekoa, iluna. Ortzia gorri ilunkara dago. Zelai ilunkara. Ilunkara da eguna.

ilunkera

iz. Bizk. Ilunabarra, iluntzea.

ilunkeria

1 iz. g.er. Iluntasuna, tristura.

2 iz. g.er. Egite lotsagarria. Zer dute ihardestekorik erlijioaren etsaiek?: argi betean agertzeko on ez diren ilunkeria zenbait.

ilunki

adb. Iluntasunez, ilun. Orain ilunki ikusten duguna.

ilunkor

adj. Erraz iluntzen dena, iluntzeko joera duena. Zure argia ez da ilunkorra.

ilunpe

iz. Argirik edo argitasunik eza. Ik. iluntasun. Argia eta ilunpea. Eguzkia itzali zen eta ilunpeak hedatu ziren lur guztian. Ilunpe beltzen artean, haatik, agertu zitzaigun argia. Ilunpeak aienatzeko. Kanpoko ilunpeetara. Euskal gramatikan horrenbeste puntu ilunperik beltzenean dauden bitartean.

ilunpean adb. Ez nau Jainkoak ilunpean utziko. Ez egon ilunpean. Ezjakintasunaren ilunpean.

ilunpeko adj. Ilunpeko semeak. Ilunpeko erresumara iritsi naiz. Ilunpeko lana egun-argiz ageri (esr. zah.).

ilunpetan adb. Ilunpetan haztamuka. Zer ari zara hor ilunpetan irakurtzen? Hizkuntzalaritza ilunpetan ibili da gehienetan bere oinarriei buruz.

ilunpetsu

adj. Ilunpez betea, ilunpezkoa. Neguko gau ilunpetsuetan.

ilunsenti

iz. g.er. Ilunabarra. Neguko arratsaldeak ilunsentia ematen zuen.

iluntasun

1 iz. Argirik edo argitasunik eza; iluna den edo dagoenaren egoera. Ik. ilunpe. Ez da Jaunarentzat gaurik, ez da iluntasunik, ez da zokorik. Ez zen erraza iluntasun hartan tiroa asmatzen. Ehun eta hogei urteko adinean, begietan iluntasunik ezagutu gabe hil zen. Heriotzako iluntasunaren lo pisuan eror ez nadin. Liburu iluntasunez beteak.

2 iz. Alaitasunik eza, tristura, goibeltasuna. Iluntasunez bete zitzaion bihotza. Gogo iluntasuna.

3 iz. Iluna denaren nolakotasuna. Gauaren alderik beldurgarriena iluntasuna da.

iluntsu

adj. g.er. Iluna.

iluntxo

adj. Adkor. Iluna.

iluntze

iz. Gauaren hasiera. Ik. ilunabar. Iluntzetik afaltzeko orduraino sutondoan hizketan. Atzo iluntzean. Iluntze aldean. Iluntze aurrean. Iluntzeko bederatzietan. Udazkeneko iluntze batean.

iluntzero

adb. Iluntze guztietan, iluntze oroz. Egunero deitzen zion; iluntzero, hutsik egin gabe.

ilunxko

1 adj. Ilun samarra. Kapera txikia da, ilunxkoa.

2 adb. Ilun samar, aukeran ilunegi. Aita ilunxko ikusteak harritu ninduen. Azalpena ilunxko geratu da.

ilunzale

adj. Iluntasuna maite duena. Ilunzaleak geldi bitez ilunpetan.

ilupa

iz. Batez ere Naf. Ganoragabea.

ilusimendu

1 iz. Ipar. Ilusioa, itxaropen bizia. Segidako amodio bero bat ez zitekeela enetzat ilusimendu huts baizik.

2 iz. Ipar. Engainua.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper