Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

ideia

1 iz. Gauza baten irudikatze abstraktu eta orokorra, gogoak edo adimenak eratua. Ik. adigai; gogoeta. Ideiak hizkuntzaren bidez adierazi. Hitz baino ideia gehiago ditugu. Ongiaren eta gaizkiaren ideiak. Ideiak sortzeko gaitasuna. Euskal Herria —edo Espainia edo Frantzia edo honelako beste edozer— hitz bat baino gehiago dira, baina ez gogoeta bat, ideia bat baino askozaz gehiago. XIX. mendeko Europan nagusitu ziren ideiak.

2 iz. Burutapena; ustea; asmoa. Bere ideia bazuen, hark ere, haurrak hazteko moldeaz. Ezkontzeko ideiak banituen ustez. Frantsesaren ideiak beti aldrebes, gaur lau baldin badira, bihar bat ere ez. Zerbait egiteko ideian egon, ibili, etorri.

identifikagarri

1 adj. Zerbait edo norbait identifikatzen duena. Txarteltxo identifikagarria.

2 adj. Identifika daitekeena. Zuzenean edo zeharka nor den jakin daitekeen edonor da identifikagarria, eta, bereziki, nortasun-zenbaki baten bidez edo ezaugarri baten edo batzuen bidez identifika daitekeen edonor.

identifikatu, identifika, identifikatzen

1 du ad. Norbait edo zerbait nor edo zer den zehaztu. Aita-alabak identifikatu behar zituen. Identifikatu ezin dudan zerbait gogorarazten dit usainak. Gorpua identifikatu dute. || Geure buruak identifikatzeko agindu zigun soldaduak.

2 du ad. Bat egin, berdintzat jo. Euskal Herria Goierrirekin identifikatzen duenak liskarra besterik ez du sortuko, bai Baionan, bai Nafarroako Erriberan. Indarkeriaren poetika hartan, nahitaezko galtzaile ziren indiarrekin identifikatzen ginen.

identifikatzaile

adj. Identifikatzen duena. Txip identifikatzailea. Etiketa identifikatzaileak.

identifikazio

1 iz. Norbait edo zerbait nor edo zer den zehaztea. Urte berean hasi ziren identifikazio genetikoak egiten. Identifikazio txartela.

2 iz. Bat etortzea, berdintzat jotzea. Euskal irakurle askoren eta testuaren arteko identifikazio arazoak aipatu zituzten.

identitate

1 iz. Norbait edo zerbait, bereizgarri jakin batzuk izatearen ondorioz, pertsona edo gauza jakin bat izatea eta ez beste bat; izate horren kontzientzia edo ezagutza. Ik. nortasun. Identitate krisia. Giza sexualitatearen barruan hainbat identitate, desio eta nahi daudela. Identitatearen arazoa ez du nazionalismoak asmatu. Identitaterik gabe ez gara, ez pertsona, ez herri.

2 iz. Mat. Beti egiazkoa den berdintza. Ekuazioak eta identitateak.

ideografiko

adj. Ideograma bidezkoa. Idazkera ideografikoa: ideogramak erabiltzen dituena.

ideograma

iz. Ideia edo adigai baten adierazpen grafikoa, ahoskeraren berri ematen ez duena. Txinatar ideogramak.

ideologia

iz. Garai, gizarte, talde edo klase baten ideia eta usteen multzoa. Ik. doktrina. Ideologiak —edo mistikak, orain esaten dutenez— eman dio komunismoari berebiziko indarra. Ideologia bereko alderdiak. Ideologia abertzalea.

ideologiko

adj. Ideologiarena, ideologiari dagokiona. Arazo ideologikoak: ideologia-arazoak.

ideologizatu, ideologiza, ideologizatzen

1 du ad. Ideologiaz hornitu. Eredu horrekin ez da euskara ideologizatzen, ez da aukera politikoekin berdintzen.

2 (Era burutua izenondo gisa). Biktimen aldeko historia ideologizatua irakatsiz.

ideologizazio

iz. Ideologizatzea. Langileriaren ideologizazioa. Indarrean dagoen sistemaren ideologizazio tresnak.

ideologo

iz. Ideologia bat eratzen eta lantzen duen pertsona. Ik. teorialari. Sabino Arana, euskal nazionalismoaren ideologoa, EAJren sortzailea.

idi

1 iz. Abelgorri ar heldu zikiratua, lanerako erabiltzen edo haragitarako hazten dena. Ik. uztar-idi. Betleemgo idi-astoak. Idiak uztartu. Nahiago dituzte idi eta behiak lan gogorretarako, zaldi eta mandoak baino. Laborariak idi gizendutik egin behar du mozkinik hoberena. Idi zuriak ez dira gizentzeko baizik. Ostegun gizenez idi gizena paseatzen dute. Erranen du zenbaitek orga ezarri dudala idien aitzinean. Idiak gobernatzen (Ik. itzain). || Esr. zah.: Idia adarretik, gizona hitzetik. Idi berari goldea.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Idi parea saldu. Idi taldea. Idi gurdia. Idi gorotza. Idi zilaz jipoitu. Idi jabeak eskatzen diona.

idi apustu, idi-apustu Idi dema. Idi apustua jokatu zuen Mekoletaren aurka.

idiarena jo Lgart. Gizonezkoa masturbatu. Ik. kanpaia jo 2.

idi-begi 1 Kamamilaren familiako landarea, lore-horia (Anacyclus clavatus).

2 Leihatila biribila edo obala.

idi-bihotz Tulipa.

idi dema, idi-dema Idiekin egiten den dema, harri astun bat herrestan eramatean datzana. Idi dema horiek Gipuzkoan jokatzen dira.

idi-mihi Borrajaren familiako landarea, iletsua eta lore-urdina (Anchusa azurea).

idi proba, idi-proba Idi dema. Debako idi probak jokatuta, Abadiñokoen txanda heldu da.

idi uztarri, idi-uztarri Batez ere Bizk. Idi parea. Gurdi bat, idi uztarri eta guzti.

idiazabaldar

1 adj. Idiazabalgoa, Idiazabali dagokiona.

2 iz. Idiazabalgo herritarra.

idiki

iz. Idiaren okela. Idiki errea jaten dugu igandeetan.

idiko

iz. Naf. Idiskoa.

idiliko

1 adj. Idilioarena, idilioari dagokiona. Maitasun idiliko baten ondorioz. Bi herrialdeen arteko harreman idilikoak eten zirenean.

2 adj. Idilioetako giroa gogorarazten duena; idealizatua. Pagoek eta haritzek bat egiten duten paraje idiliko horretan.

idilio

1 iz. Maitemindu biren arteko maitasun harremana.

2 iz. Maitasun gaiez aritzen den artzain-olerki laburra. Teokrito greziar olerkariaren idilioak.

idiomatiko

adj. Hizkl. Hizkuntza jakin bati dagokiona. Esapide idiomatikoak.

idiosinkrasia

iz. Gizaki edo gizatalde baten aiurri berezi eta bereizgarria. Euskal kultura euskaldunen idiosinkrasiaren adierazpena da. Ondo ezagutzen zuen Ebrotik beherako idiosinkrasia berezia. Margolari hauek proposatzen dituzten sistema horiek bakoitzaren idiosinkrasiaren araberakoak dira.

idiota

adj./iz. Idioziak joa.

idiotismo

iz. Hizkl. Hizkuntza baten esapide berezia, gramatika-arauekin bat ez datorrena eta beste hizkuntza batera hitzez hitz itzul ezin daitekeena. Mintzaira guztiek dituzte beren mintzamolde berezi edo idiotismoak.

idiozia

iz. Med. Adimen urritasun larria.

idisko

iz. Txahal arra, zezen gaztea. Ik. ergi; zezenko. Idisko gaztea. Idisko mardo hezigabea. Idisko nafarra.

idiskotu, idisko/idiskotu, idiskotzen

du ad. Zezenak edo idiskoak behia estali. Idiskotzera daramate behia. Behia idiskotuta dago.

idoi1

iz. Zingira. Nilo ibai bulartuak sortutako idoi zabaletan.

idoi2

iz. Ipar. Iraina, laidoa. Zernahi idoi jasanez. Barkatzen diogula bidegabe edo idoi egiten digunari.

idoitsu

adj. Idoi asko duena, idoiz betea. Lur idoitsuetan.

idoki, idoki, idokitzen

1 du ad. Ipar. Atera; erauzi. Zulo honetarik nik idokiko haut. Kanpora idoki zituen guztiak. Ezpata idokirik. Erroetatik idokitzen den landarea. Etsaien mendetik idoki nazazu. Gogoeta honetatik zerbait fruitu idoki ahal dezadan. Zure begiak gaizpidea ematen badizu, idoki ezazu eta urrun aurtiki ezazu.

2 du ad. Ipar. Kendu. Idoki iezadazu, arren, bizia. Oinazeak loa idokitzen du. Estalkia idokitzen dionean.

idokitzaile

adj./iz. Adierazten dena idokitzen duena. Zure grazia da sokorri emailea, lotsaren idokitzailea.

idolatra

adj./iz. Idolozalea. Ez gaude erlijio idolatren mende.

idolatria

1 iz. Idoloen gurtza. Idolatrian erori. Idolatriaren ilunpeetan. Gizon jakintsu askoren iritzia da, euskaldunen artean ez zuela idolatriak lekurik izan.

2 iz. Pertsona edo gauza batenganako maitasun itsua. Arrazoimenaren idolatria.

idolo

1 iz. Jainkotzat hartzen den zerbaiten irudia, jainko gisa gurtzen dena. Idoloak adoratzen dituztenak.

2 iz. Gurtzen den pertsona edo gauza. Zure idoloa da zure grina hori. Frantziar futbolaria da gaur egungo gaztetxoen idolo nagusia.

idolozale

adj./iz. Idoloak gurtzen dituena. Errege idolozalea. Idolozaleak zirelako. Idolozaleekin harremanak izan zituelako.

idor

1 adj. Ipar. eta Naf. Lehorra, agorra, hezetasunik ez duena. Ik. ihar; elkor; siku. Lur idor eta hotza. Belar, egur idorra. Indarrak joanak, mihia idor. Hotz idorra. Janaritzat ogi beltza eta idorra. Mahats idorra eta gazta gogorra. Hizkuntzalaritzaren eremu idorrenetarik urruntzen. || Egartsu idorra: egarri guztiz handia.

2 adj. Ipar. eta Naf. Gozotasunik, txerarik gabea. Ik. gozogabe; gozakaitz. Hartze idorra egin zidan. Irri idor batekin. Bihotz idorreko gizona. Enperadoreak ez zuen igurikitzen halako solas idorrak entzutea haur baten ahotik. Errege idor eta bihozgabea. || Lan idorra eta gaitza.

3 adj. Ipar. eta Naf. Edari alkoholdunez mintzatuz, gozoa ez dena, azukre gutxi duena. Ardo idorra.

4 adj. Ipar. eta Naf. Pertsonez edo animaliez mintzatuz, gantz gutxi duena. Ik. ihar 3; zimel 2. Ahari gizenak eta idorrak.

5 adj. Ipar. eta Naf. Hotsez mintzatuz, durundirik gabea. Hots idorra. Ihurtzuri kolpe idorrak.

6 iz. Ipar. eta Naf. Lehorra (itsaso-ren aurrez aurre). Itsasoz eta idorrez bidaiatuz.

idorrean adb. g.er. Lansariez mintzatuz, dirutan ordainduz edo kobratuz, janaria barne ez dela. Idorrean hartzen den langilea.

idorrik adb. Busti gabe. Jordango urak ireki ziren eta oro iragan ziren zangoak idorrik.

idorgarri

adj. Idorreria eragiten duena. Ik. astringente. Janari idorgarriak.

idorki

adb. Idortasunez; zakarki. Zintzurretik mintzo zen, idorki. Idorki erantzun. Arras idorki hartu zituen, nonbaiteko zelatariak balira bezala.

idoro, idoro, idorotzen

da/du ad. Aurkitu. Ik. ediren. Bilatu eta idoro naute. Galdua idoro. Gordean zegoen edertasuna idoro eta agerrarazi du. Han idoro izan bazina. Etsai gogorren artean idorotzen bagara.

idorokunde

iz. g.er. Aurkikuntza.

idorokuntza

iz. g.er. Aurkikuntza.

idorraldi

iz. Idortzea; zerbait idortzen den aldia. Idorraldi bat behar dute oihal horiek, hezeegiak dira.

idorrarazi, idorraraz, idorrarazten

du ad. Idortzera behartu. Adreiluak eguzkitan idorraraziz. Egur hezea idorrarazi.

idorreri

iz. Sabela idortzea, sabela husteko eragozpena. Tomateak hestea arintzen laguntzen du, egokia da idorreria dutenentzat.

idortasun

iz. Idorra denaren nolakotasuna. Sabel idortasuna (Ik. idorreri). Bihotzaren idortasuna. Nigandik esker txar, hoztasun edo idortasunik senti ez dezan.

idorte

iz. Agortea. Ik. lehorte. Euritea eta idortea. Idorteak hondatu ditu bazterrak. Joan den urtean bezala bi hilabetez idortea egin baligu.

idortegi

iz. Zerbait idortzeko prestatzen den tokia. Soroetan, larrain estalietan eta azao idortegietan.

idortu, idor/idortu, idortzen

1 da/du ad. Lehortu. Belarrak idortu arte. Hegoak lurra idortzen du. Gazta gehiegi idortzen bada. Gizonak zahartu direno, ikusten dira idortzen, zimurtzen, ihartzen. || Irud. Aberastasunak bihotzak idortzen ditu.

2 du ad. Idorreria eragin. Janari beroegiak sabela idortzen du.

idulki

1 iz. Enbor zatia. Idulki bat legez hilik.

2 iz. Zutabe baten euskarri edo oinarria. Harrizko hamar idulkiren gainean.

idun

iz. Bizk. Lepoa. Idunetik loturik. Zezen idun-sendoa. || Atorraren iduna. Alkandora nahiko erabilia, idun bizartsuaz.

iduneko

iz. Bizk. Lepokoa. Perlazko iduneko bat.

iduri1

iz. Ipar. eta Naf. Irudia.

ene (gure...) iduriko Ipar. eta Naf. Nire (gure...) ustez. Ene iduriko, hori ongi da.

ez idurian Ipar. eta Naf. Bestela badirudi ere; konturatu gabe. Horrela irakatsi ziguten unibertsitatean eta, ez idurian ere, horrela izaki, gutiz gehienik. Elkar ezagutzen ez duten jendeen arteko jestu horiek, ebaska bezala eginak direlarik, badukete, ez idurian, adiera sakon zerbait. Ez idurian parrokiako kermeza hurbiltzen ari da.

idurian adb. Ipar. eta Naf. Irudian. Jaitsi zen Espiritu Santua uso idurian. Badator Judas saltzailea, eta adiskidearen idurian ipintzen du Jesus bere etsaien atzaparretan.

iduri egin Ipar. eta Naf. Irudia egin, itxura egin. Ez aditu iduri egin zuen.

iduri eta (Perpaus osagarri bat lagun duela). Ipar. Ba... bezala. Atzaparka lotzen zaio, iduri eta begitarte guztia larrutu behar diola: atzaparka lotzen zaio, begitarte guztia larrutu behar balio bezala.

iduri izan 1 du ad. Ipar. eta Naf. Aipatzen denaren itxura izan, hura izango balitz bezala azaldu. Iduri du eri dela. Zezen bat iduri duen behia: zezen bat dirudien behia. Iduri du zaldiz dabilela. Arbolen adarrek hilak iduri zuten. Iduri luke berriketari batzuek plazer hartzen dutela besteen itzalak hedatzen.

2 zaio ad. Ipar. eta Naf. Iruditu. Maitearengandik urruntzen ari naizela iduri zait. Iduri zaionean eginen du galde.

iduripean adb. Ipar. eta Naf. Irudipean. Badakizue ezen deabruak mila forma har ditzakeela, eta emakume baten iduripean ager daitekeela batean, herensuge batenean bestean.

idurira adb. Ipar. eta Naf. Irudira. Gizonak ez dira Jainkoaren idurira eginak? Uhina zutitzen zen bertan pareta zabal baten idurira.

iduriz adb. Ipar. eta Naf. Irudiz. Iduriz onak eta funtsean gaiztoak direnak.

iduri2

Bezala. Ik. irudi2. Tximinoak iduri, itzulika eta jauziz.

iduri3

iz. Ikatz xehea. Belztu zituzten aurpegiak iduri bustiarekin. Egiten dute bekatu ikazkinek ikatzari jartzen badiote iduri, lur edo beste gauzaren bat.

idurimen

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, idurimen-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. irudimen].

iel

adb. Behorraz edo asto emeaz mintzatuz, arreske. Gure behorra iel dago. Iel pasatu du lehengo astea; asto arra badaukat baina gaztea. Iel izan, ibili.

ieldu, iel/ieldu, ieltzen

da ad. Iel jarri. Nire etxean behia susara da, txerria, berriz, irausi; astoa ere arrantzan dago, ieltzen ote den hasi.

ifernu

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ifernu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. infernu].

ifrentzikatu, ifrentzika, ifrentzikatzen

1 du ad. Ifrentzuz ezarri. Bitxi da gauza guztiak nola azpikoz gora ifrentzikaturik jarriak diren.

2 du ad. Begitarteaz mintzatuz, desegin, desitxuratu.

ifrentzu

iz. Txanpon, oihal edo beste zenbait gauzaren atzeko aldea. Ik. iruntzi. Anton. aurki1. Ispiluaren ifrentzua. Soineko guztiek dute beren ifrentzua. Gure aurkian dute bestek ifrentzua. Baina aurki horri ere aurki dakioke bere ifrentzua. Eta aurki-ifrentzu horietan ez ote da nolabait ere ageri gu geron aurki-ifrentzuen egitura? Aurki guztiak du bere ifrentzua (esr. zah.).

ifrentzuz adb. Alderantziz. Ik. iruntzitara. Ifrentzuz egin. Gauza guztiak ifrentzuz jarriko zaizkio bere bidean, denak ifrentzuz gora.

igali

iz. Fruitua, landareen emaitza. Igaliak uda behar du, hel dadin. Maitasun eta bihozkadak, lore eta igaliak bezala, udaberri eta udan izan ohi dira onenak. Igali zuhaitza.

igan, igan, igaten

da ad. Ipar. eta Naf. Igo. Zerura igan da.

iganarazi, iganaraz, iganarazten

du ad. Ipar. eta Naf. Igoarazi. Nire hoztasuna berotzen du, nire bihotza hegaldaka zeruko gauzetara iganarazten.

igande

iz. Asteko azken eguna, larunbataren eta astelehenaren artekoa; kristau gizarteetan, atseden hartzen den eguna, Jainkoari bereziki eskaintzen zaiona. Igande eta jaiegunetan. Igande-bestetan. Astean lanean eta igandez elizan. Igande arratsaldean. Erramu igandea. Garizumako igandeetan. Igandeko meza. Igandeko arroparekin. Biblia irakasten den igande eskolak. Igandeak begiratu, gorde: igandeetan lanik ez egin. Igande eguna: igandea. Igande zuri: pasio igandea. Igande oroz (Ik. igandero).

igande inaute Inauterietako igandea. Igande inaute eguerdian.

igandekari

adb. Ipar. Igandean, igandez. Zer egin behar da lan bat denean igandekari, ezin utzia? Eskuetan dut igandekari agertzen diren astekari horietarik batto. Urriaren 26an, igandekari, egun handia Heletan.

igandero

adb. Igande guztietan, igande oroz. Igandero joaten dira dantzara. || Iganderoko mezaren legea.

igantziar

1 adj. Igantzikoa, Igantziri dagokiona.

2 iz. Igantziko herritarra.

igaraba

iz. Ugaztun haragijalea, txikia, uretan ibiltzeko egokitua, ilea sarria eta arrea duena, ibai bazterretan bizi, eta karramarro eta arrainez elikatzen dena (Lutra sp.). Igaraba larruzko berokia.

itsas igaraba Itsasbazterretan bizi den igaraba mota (Enhydra lutris).

igaran, igaran, igaraten

da/du ad. Zub. Igaro, iragan.

igarbide

iz. Zerbait igartzeko bidea. Lehena geroaren igarbide izan daitekeenez.

igargaitz

adj. Igartzen zaila dena, ia ezin igarrizkoa. Espiritu Santuak gauza txit goratu eta igargaitzak azaltzen dizkigu.

igargarri

iz. Bizk. g.er. Seinalea.

igarkizun

1 iz. Esanahia igarri behar zaion esaldi ulertzeko iluna. Ik. asmakari 2. Igarkizuna asmatzen duenari. Igarkizunaren azalpena.

2 iz. Iragarpena. Emakume haurdunei igarkizuna esaten zien, semea ala alaba ote zeukaten barruan.

igarle

iz. Igartzen duen pertsona; bereziki, profeta. Ik. azti; iragarle. Askotan izan naiz ni zure gogoen igarle. David igarle santua. Igarle faltsuak. || Marx igarletzat zutenak. Lauaxeta eta Lizardi ez ziren lekuko izan, igarle baino, urte luzeen buruan baizik mamituko ez ziren bide eta giro berrien igarle.

igarmen

1 iz. Igartzeko ahalmena edo gaitasuna. Gerokoen igarmena. Igarmena izan arren, eta ezkutuki guztiak jakin arren, maitasunik ez badut ez naiz ezer.

2 iz. Igartzea.

3 iz. Iragarpena.

igaro, igaro, igarotzen

1 da ad. Toki batera heldu eta gelditu gabe aurrera jarraitu. Ik. iragan1; pasatu. Gure aurretik igaro ziren. Handik igaroko dira. Lurpeko ura igarotzen bada gatza dagoen lekutik. Ijitoen auzotik igaro behar zen hilerrira joateko. Abiada handian igaro zen beribila. Itxaron dezagun ekaitza igaro arte. Ez zait horrelakorik burutik igaro. Jende asko igarotzen den kalea. || (Dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). Mundu honetatik zerura igarotzen garenean. Beste aldera igaro ziren. Adamen bekatua haren ondorengo guztietara igaro zen. Aurrera igaro baino lehen.

2 du ad. Zerbaitetan barrena alde batetik bestera doan ibilbidea egin. Ik. zeharkatu. Aintzira gauez igaro genuen. Bertan eman zuten gaua, ibaia igaro gabe. Zubia igaro zutenean. Igaro duzun herriko sendagilea naiz. Etsaiek igaro behar zuten bidean zelatariak jarriz. || Gezi batek alderik alde igaro zion bihotza.

3 da ad. (nor osagarria 3. pertsonan). Denbora-bitarte bat edo denboran hedatzen den zerbait joan. Hiru urte igaro ziren. Uda igaro arte. Bi ordu igaro baino lehen. Igaro den mendekoa: joan den mendekoa. Laster igarotzen den atseginaldia. Ez zaio oraindik haserrea igaro. || Goizegi da igaro berria dugun mende erdia aztertzeko.

4 du ad. (Denbora-bitarte batez edo denboran hedatzen den zerbaitez mintzatuz). Ik. eman 5; izan2 11. Eguna lanean igaro. Aspalditxoan ez dut igaro halako egun tristerik. Aste guztia han igaro eta larunbatean joaten zen etxera, asteko irabaziarekin. Halaxe igarotzen nituen ordu osoak. Jaiak ongi igaro. Gaua ongi igaro dezazun.

5 du ad. Jasan. Geuk ere makina bat gose igaro genuen. Nolako lotsariak igaro ditudan inork ez daki. Hamaika nahigabe igaro ondoren. Arrisku handirik igaro gabe. Geroko bizitza bat badago, bitartean igarotako nekeak ez dira alferrekoak izango.

6 du/da ad. Muga jakin bat baino harago joan; gainditu. Neurria igaro duzu. Sara zaharra eta haurrak izateko urteetan igaroa zen. Jan-edanean igaro eta horditu bazara. Hirurehun arroa igaroa omen zen apustu hartan erabili zuten harria. || Goseak, hotzak igarota egon. Ez nau oraino inork ikusi ardoak igarota.

7 (Era burutua izenondo gisa). Oinarriak ez daude geroan, aldi igaroan baizik. Aienatzeko haragiaren nahikunde eta atseginak, ez etorkizunak bakarrik, baita igaroak ere.

igaroko adj. g.g.er. Igarotakoa. Igaroko bizitzako bekatuak.

igaroaldi

iz. Igarotzea; igarotzen den aldia; norbait edo zerbait nonbaitetik igarotzen den aldia. Honelako gizon eta emakumeei, sardean hartuta, galdan dagoen labean igaroaldi bat eman behar litzaieke. Bigarren igaroaldian.

igaroarazi, igaroaraz, igaroarazten

du ad. Igarotzera behartu. Alboko gelara igaroarazi zituen. Esnea irazkitik igaroarazi. Ardazleen ipuin atseginek erraz denbora igaroarazten ziguten. Gaua hantxe igaroarazi zidaten. Igaroarazi zizkion nekeei esker.

igarobide

iz. Igarotzeko bidea. Ik. pasabide. Mendi arteko igarobidea. Igarobidea itxi, eragotzi.

igaroezin

adj. g.er. Ezin igarozkoa. Harresi igaroezina.

igarogaitz

adj. Ia igaroezina, nekez igarotzen dena. Basoko bide igarogaitzak.

igarokor

adj. Igarotzen dena, gutxi irauten duena. Ik. iragankor; pasakor. Maiteminaren lilura igarokorra. Aditzera eman zien zein hutsak eta igarokorrak diren lurreko gauzak. Bereizten ditu gauza igarokorrak beren lege iraunkorretatik. Hemengo gauzak, berriz, igarokorrak dira, iheskorrak, mementokoak, hutsalak.

igarokortasun

iz. Igarokorra denaren nolakotasuna. Igarokortasunaren oinazeak erdibitzen du emakumearen bihotza.

igaroleku

iz. Igarotzeko lekua. Munduko zibilizaziorik zaharrenek igaroleku eta bizileku izan zituzten Jordania eta inguruko lurraldeak.

igarotze

iz. igaro aditzari dagokion ekintza. Jordango ibaiaren igarotzea.

igarpen

1 iz. Ezkutuan dagoena edo gertatzeko dagoena aztikeria bidez iragartzea; horren ondorioa. Ik. iragarkizun. Geroa igartzeko ahalmena ematen zion espiritu batek hartua zen, eta bere igarpenen bidez irabazi ederra ematen zien nagusiei. Aztikeriazko igarpenak.

2 iz. Iragarpena.

igarrarazi, igarraraz, igarrarazten

du ad. Igartzera behartu. Ikusi ez duenari igarraraziko dio zerbait A. Guinness-ek, gogoa zabalik badauka.

igarri, igar, igartzen

1 du/dio ad. Ustearen edo intuizioaren bidez zerbait ezagutzera heldu edo zerbaitez konturatu. Ik. antzeman. Lehenengo egunetik igarri nion gogoan zer zerabilen. Ez diot igartzen zer arraioren bila dabilen. Begiratzen diezu eta ezin igarri duzu ezkonduak edo ezkongaiak diren. Ez zuen igarri erregearekin hizketan ari zela. Davidek bere buruari laster igarri zion munduan luzaroko ez zegoela. Ez ziokeen inork igarriko, erdaraz mintzatzean, hemengoa zenik. Euskal hitz garbiak, hots, bestetariko etorkia inork oraindik igarri ez dienak. Zertan igarriko zaizu kristaua zaren edo jentil fedegabea. "-ra/-rat" bereizkuntza nolakoa den igarri diodala uste dut, baina igartzea ez da frogatzea. Bizia kentzera zihoazkiola igarri zionean.

2 dio ad. (nor osagarririk gabe). Jakin nahi zuen haren asmo gaiztoei igarri ote zien. Burutapen bakuna da, zoroak ere igarriko liokeena. Igartzen diozu irakurtzen duzun horri? Nola igar diezaioket, inork erakutsi ez badit?

3 du ad. Ezezagun dena, ezkutuan dagoena edo gertatzeko dagoena asmatu. Hitz haien esanahia ezin igarriz. Ezetz igarri nork idatzi didan. Zer gertatzen zen ezin igarriz.

igaz

adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, igaz-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. iaz].

igbo

1 adj. Kamerunen, Ekuatore Ginean eta bereziki Nigeriako hego-ekialdean bizi den etnia batekoa, etnia horri dagokiona. Inoiz ez ziren beren auzo igboen mendean egon. Igbo literatura.

2 iz. Etnia horretako kidea. Izan ere, igboek irabazten zituzten beti eskualdeko hauteskundeak.

igboera

iz. Nigeriako hego-sortaldean mintzatzen den hizkuntza.

igebelar

iz. Landare urtarra, ur gainean hedatzen diren hosto handi biribilak dituena, lurralde bero eta epeletan hazten dena (Nymphaea sp.). Ik. nenufar.

igel

iz. Ornodun urlehortar isatsgabea, azala biguna eta leuna, eta atzeko hankak luzeak dituena, uretan igerian eta lehorrean jauzika ibiltzen dena (Fam. Ranidae eta Fam. Hylidae). Ik. txalburu; zapaburu. Igelak eta apoak. Igelen korroka. Igel izterrak.

igeltsari

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, igeltsari-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. igeltsero].

igeltsaritza

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, igeltsaritza-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. igeltserotza].

igeltsatu, igeltsa, igeltsatzen

du ad. Gorputzeko adar edo zati hautsiren bat igeltsuz gogorturiko oihalezko zerrendaz lotu. Ik. igeltsuztatu. Igeltsatua darama besoa.

igeltsero

iz. Etxegintzan, paretak egiten eta konpontzen dituen langilea. Igeltseroa eta hargina da. Igeltseroak paretak zuritzen. Igeltsero mutila.

igeltserotza

iz. Igeltseroaren lanbidea. Hargintzan eta igeltserotzan irabazten zutenarekin bizi ziren.

igeltsu

1 iz. Kaltzio sulfato hidratatua. Igeltsu harria: izadian igeltsu hobietan aurkitzen den harria. Igeltsu labea: igeltsua berotzeko eta idortzeko erabiltzen den labea.

2 iz. Igeltsu harri berotu eta haustua, urarekin nahasten denean laster gogortzen delako etxegileek eta tailugileek erabiltzen dutena. Zaku bat igeltsu. Igeltsu zuria: igeltsu txit bikaina, paretak zuritzeko erabiltzen dena. Igeltsu beltza, arrea. Hormako igeltsua. Igeltsu orea. Igeltsuzko irudia. Igeltsu lanak. || Soroak denak, igeltsu errearen errautsez zurituak. Lur arinari igeltsu gutxi eman behar zaio.

3 iz. Oihalezko loturak gogortzeko erabiltzen den igeltsu kiskalia. Zangoa igeltsuan ezarri diote. Igeltsua jarri. Bi aste barru igeltsua kenduko diote.

igeltsugin

iz. Igeltsua egiten duen pertsona.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper