Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

homofono

adj. Hizkl. Hitzez mintzatuz, beste bat bezala ahoskatzen dena, baina desberdin idazten dena eta esanahi desberdina duena.

homogeneizatu, homogeneiza, homogeneizatzen

du ad. Homogeneo bihurtu. Ikasketa-planen diseinua homogeneizatzeko.

homogeneizazio

iz. Homogeneizatzea. Kezkagarritzat hartzen dute kulturaren homogeneizazioa, lekuan lekuko nortasun ezaugarriak irensteko arriskua dagoelako.

homogeneo

adj. Egitura uniformea duena; osagaiak edo parteak izaera berekoak edo era uniformean banatuak dituena. Zail da aurkitzen hizkuntza-komunitate homogeneorik, Euskal Herriko leku askotan behintzat.

homogeneotasun

iz. Homogeneoa denaren nolakotasuna. Inperio zabal honek ezin du mendebaldeko Europako estatuen homogeneotasuna izan.

homologatu, homologa, homologatzen

1 du ad. Homologo bihurtu; homologotzat hartu. Euskara modernizatu, zeregin teknikoetara egokitu eta inguruko hizkuntzekin homologatu beharra.

2 du ad. Zerbait arau edo ezaugarri jakin batzuetara egokitzen dela ofizialki ezagutu edo onartu. Nazioartean homologaturiko erratza da gero hau!

3 (Era burutua izenondo gisa). Kultura homologatu batean. Ikasketa homologatuak egin nahi izanez gero.

homologazio

iz. Homologatzea. Europako ikasketen homologazioa.

homologia

iz. Mat. Antzeko irudi geometriko bi edo gehiagotan, ordena berean kokaturik dauden aldeen arteko erlazioa.

homologo

adj. Posizio erlatibo, balio edo egitura bera duena. Gene homologoen multzoa.

homonimo

adj. Hizkl. Hitzez mintzatuz, beste baten adierazle bera baina esanahi desberdina duena. Ik. izenkide.

homosexual

1 adj. Pertsonez mintzatuz, bere sexukoek erakartzen dutena. Bikote homosexualei ezkontzeko eskubidea onartzea. || Joera homosexualak.

2 (Izen gisa). Homosexualen arteko harremanak.

homosexualitate

iz. Homosexuala denaren sexu joera. Gizonezkoen homosexualitatea oso gogor gaitzetsi dute, baina emakumezkoena, oraindik gehiago.

homotezia

iz. Mat. Transformazio geometrikoetako bat, kideko irudien egokitasun mota bati dagokiona.

homozigoto

adj./iz. Biokim. Organismo edo zelulez mintzatuz, karaktere jakin baterako bi alelo berdin dituena.

hona

1 adb. Toki honetara. Ik. hemen. Zatoz hona. Erdu hona, laztana! Parisetik hona. Egun hona, bihar hara ibiliko gara, orbela haizetan bezala.

2 (Denboraz mintzatuz). Ordutik hona. Zer aldatu da geroztik hona?

3 (Izen sintagma edo esaldi baten ezkerrean, hark adierazten duena aurkeztuz edo; hiztunarentzat aski hurbil dauden pertsona edo gauzei dagokie). Ik. horra; hara. Hona Jainkoaren bildotsa, hona munduko bekatua kentzen duena. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun: hona orain piztu eta berritu zaigun auzia. Hona adibide bat. Eta guk, hona garbi esan, ez dugu berrikeriarik behar. || (Zehar-galdera baten ezkerrean). Hona non sortu zaigun bat-batean idazle trebea ez ezik, eleberrigile bat. Asisko ibar zabalean zaldiz zihoan batean, hona non ikusten duen legenardun bat datorkiola. Aspaldidanik ezagutzen dut X jauna; hona nola ezagutu nuen. Hona nolako egitura duen gizarteak. Hona zer dioen legeak.

hona hemen Hona (aurkezpenetan). Hona hemen damuturik eta negarrez bekatari handi hau. Hona hemen elkarren ondoan hiru paradigmak.

honaino Toki honetaraino. Honaino heldu garenez gero.

honantz Toki honetarantz. Bidasotik honanzko euskaldunoi.

honaindi

adb. Alde honetan. (Gehienetan, -z atzizkiaren eskuinean doa eta leku atzizkiak hartzen ditu). Uraz honaindian landa itzazu intxaurrondo horiek. Mugaren honaindian. Ibaiaz honaindira. Bidasoaz honaindi. Grasseko hiriaren anitzez honainditik, La Crau deitzen duten zelai legartsu berean. Bidasoaz honaindiko herritarrak.

honako

1 hona-ri dagokion izenlaguna. Bilbotik honakoa, hamar euro. Noizik honakoa da eliza hau?

2 adj. Hau, hemengo hau. (Dagokion izen sintagmaren ezkerrean ezartzen da, artikuluak edo erakusle batek, gehienetan hau-k, mugatzen duela sintagma). Honako adibide hau jarri zuen. Jaiotzez nafarra zelako hizkuntzaz, honako idazle hau bezalaxe. Ez dira giputzak jendetasunik gabeko pertsonak; zerbait badira, malguagoak eta diplomaziara emanagoak dira, honako hau bezala. Ez uste musu truk nabilenik honako honetan. Hor aurkitzen da honako idazlan hau, beste zenbaiten artean: Herbert Pilch, "Le bilinguisme au Pays de Galles". X jaunak, adibidez, honako hitz harrigarri hauek ezarri ditu bere azken liburuan. Euskalki horretan, honako Leizarragaren esaldi honek ez du itzulpen zuzenik.

honan

adb. Bizk. g.g.er. Honela. Honan galdu dituzu lagunen arimak.

honat

adb. Ipar. Hona, honantz. Zoaz, dei ezazu zure senarra eta zatoz honat. Hogeita hamar urtez honat.

honatx

adb. Hona hemen. Honatx ipuinaren laburpena. Honatx hark Bilbon agerturiko lerro batzuk.

honaxe

adb. Hona bertara. Herriko hoteletako eta ostatuetako neskameak ere honaxe etorri ohi ziren maindireak eta gainerako zapiak garbitzera.

hondabide

iz. Hondatzeko edo suntsitzeko bidea, galbidea. Deabruak gu galtzeko asmatzen dituen hondabideak. Hondabidetik begira gaitzazu.

hondagarri

adj./iz. Hondatzen duena, hondamenera daramana. Ik. galgarri. Izurri hondagarria. Edate gaizto osasunaren hondagarriak. Ai, nire zorigaiztokoa, hi haiz nire hondagarria!

hondaketa

iz. g.er. Hondamena, hondamendia. Tenpluko hondaketak konpondu beharrik ez izatea.

hondakin

iz. Erabili, desegin edo suntsitu ondoren, zerbaitetatik gelditzen den gauza. Ik. hondar1 2. Janari hondakinak. Errekuntzaren hondakinak. || Gizakien hezur eta hondakinak. Udaberrian usteldu ez diren belar hondakinak arrasteluarekin kentzen. || Aurreko astean galdu zen ontziaren hondakinak hondartzan agertu dira. Gazteluaren hormen hondakinak.

hondakin ur, hondakin-ur pl. Etxean, industrian edo nekazaritzan erabilitako ur zikinak. Hondakin urak araztegi berrira eramateko. Asua ibaiak Txorierriko hondakin ur guztiak biltzen ditu.

hondakindegi

iz. Zabortegia; bereziki, igeltserotza-, eraikuntza- edo eraiste-lanetan sortzen diren hondakinak botatzen edo biltzen diren tokia. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan abian diren AHTren lanetako lur eta hondakinak biltzeko, 32 hondakindegi ireki dituzte. Hondakindegi nuklearrak. Ibaiak hondakindegi bihurtu ditugulako.

hondaleze

iz. Ipar. Zah. Jas. Leize sakona.

hondamen

iz. Hondatzea edo suntsitzea, eta horren ondorioa; zerbaiti edo norbaiti gertaturiko erabateko kaltea. Ik. hondamendi. Sodoma eta beste hirien hondamena. Bere gudariek Jerusalem ondoan izan zuten hondamenaren ondoren. Gure baso eta mendien hondamena. Ekaitzak ontzietan egin dituen hondamenak. Gizon horrek etxeko lana uztea izan da familia guztiaren hondamena. Bigunegia izan naiz, eta hortik nire hondamena. Heure buruaren hondamena ekarriko duk luzaro gabe. Hondamena gainera datorkiolako beldur da. Hondamenera doa hizkuntza bide horretatik.

hondamendi

iz. Hondamena. Euskal Herria hondamendi izugarrian amilarazteko. Bertute guztien hondamendia diren jaiak. Gaur, janzkera, hondamendi handia egiten ari da gizartean. Jainkoaren fedea behar-beharrezkoa zaigu familia hondamenditik salbatzeko. Guztiok dakigu zerk eraman duen hondamendira zorioneko sineste hura.

hondamendiratu, hondamendira/hondamendiratu, hondamendiratzen

du ad. g.er. Hondamendira eraman. Harropuzkeriak hondamendiratu zaitu.

hondapen

iz. g.er. Hondamena.

hondar1

1 iz. Itsaso edo ibaien ertzean edo hondoan, eta basamortuetan, metatzen diren material gogor xeheen multzoa. Ik. harea. Hondar gainean etzanda. Hondarraren gainean egin den etxea. Sahara, irakurle, hondar itsaso zabala duzu. Lurrak, ona izateko, behar du buztin adina hondar. Hondarra eta legarra. Hondar aleak. Hondar bahea. Zaku bat hondar. Hondar erlojua. Hondar koloreko mendiak. Hondar lurra: buztin baino hondar gehiago duena.

2 iz. Jaten edo erabiltzen den zerbaitetatik gelditzen den gauza. Ik. hondakin; kondar. Eltzeko hondarrak bukatu arte. Ugazabaren mahaitik jausten ziren ogi hondarrak. Hondarrak besterik gelditzen ez zirenean. Ase ziren, eta hondarrekin zazpi saski bete zituzten. Oilasko haragi hondarrekin egina. Ote puska eta hosto hondar guztiekin. Kafe hondarrak ere hartzen ditu. Hondar batzuk bakarrik gelditu dira saldu gabe. Giza gorputz-arimen hondar zikinak. Gainak eta bikainak besteren, hondarrak eta arbuioak Jainkoaren (esr. zah.).

3 iz. Ia erabat hondatu edo desagertu den zerbaitetatik gelditzen den gauza. Badira han-hemenka harresi hondarrak. Mozarabieraren hondarrak biltzen.

4 iz. Mat. Zatiketan, zatikizunari zatitzaile eta zatiduraren arteko biderkadura kenduz lortzen den emaitza.

hondar txori, hondar-txori Martin arrantzalea.

hondar2

1 iz. Ipar. Hondoa. Itsasoaren hondar beheretan igerika dabiltzan arrainak. Itsaso-hondarreko legarra. Infernuko hondarrera. Hondar-hondarreraino bagoaz, ez du hemen zer ikusirik ez gramatikak ez estetikak. Mundu honek dirudi itsasoa, igerika ez dakiena hondarrera doa (esr. zah.).

2 (Izenondo gisa). Ipar. Euskalkien arteko gerra ez da inondik ere euskalkiena, adizki sail batena baizik, hondarrik hondarrenean.

3 adj./iz. Ipar. eta Naf. Azkena. Jaun Done Mikel eguna zen, irail-hondarra. Bizitzearen hondarra. Urtearen hondarrean. Liburuaren hondarrean jarria dudan hiztegitxoan. Mendeen hondarreraino. Eroak egiten duena hondarrean, zuhurrak egiten du hatsarrean (esr. zah.). || (Izenaren ezkerrean). Hondar aste hauetan: azken aste hauetan. Euskal Herrietako hondar bozkatzeak aipatzen zituela. Karrikako hondar etxean.

hondarreko adj. Azkeneko. Hondarreko aldian.

hondarazi, hondaraz, hondarazten

du ad. Hondatzera behartu. Ahal dituzten guztiak su leizean hondarazi nahiz. Ontzi gehiegi betea haize ttipiak hondaraz dezake.

hondargabe

adj. Ipar. Hondogabea. Itsaso hondargabea. Orixe ez zen inoiz hizkuntzaren edertasun hondargabeetan ito. Gizona besteengandik, hurkoenengandik ere, bereizten duen osin zabal hondargabea.

hondarki

iz. Hizkl. Desinentzia. Flexioaren hondarkiak.

hondarkin

iz. Hondarra, hondakina. Zikin-biltzaileek hondarkinak kamioira botatzen dituzte. Hondarkin bilketa. Jauregi hondarkinak.

hondar-mondar

1 iz. Batez ere pl. Hondarra, hondakina. Mahats hondar-mondarren bila.

2 iz. Batez ere pl. Azkena. Abuztuaren hondar-mondarretan.

hondarpe

1 iz. g.er. Hondar azpia. Moisesek egiptoarra hil eta hondarpean ezkutatu zuen.

2 iz. g.er. Barra, ibai baten bokalean-edo gertatzen den hondar pilatzea.

hondarraldi

iz. Ipar. eta Naf. Azkenaldia. XIX. mendearen hondarraldian.

hondarreratu, hondarrera/hondarreratu, hondarreratzen

da/du ad. Hondoratu.

hondarribiar

1 adj. Hondarribikoa, Hondarribiari dagokiona.

2 iz. Hondarribiko herritarra.

hondartsu

adj. Hondar asko duena; hondar asko dagoena. Ik. hareatsu. Itsas zabaleko ur-bazter hondartsua. Soro elkor eta hondartsua.

hondartu, hondar/hondartu, hondartzen

1 da/du ad. Ipar. Azkendu, ahitu. Pegarra hondartua da.

2 da ad. Ontzi bat, hondoa jo duelako, gelditu. Barran hondartu den ontzia.

hondartza

iz. Hondarrez osatutako lur-zerrenda, batez ere itsasertzean gertatzen dena. Ik. hareatza. Ibai erdiko hondartza handi batean. Hondartzak eta legartzak. Donostiako hondartzak. Karraspio hondartzan. Hondartzara joan bainatzera. Hondartzako jolasak.

hondartze

iz. Bukaera. Gertakari guztiek hondartze bat badute.

hondatu, honda, hondatzen

1 da/du ad. Oso kalte handia hartu edo egin. Ik. suntsitu; galdu 6. Gure arerioak non-nahi eta beti gu galdu eta hondatu nahirik dabiltza. Erregea hilko dut eta besteak hondatuko ditut. Honda bitez betiko Satanas eta haren infernuko lagun guztiak. Landareak hondatzen dituen ekaitza. Gorputzak hondatzen eta arimak galtzen dituen edaria. Lantegietako kirats gaiztoak hondatu zizkion birikak. Zergek hondatzen dute nekazaria. Galtza berriak hondatu ditu. Zenbat nazio hondatu diren gerra bat izan delako! Entzute ona zikindu eta etxeko bakea hondatu.

2 du ad. Ondasunez mintzatuz, eralgi. Zure seme horrek, berriz, emagalduekin hondatu ditu ondasun guztiak. Zuen guztia hondatu zuenean, aitaren etxera itzuli zen. Irabazten duten guztia berehala hondatzen dute edanean eta jokoan. Zahi apur bat gal ez dadin beldur eta irina hondatuagatik ardurarik ez.

3 da/du ad. Hondoratu. Ai, hondatzen ari naiz, itotzera noa! Orduan zingira sakonetan hondatu nintzen. Bermeoko txalupa bat hondatu zen, olatu batek urez beteta. Miraria zen zulo harekin ontzia hondatu gabe porturatzea. Deabruak bezala infernuko su leizean honda ez nadin. Bekaturik lotsagarrienetan hondatua.

hondatzaile

1 adj. Hondatzen edo desegiten duena. Jerusalemen gainean ikusi zuen Aingeru Hondatzailea, ezpata eskuan zuela eta kolpea ezartzera zihoala.

2 adj. Bere ondasunak, familiaren ondarea edo kidekoak hondatzen dituena. Ebanjelioko seme hondatzailea. Senar hordi eta hondatzaile batekin bizi behar duela. Auzi-zale, etxe-hondatzailea.

hondatze

iz. hondatu aditzari dagokion ekintza. Hondatze ekologiko horrek jarraitu egingo du garapen eredu konbentzionala baliatzen segituz gero. "Prestige" ontzi famatuaren hondatze deitoragarria.

hondeagailu

iz. Hondeamakina.

hondeaitzur

iz. Xafla luzea duen aitzurra.

hondeaketa

iz. Hondeatzea.

hondealan

iz. Lurra sakon iraultzea, lurra ateraz lurzoruan zuloak eta lubakiak egitea. Nire soroan dirutza daukat; nahi baduzue aurkitu, hondealana egin beharko duzue.

hondeamakina

iz. Hondeatzeko erabiltzen den makina. Hondeamakinek espetxearen inguruko harresia bota zuten. Itoitzen lanean ari zen hondeamakina geldiarazi zuen Longidako alkateak.

hondeatu, hondea, hondeatzen

du ad. Lurrean erretenak edo zuloak egin. Nabasaiaz harrotu eta laiaz hondeatu. Leku sendorik aurkitzen ez bada, dena hondeatu eta garbituko da, eta ondoren hesolak sartuko dira.

hondo

1 iz. Ontzi edo gauza barne-huts baten beheko aldea. Ik. hondar2. Hondoa buztinezkoa du. Ontziaren hondoan. Zuloaren hondoraino. Uzkurturik doa, eskuak hondoraino sakelen barnean. Hoztera uzten denean, gatza hondoan gelditzen da. || Irud. Bihotzaren hondotik.

2 iz. Itsasoan, ibaietan eta kidekoetan uraren azpian dagoen lurra. Itsas hondoko hondar aleak bezala. Itsasoa gora eta behera ibili arren, ez du ontziak zirkinik egiten, hondoari iltzaturik balego bezala. Hondora joan (Ik. hondoratu).

3 iz. Besteen atzean dagoen edo ikusten den zatia edo gauza. Gelaren hondoa. Etxolaren hondoan sartua zegoen. Irudi gorri batzuk hondo beltzaren aurrean. Hondo(rik) gabeko zeruan (Ik. hondogabe).

hondoa jo Ik. hondartu 2. Ontzi batek hondoa jo du bart. || Irud. Zoritxarraren hondoa jo duenak ez du zoritxarraren akaberan sinesten.

hondogabe

adj. Hondorik ez duena; guztiz sakona. Ik. hondargabe. Leize hondogabea. Infernuko itsaso hondogabea. Zure ontasun eta urrikalmendu hondogabe horri begira iezaiozu. Oi, Jaunaren gogoan dauden gauzak zein hondogabeak diren!

hondorapen

iz. Hondoratzea.

hondoratu, hondora, hondoratzen

1 da/du ad. Hondora joan edo bidali; hondora heldu edo helarazi. Ik. hondatu 3. Ekaitzaren ondorioz txalupa asko hondoratu ziren. Itsaspeko ingeles batek hondoratu zuen gerraontzia. Arpoi kolpea hartu eta berehala hondoratu zen balea. Hutsaren leize beltzean hondoratu. Aingura hondoratu da.

2 da/du ad. Irud. Horrela hondoratuko da Babilonia, ez da jaikiko nik bidaliko diodan hondamenditik.

hondoratze

iz. Hondora joatea edo bidaltzea, bereziki, itsas hondora joatea. Bi hondoratze larri gertatu dira aurten Kanariar Uharteetan. Itsas-hondoratze batetik bizirik ateratako bakarra.

hondurastar

1 adj. Honduraskoa, Hondurasi dagokiona. Hondurastar mendikatea.

2 iz. Hondurasko herritarra.

honela

adb. Era honetan. Ik. horrela; hola; hala. Honela ez goaz inora. Eta hau honela bada... Badakite honela mintzatzean ez direla jator mintzatzen. Hizkuntza bat edo bestea jakiteak, hala nahiz honela hitz egiteak, larruazaleko koloreak baino gehiago batzen edo bereizten gaitu. Honela esan zion: (...). || Jainko etsaiei gogor egitean dago gizonaren handitasuna; honela, bere bizi laburra galbidean ipintzen duelarik, jasotzen du bere burua jainko hilezkorren gainetik.

honelako

1 adj. Era honetakoa, hau bezalakoa, aipatu den gisakoa. Ik. horrelako; holako; halako. Honelako gizonek ez dute ezertarako balio. Euskal Herria —edo Espainia edo Frantzia edo honelako beste edozer— hitz bat baino gehiago dira, baina ez ideia bat baino askozaz gehiago. Herri gobernu gaietan honelako hitzak erabiltzen dira: (...). Hau eta honelako beste zenbait hitz. Honelakoa izan da nire bizitza guztia.

2 (Gehiago zehazten ez den zerbait adierazteko, mugagabean nahiz mugatuan). Honelako urtetako maiatzaren lehenengo egunean hasi eta egina. Honelako ahaideri bai, halako adiskideri ez. Irten dadila ilunabarrean honelako lekura, arratsean honelako leihotara.

3 (Pertsonez mintzatuz, mugagabean). Zenbatetan ez duzu aditu "honelako hil da ezpata kolpe batez, halako ito da, beste batek eroririk hautsi du burua"? Luisa, honelakok zuretzat eskumuinak eman dizkit. Honelakok hau, halakok, bestea.

honelakoxe

adj. Erabat honelakoa. Urte hartan ere honelakoxe eguraldiak jo gintuen aurrez. Honelakoxe oharrak ipini zizkioten gure saioari: (...). Hau bide ederra!, honelakoxea al da guztia?

honelatsu

adb. Gutxi gorabehera honela, honela edo. "Sar, sartu" honelatsu erabiltzen dira bereizten diren lekuetan: "sar bedi, sar daiteke"; baina "sartu da, sartu behar du" eta abar. Hori ere honelatsu-edo gertatu omen zen, jaun horien iritzian.

honelaxe

adb. Era honetan berean. Ik. holaxe. Honelaxe erantzun zion: (...). Eta honelaxe egin zen. Jainkoak honelaxe erabakia dauka.

honen

Honelako mailan. (Erkaketaren oinarria agerian adierazten ez denean erabiltzen da, eta lehen pertsonari edo lehen mailako hurbiltasunari dagokio; adizlagun, izenondo edo -ko-ren bidez eratutako izenlagun bati dagokio, hots, nolakotasunari). Ik. horren; hain; honenbeste. Ez nuen uste honen ergela nintzenik. Honen gauza apurragatik eta honen errazki egin dudanagatik.

honenbat

zenbtz. g.g.er. Honenbeste. Nik nondik merezi ote dut, Jauna, honenbat ohore?

honenbeste

1 zenbtz. Honelako kopuruan. (Erkaketaren oinarria agerian azaltzen ez denean erabiltzen da eta lehen pertsonako edo lehen mailako hurbiltasunezko testuinguruetan; izen bati —inoiz ez izenondo edo adizlagun bati— dagokio, hots, zenbatekoari, eta izen horren ezkerrean ezartzen da). Ik. horrenbeste; hainbeste. Ez dakit honenbeste ardura eta mesede nola ordainduko dizkiodan berorri. Honenbeste euskal idazle garairen aldamenean, nik azken aldean agertu beharko nuke, inon azaltzekotan.

2 zenbtz. (Mugagabean, dagokion izena agertzen ez dela). Burdinak gora, txatarrak atzera-aurrera; honenbeste ekarri, horrenbeste eroan. Ez da honenbesterekin kontentatuko.

3 zenbtz. (Kopuru edo zenbaki ezezaguna edo ezin zehaztuzkoa adieraziz). Zuk orain ez duzu desiratzen honenbeste baizik; baina "honenbeste" hori lortutako egunean, zerbait gehiago eskatuko duzu.

4 (Aditzaren osagarri gisa). Neronek ezkondu behar banu ez nintzateke honenbeste larrituko.

beste honenbeste Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Zer esango zenuke zuk beste batengatik, beste honenbeste egingo balu? Zuk ere egin zenezake beste honenbeste.

honenbestean 1 adb. Prezio edo diru kopuru batez mintzatuz, halako prezioan, halako kopuruan. Soroa honenbestean saldu duzue? Lan bat honenbestean hartzen dutenek. Ehuneko honenbestean erosi dute.

2 adb. Ez honen ongi eta ez honen gaizki. Baina hala ere kontentu naiz, honenbestean naizenean ere.

3 adb. Horrela, horretan. Joab-en lotsa galdua ez zen honenbestean gelditu; are gehiago esan zion: (...).

honenbesteko adj. Honelako kantitate, neurri, tamaina edo garrantzia duena. Ik. honenbesteko. Ez nuen uste honenbesteko zauria nuenik. Muinoetan dagoen elurrak ez du honenbesteko dirdairik. Hemen honenbesteko elurra denean, Urbian gerrirainokoa bada.

honenbesteraino adb. Honenbesteko punturaino. Ez zen haren argia honenbesteraino luzatu. Miresten gara honenbesteraino gizona itsutzeaz.

honenbesteko

iz. Honelako kopurua. Ik. hainbesteko. Jokatu nahi duenak honenbesteko bat eman behar du. Ondasunak ez dira guztienak, sortu dituenarenak baino; lanari honenbesteko bat emanez gero, egoki ordaindua dago ordu gutxi batzuetako jarduna.

honenbestez

1 lok. Adierazi berri denarekin. Ik. horrenbestez. Honenbestez esana dago, noski, ez naizela aurrerazaleegia. Honenbestez agur, Medel; izan zaitez urrutietan hemen zinen bezalako kristau ona.

2 lok. Hori dela eta, beraz. Honenbestez, barazkiak soilik jaten omen zituen. Batzar horretara ez nuen joaterik izan, udan eta, honenbestez, ezin utzizko eginkizunak egunero nituenean, gertatu zelako.

honetan

1 adb. Orduan. Ik. hartan; horretan. Honetan, zaldun eder bat alboratu zitzaion. Honetan, zarata batek lozorrotik atera zuen.

2 (Perpaus erlatibo baten eskuinean, denbora adieraziz). Esan biezat berorrek, bakean gauden honetan, ez al da barregarria izan? Orain, erlijioa galdu dela uste den honetan (...).

honetara

adb. Honela. Honetara aldaturiko pinudiak ondo etortzen ikusi ditut. Honetara igaro ziren egun bi edo hiru.

honez

honez aurrera Hemendik aurrera. Ilobak dauzkat nagusi, honez aurrera horien mende beharko dut bizi.

honez gain Gainera. Honez gain, NBEak armadetan haurrak erabiltzen dituzten gobernuen zerrenda bat eratu du.

honez gainera Honez gain.

honezkero

adb. Hitz egiten den unerako. (Dagokion aditzak adierazten duena gertatu uste dela jakinarazten du). Ik. dagoeneko. Goazen arin, honezkero estropada hasiko zen. Gure Antonek ere honezkero, hirurogeita bosten bat izango ditu. Honezkero hurrean behar luke. Hori badakizue honezkero nik bezain ongi.

honiarar

1 adj. Honiarakoa, Honiarari dagokiona.

2 iz. Honiarako herritarra.

hontz

iz. Burua zabala eta begiak handiak eta aurrerantz begiratzen dutenak dituzten gau hegazti harrapari batzuen izen arrunta. Hontzak eta mozoloak. Hontzen belarri zorrotza eta hegaldi isila. Horma zaharretan dagoen hontza bezala. Hontzaren ulua aditu zenuen. Hontzak birigarroari buruhandi (esr. zah.).

hontz handi Gau hegazti harrapari handiena den hontz mota, lumaje arrea, laranja koloreko begiak eta buruaren alde bakoitzean lumazko xerlo moduko bat duena (Bubo bubo).

hontz zuri Aurrealde zuria duen hontza, bihotz formako aurpegia eta hego motz eta biribilduak dituena (Tyto alba).

hor

adb. Toki horretan. Ik. han; hemen. Hor dago kontua. Hor bertan (Ik. hortxe). Hor gabiltza, batetik eta bestetik, nork geure opilari ikatza nola hurbilduko. Hor barrena abiatzeko. Hor konpon. Geldi hor! Ez dut plegu bihurririk hartzeko biderik izan Unibertsitatean, ez bainintzen hor sartzen etsaminatzeko baizik. Erdarari lotuago agertu zen hor Axular Leizarraga baino. Neronek dakit zenbat bider egin dudan huts hartu nuen bidean; beude hor barkatzekoak ez direnak, ez baitute barkamenik.

hor-hemen Hor eta hemen. Zuen semeak basamortuan hor-hemen ibiliko dira. Hor-hemen ikusten dira bat edo beste, asko ez. Hor-hemen sakabanatuak.

hor-hemengo adj. Hor dituzu hainbat hitz, hor-hemengo hizkuntzei hartuak.

hor-hemenka Ik. han-hemenka. Hor-hemenka argitaratu dituen olerki eta idazlanak bilduz. Badira hor-hemenka harresi-hondarrak.

horko adj. Toki horretakoa. Hots bereizkuntzaren bat zenbait eskualdetan galdua denean, horko idazleek ez lukete baztertu behar izkribuz ahoz egiten ez duten bereizkuntza.

hor nonbait 1 Tokiren batean. Hor nonbait pilatuak dauden bonbak airean barrena bidaltzen hasten ez badira. Hor nonbait, Lapurdin, batzen dute emazteki bat, kuia bat buruan zihoana.

2 Gutxi gorabehera. Hogeita sei metro luze hor nonbait da. Euskal Herrian euskaldunak bostehun mila edo hor nonbait dira. || Albistari horren egia eta astoaren arrantza hor nonbait dituk.

hortik Irakurleak, gehiago ez badaki, ez du hortik argibide zuzenik aterako. Ez diot, dakidanez, ukorik egin neure herriari, ez hor eta ez hortik kanpora.

horail

1 adj. Giza ileaz mintzatuz, kolore argienekoa, horiaren antzekoa dena. Adats horaila. Iparraldetarren ile horailak.

2 adj. Ile horaila duena. Emakume horail eder batekin. Horailak eta beltzaranak.

3 adj. Ile horailaren kolorekoa; horixka. Gari horailak. Hondar horailak. Jaun Eguzki horaila, lehorteen aita. Etxe gorak, oro harri zahar horailez.

horaildu, horail/horaildu, horailtzen

da/du ad. Kolore horaila hartu edo eman. Zelaiak ezarian galburuz horailduko dira. Eguzkiak horaildua.

horasta

adj. g.er. Horaila.

hordago

iz. Musean, partida jokatzen den apustua; apustu hori egiteko erabiltzen den hitza. Gezurrak haizu ziren, hori betikoa; zaharrek enbidoa eta guk hordagoa, nahiz denek berdintsu genuen jokoa. Zu zara esku; jo ezazu hordago, joan baino lehen.

hordagoka

adb. Hordago joka. Hamaikak arte aritu ziren enbidoka eta hordagoka.

hordi

adj./iz. Maiz horditurik egoten dena; horditurik dagoena. Ik. mozkor. Pertsona hordi eta emakoia, jan-edanera eta emakumeetara emana. Nongoa da agure hordi kantari hau? Emakume edo emazte hordia gizon edo senar hordia bezain etxekaltea izan daiteke. Beraz, hordia, hordi deno, ez da gizon. Zabuka, hordi baten gisa. Ontzia hordi bat bezala dabilela. Hordien lagunartetik ihes egiteko.

hordialdi

iz. Norbait horditurik dagoen denbora edo horditzen den aldia. Ik. mozkorraldi. Hordialdiaren ondoren.

hordiarazi, hordiaraz, hordiarazten

du ad. Horditzera behartu. Ardoa edo hordiaraz dezaketen edariak. Profetak hordiarazi zuen behin erregea eta erakutsi zion zeruan beharko zuen tokia.

hordigarri

adj./iz. Horditzen duena. Edari hordigarriak. Ez edan ardorik, ez hordigarririk.

hordikeria

iz. Horditasun gaitzesgarria. Haragizko bekatuak, hordikeria, lapurreta eta beste bekatu larriak. Hordikeriak bizitza laburtzen du. Hordikeria madarikatua da langilearen etsairik handiena. Hordikeriaren kalte eta ondorioak. Hordikeriara emanak. Hordikeriako ohitura. Hordikeriarako makurtasuna.

hordirik

adb. Horditurik. Hordirik dago. Hordirik ikus ez zezaten.

horditasun

iz. Horditzea; horditurik dagoenaren egoera. Ik. hordikeria. Horditasunaren ezaugarriak. Amodiozko horditasun hark ematen dit toteltasun hura, zurekin hizketan hastean.

horditu, hordi/horditu, horditzen

1 da ad. Edari alkoholdun gehiegi hartzeaz burua nahasirik gelditu. Ik. mozkortu. Ez naiz sekula horditu. Ia egunero horditzen direnak. Edan dezakezu, baina ez horditzeko eran. Horditzeko ohitura. Senarra usu horditzen zait eta lihoa bezala jotzen nau. Horditurik zegoen. Senarra zeharo horditua aurkitu zuen. San Tomasek erakusten duenez, horditzea da ezaguera galtzea bere nahiz eta zer egiten duen dakiela.

2 du ad. Edari alkoholdunez mintzatuz, burua nahasi. Ardo zuriak hordituko du gorriak baino lehenago.

3 du ad. Norbaiti, edari alkoholdun gehiegi harraraziz, burua nahasi. Berdin egiten du bekatu inor horditzen duenak.

4 da/du ad. Irud. Eta ikusi nuen emakumea horditurik santuen odolaz. Laudorioek horditzen dute. Amorea ezein zentzuz ezin daiteke goberna, ardoak baino gaizkiago hordi dezake pertsona. Beti Jainkoaz egarri eta beti Jainkoaz hordituak: horra zeruko egoileen egoera. Ohorez inguratua, atseginez horditua.

horditze

iz. horditu aditzari dagokion ekintza. Jainkozko horditze argitua.

hori1

1 Entzuten ari denaren inguruko pertsonei eta gauzei ezartzen zaien erakuslea. Ik. hau; hura. Liburu hori. Biziko ahal da luzaroan behinola ugaria zen familia zahar batetik gelditzen zaigun haur bakar hori! Zu zauden hiri horretan. Leku horretan (Ik. hor). Ni, damurik, ez nauzue euskaldun horietakoa. Ez zen berez hiztun trebe horietakoa. Gauza horiez gainera. Auzi hori berori bizirik dago beste aldeetan. Miren eder hori zen nire bizi-pozgarria. Arrazoi horregatik (Ik. horregatik). || (guzti-rekin). Hori guztia. Arazo horiekin guztiekin. Urte horiek guztiok igaro zirenean.

2 (Izenordain gisa). Hori da, agian, Orixek esan nahi diguna. Horrek ez daki ezer. Ez da hori, ordea, okerrena. Bada, hori zure eskuan dago. Hori bera gertatzen da gizartean ere. Nork esan dizu hori? Zer da hori? Hori horrela bada. Hizkuntza idatzia, ez hau edo hori, baizik edozein hizkuntza idatzi. Ez du horrek esan nahi gai horiek euskaraz erabili behar ez direnik. Horri eskerrak gaude hemen. Kontuz horiekin! Horretaz ere badut zer esanik. || (Hizketaldi batean, aipatu berri den pertsona edo gauza adierazteko). Ik. hau 2. Kale-garbitzaile izatea eskaini zidaten; baina hori ez zen nire gustukoa.

3 (Bigarren pertsonaren indargarri gisa). Agur, lagun maite hori. Hi ere ederrak ikusia haiz, gizagaixo hori! Hik, asto horrek! Hainbeste bider nire alde azaldu zaren horrek, oraingoan ere lagunduko ahal didazu.

4 (Harridurazko esaldien hasiera gisa). Hori duk sasoia, mutil! Hori da hori! || (bai-ren ezkerrean). Hori bai neska ederra! Hori bai hori gizona, eta ez hi! Gure arteko bereizkuntzak sakontzen ibiltzea, hori bai dela denontzat kaltegarria!

hori bai Aurretik esan den zerbait zehazteko, hari nolabait kontrajarririk ezartzen den esaldi baten lagungarrizko esapidea. Marrurik ozenenak ez dira beti saminenak; hori bai, euskarak dituen gaitzak eta sendabideak gizonki azaltzen dituenari, gogoz entzungo diogu beti. Baina ordukoen barrunbeak nolakoak ziren ederki zekien, hori bai, eta baita besteri adierazten ere. Hori bai: Euskal Herriari zion atxikimenduaren oinarriak ez ziren osoro euskaldun askorenak.

horregatik Zerbaiten zergatia adierazteko esapidea. (Askotan, eskuinean doan esaldiaren aditza hasieran ezartzen da, horregatik-en ondoan). Ik. horregatik. Horregatik maite ditut gaurko gazte asko: tentaldiaren ihesi ez dabiltzalako. Gu gaitzera makurtuak gaude, eta zerura nahi badugu, geure buruari indar egin behar diogu; horregatik da neketsua zerurako bidea. Horregatik eman zioten saria. Lau urte hauetan ez omen da ia kalera irten; horregatik edo, harriturik dago oraindik Madrilgo geltokian ikusi duen jendearekin. Horregatik, bada, zebilen erne apaiza. Horregatik, arazoak ez du irtenbide erraza (Ik. horregatik).

hori2

1 adj. Sufrearen edo limoiaren kolorekoa, ostadarraren hirugarren kolorekoa. Ik. beilegi; laru. Sufrea baino horiagoa. Galburu horiak. Zuhaitz hosto horiduna. Uzta horia idorrik behar baita barnean ezarri. || Andre ile-horia (Ik. horail). || Vatikanoko bandera hori-zuria. Eta hor, udako eguzki hori-gorria.

2 iz. Kolore horia. Ostadarraren hirugarren kolorea horia da. Soineko hori argia. Horiz jantzia.

3 adj. Kazetaritzaz mintzatuz, sentsazionalista. Kazetaritza mota hori sentsazionalista da, horia, populista, manipulatzailea, gezurtia, aldrebeskerian oinarritua. Hemen agertzen da kazetaritza horia, Beizamako jendea nola bizi den eta baserritarren arteko harremanak edo amodio kontuak ere aireratuko dituena.

horikara

adj. Horixka. Ez da horia osoki, horikara da.

horitasun

1 iz. Horiaren nolakotasuna. Sufrearen horitasuna.

2 iz. Min horia. Horitasuna dutenen begiei iruditzen zaie horiak direla gauza guztiak.

horitu, hori/horitu, horitzen

1 da/du ad. Kolore horia hartu edo eman, hori bihurtu. Ik. horiztatu. Hostoak horitu eta zimeldu dira. Garia horitzen hasten denean. Hamabost edo hogei egunen buruan gazta horitzen da. Gibelekoak aurpegia horitu dio.

2 (Era burutua izenondo gisa). Paper horitu batzuk.

horitza iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, horitza-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. oritz].

horixe

1 hori erakuslearen era indartua. Horixe da idazleak irakurleari dion lehen zorra. Eta horixe egin behar genuke: geure lanabesak har, eta kalera. Horixe bai dela gauza miragarria. Bakea horixe baita: bakea. Horixe bera ageri zaigu literatura zaharrean. Eta horiexekin dugu oraingoek zorrik larriena. Kritika eta eraberritzea geuron kaltean izango badira ere, horiexen beharrean gaude. Horrexegatik jokatu beharko genuke, nik uste, inoiz baino bortitzago. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza. Horregatixe da erakargarri, neurri batean, gai hori.

2 (Erantzunetan, erabateko adostasuna edo baiezko biribila adierazteko). Ik. bai horixe; jakina. —Sagarrik gabe sagardorik ez dagoela erraz ahazten dugu? —Horixe!. —Gogoratzen zara aldizkari hartaz? —Horixe!

3 (Esaldiaren amaieran, esan dena biribiltzeko edo amaitutzat emateko). Antolakuntza falta haundia, horixe! 316. urtean hil zutela, horixe. Bada, horixe.

horixka

adj. Horiaren antzekoa, horirantz jotzen duena. Ik. horikara; horizta. Lore zuriak, horixkak eta gorriak.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper