Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

hiritargo

iz. Hist. Hiritartasuna.

hiritartasun

1 iz. Hirikoa denaren nolakotasuna; hiriari dagozkion ezaugarriak dituenaren nolakotasuna. XIX. mendetik han kokaturiko industriak eman zion hiritartasun modernoaren sentimendua.

2 iz. Hist. Antzinateko hirietako herritar eskubidea. Ik. hiritargo. Gladiatoreak esklaboak izaten ziren, probintzietan jaiotakoak eta oraindik erromatar hiritartasuna ez zutenak.

hiritartu, hiritar/hiritartu, hiritartzen

1 da/du ad. Hiritar bihurtu, hiritarraren tasunak hartu edo eman. Menditarrak hiritartzen. Hizkuntza batek, hiritartzeko, nahitaezkoa du eskoletan bizitzea.

2 (Era burutua izenondo gisa). Gure euskara zahar hiritartua.

hiritartze

iz. Hiritar bihurtzea, hiritarraren tasunak hartzea edo ematea. Hiritartze prozesuak bidea egin arte.

hirizain

iz. Udaltzaina.

hirkaniar

1 adj. Hirkaniakoa, Hirkaniari dagokiona.

2 iz. Hirkaniako herritarra.

hiro

iz. Zub. Zornea.

hiroarazi, hiroaraz, hiroarazten

du ad. Zub. Ustelarazi, galarazi. Min hark hiroarazten eta jaten zion emeki buruko hezurra.

hirodura

iz. Zub. Usteldura.

hirotu, hiro/hirotu, hirotzen

1 da/du ad. Zub. Usteldu; andeatu, galdu. Itsas urak hirotua.

2 (Era burutua izenondo gisa). Zati hirotua erauzteko.

hiru

1 zenbtz. Bi eta bat, 3. (Kasu atzizkiekin, pluralean, hirur- forma hartzen du). Hiru gizon etorri ziren. Hiru alaba zituen. Hiru bertute teologalak. Donostiako hiru damatxo. Hiru egunen buruan. Haietako hiruri gertatua. Hirurak bat. Lehen hirurak. Hiru mila zaldun bezalatsu ziren. Berrehun eta hiru. Hiru bat urte zituela. Biak hiruren aurka. Hirutarik bat. Bi edo hiru adiskiderekin (Ik. bizpahiru). Biharamunean edo hiru-lau egunen buruan (Ik. hiruzpalau). Hiru aldiz saiatu da, eta hiruretan huts egin du.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan hirugarrena. Biaren ondotik hirua dator. Bi eta bat hiru dira.

3 (Data adierazteko). Gaur, irailak hiru. Urtarrilaren hiruan.

4 (Ordua adierazteko). Hiruretan joan ziren. Goizeko hirurak arte. Hiru eta laurdenak. Hirurak eta laurden. Hiru(rak) eta laurdenetan. Hirurak eta bostean. Hirurak hamar gutxi(ago). Hirurak laurden gutxi(ago)tan.

hiruretan hogei Ipar. eta Naf. Hirurogei.

hirutan adb. Hiru aldiz. Oilarrak birritan jo baino lehen, hirutan ukatuko nauzu. Hirutan galdegin dio, maite nauzu, Petiri?

hirugarren

1 ord. Zerrenda batean aurretik bi dituena (3.). Hirugarren egunean. Hogeita hirugarren kapitulua. Hirugarrena bularrean. Aita santu Inozentzio hirugarrenak. Haren adiskide handi batek, Joao III.a Portugalgo erregeak. 1623an Zuberoako hirugarren estatuko sindiko hautatu zuten. Bigarren astetik hirugarrenera. Hirugarrenean bizi da (Ik. hirugarrenean).

2 (Adizlagun gisa). Hirugarren heldu zenari.

hirugarren adin Zahartzaroa. Hirugarren adinekoen elkartea. Hirugarren adinekoentzat sarrera doan. Ohiko kontua izaten da hori hirugarren adinean, adineko pertsonek lo gutxiago behar izaten dutelako.

hirugarrenean adb. Hirugarren aldian. Lehenengoan barkatu, hurrengoan sakatu, hirugarrenean urkatu.

hirugarrenekorik adb. Hirugarrenik.

hirugarrenez adb. Hirugarren aldiz. Behin eta berriz eta hirugarrenez kanta bera jo ez dit, ba!

hirugarrengo ord. Hirugarrena. Hirugarrengo eskabidea.

hirugarrenik adb. Aurreko bien ondoren. Lehenik, (...); bigarrenik, (...); hirugarrenik, (...).

hirugarren mundu Garatze bidean dauden herrialdeen multzoa. Ik. lehen mundu; bigarren mundu; laugarren mundu. Hirugarren munduko egoera hobetzeko neurririk ez da aipatzen.

hirugarren ordena iz. Frantziskotarren edo kideko ordenaren batekin lotura duen elkarte laikoa, ordena horietako zenbait arauren araberako biziera hartzea helburutzat duena. Ik. hirugarrendar. San Domingoren hirugarren ordenako soinekoa zerabilen.

hirugarrendar

adj./iz. Hirugarren erlijioso ordena bateko kidea dena. Frantziskotar hirugarrendarra. Hirugarrendarren bilera.

hirugihar

iz. Gihar zerrendak tartekaturik dituen urdaia. Hirugihar frijitua.

hiruhilabetekari

iz. Hiru hilabetean behin ateratzen den aldizkaria. Hiruhilabetekari bat izanen da, eta urtean lau ale agertuko dira.

hiruhileko

iz. Hiru hilabeteko aldia. Urteko lehen hiruhilekoaren emaitzak. Hiruhilekoaren bukaera hurbiltzean.

hiruhortz

iz. Hiru hortz dituen lanabesa, bereziki sardea. Hiruhortzarekin irauli.

hiruki

1 iz. Hiru aldeko poligonoa. Ik. triangelu. Bi alde berdin dituen hirukia.

2 adj./iz. Senideez edo umeez mintzatuz, hiruko sabelaldi berean jaiotakoa. Anaia hirukiak. Hirukiak izan dituzte.

3 iz. Hiru gauza edo zati berdin edo baliokidez osaturiko gauza. Ik. hiruko.

hiruko

1 iz. Hiruk osaturiko gauza. Ik. hirukote. Hamalau lerroak bi lauko eta bi hirukotan banatuz. Aurrean zihoan hirukoari oihu egin zion.

2 adj./iz. Joko kartez mintzatuz, sail bereko hiru irudi dituena. Hiruko urrea. Hiruko bihotza. Azkenean berak errege bat bota zuen, eta nik hirukoa.

3 iz. Mat. 3 zenbakia. Idatzi zero bat hirukoaren eta komaren artean.

hirukoitz

1 adj. Hiru osagai berdinez edo mota bereko hiru gauzaz osatua. Mizto hirukoitza. Izar bikoitzak eta hirukoitzak. Hirutasun bakarra eta Batasun hirukoitza.

2 adj. Hiru halako dena. 2ren hirukoitza 6 da.

3 iz. Hirusta.

hirukoiztasun

iz. Hirukoitza denaren nolakotasuna.

hirukoiztu, hirukoitz/hirukoiztu, hirukoizten

da/du ad. Hirukoitz bihurtu; hiru aldiz handiago bihurtu. Kopuru bat hirukoiztu.

hirukote

1 iz. Hiru lagunez osatutako taldea. Ik. hiruko. Sokrates, Platon, Aristoteles, hirukote handi hura. Kantari hirukotea.

2 iz. Hiru gauzaz osatutako multzoa. Erdaratiko hitzetan maiz ditugu etorki bereko bikote eta are hirukoteak.

hirukun

adj. g.er. Hirukoitza. Jainko hirukuna.

hiruna

banatz. Bakoitzari hiru, bakoitzak hiru. Herrian badira etxeak bina eta hiruna iturri dituztenak. Hiruna mila erreal eman diogu bakoitzari. Hiruna kilo gatz eman dizkigute. Laurogei barrika sagardo, bakoitza hiruna zamakoa. || Binako edo hirunako taldetxoak osatuko zituen.

hirunaka

adb. Hirunako multzoetan. Garauak binaka eta hirunaka jaten nituen, ahal nuen bezala. Hirunaka banandu gaituzte.

hirunakatu, hirunaka/hirunakatu, hirunakatzen

da/du ad. g.er. Hirunaka jarri edo banatu.

hirur

zenbtz. Ipar. eta Naf. Zah. Hiru.

hirurehun

1 zenbtz. Hiru bider ehun, 300. Hirurehun ezkutu eman zizkion. Urteak hirurehun eta hirurogeita bost egun eta sei ordu ditu. Hirurehun gizon leial haiekin. Duela hirurehun urte. Hirurehun urteren buruan. Hirurehun mila. Mila eta hirurehun soldadu.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan hirurehungarrena. Hirurehunaren aurretik doa. Hirurehun eta hirurehun seiehun dira. Mila hirurehun eta hamahiruan.

hirurehuna

banatz. Bakoitzari hirurehun, bakoitzak hirurehun. Hirurehuna mila euro eman zizkien.

hirurehunaka

adb. Hirurehuneko multzoetan.

hirurehungarren

ord. Zerrenda batean aurretik berrehun eta laurogeita hemeretzi dituena (300.). Mila eta hirurehungarren urtean.

hirurogei

1 zenbtz. Sei bider hamar, 60. Hirurogei urte zituela. Hirurogei ontzako esan zen dotea. Hirurogei euro eskatu zizkion. Minutu batek hirurogei segundo ditu. Duela hirurogei urte inguru. || Hirurogeita lau.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan hirurogeigarrena. Hogeita bostaren eta hogeita seiaren atzean nindoan, hirurogeiaren eta hirurogeita bataren aurretik. Berrogei eta hogei hirurogei dira. Hirurogei zenbakia.

hirurogeigarren

ord. Zerrenda batean aurretik berrogeita hemeretzi dituena (60.). Hirurogeigarren kapitulua. Hogeita bat urte bete dituztenak eta hirurogeigarrenean sartu ez direnak. Mila seiehun eta hirurogeigarren urtean.

hirurogeina

banatz. Bakoitzari hirurogei, bakoitzak hirurogei. Hirurogeina zigor eman zizkieten. Hirurogeina mila.

hirurogeinaka

adb. Hirurogeinako multzoetan. Orain ez gindoazen hirurogeinaka, laurogeinaka baino.

hirurogeiren

iz. Hirurogei zati berdinetan banatu den zerbaiten zati bakoitza. Orduaren hirurogeirena da minutua.

hirurogeitar

adj. Mat. Zenbaketa-sistemez mintzatuz, hirurogeinaka zenbatzen edo zatitzen duena. Ik. gradu hirurogeitar; sexagesimal.

hirurren

iz. Hurrenez hurreneko hiru egunez egiten diren elizkizun berezien multzoa. Pazko hirurrena.

hirurteko

1 iz. Hiru urteko aldia. Funtzionarioei dagokienez, 2010ean izan duten mailan izoztuko dira soldatak 2011-2013 hirurtekoan. Hirurteko horretan, etekinak lan kostuak halako 6,6 gehitu dira. Hirurteko Liberalaren ondoren, kontrol zorrotza ezarri zen erregimen liberalaren aldekoak zaintzeko.

2 iz. Soldatari lanean egindako hirurteko bakoitzeko gehitzen zaion diru kopurua. Antzinatasunari dagokionez, langile batzordeak eta zuzendaritzak hirurteko bakoitzeko 19 euroko gehigarria adostu dute aurtengo.

hirusta

1 iz. Belar landarea, hostoak hiru zatiz osatuak eta loreak buruxketan antolaturik dituena, eskualde epeletako zelaietan hazten dena (Trifolium sp.). Ik. pagotxa. Hirusta-belarra. Hirusta sailak. Zergatik ez ditu lau hosto hirustak?

2 iz. Karta frantsesetako lau sailetako bat, hirusta-hosto beltz baten irudia ezaugarri duena. Dama hirusta.

hirusta gorri Belar landare lekaduna, lore arrosa-moreak ematen dituena (Trifolium pratense). Ik. sekula-belar. Tximeleta horren beldarrak hirusta gorria eta hirusta zuria ditu gustukoen.

hirusta zuri Belar landare lekaduna, animalien bazkarako erabiltzen dena eta lore zurixkak ematen dituena (Trifolium repens).

hirutasun

1 iz. Kristau doktrinan, Jainko bakarraren hiru pertsonen batasunaren dogma eta misterioa; hiru pertsonako Jainko bakar hori. Hirutasun Santua, Aita, Semea eta Espiritu Santua. Hirutasuneko bigarren pertsona, Jainko-Semea.

2 iz. Hiru izateko nolakotasuna. Gai egiten baituzu gizakia Bakarraren Hirutasuna eta Hiruren Batasuna ikusteko.

hiruzki

adj./iz. Hirukia.

hiruzpalau

zenbtz. Hiru edo lau-edo. Antzokiak hiruzpalau solairu ditu. Eskuinetik, hiruzpalau karrika laburren ahoak gurutzatzen ditugu. Hiruzpalau aldiz urtean. Hiruzpalau hilabeteren buruan. Herrixka bakoitzean hiruzpalau mila bizilagun, nor bere buruaren jabe.

hisia

1 iz. Ipar. g.er. Gutxieste edo arbuio baten ondoriozko gorroto pasakorra. Hisia handitan daude bi auzoak. Emaztegaiak utzi zuen, eta hisiaz, aurkitu zuen lehenbizikoarekin ezkondu zen. Hisian egon. Hisiaz fraide sartu nintzen, eta ahalkez jalgi ez nintzen (esr. zah.).

2 iz. Ipar. g.er. Tema, seta. Bere teman eta hisian gogortua.

hisiatu, hisia/hisiatu, hisiatzen

1 da ad. Tematu.

2 (Era burutua izenondo gisa). O, gizon hisiatuak!

hisiatuki

adb. Setaz, temaz. Gure ustean edo sinestean hisiatuki gogortzea.

hisigo

iz. g.er. Hisia.

hiski

1 adb. Histasunez, tristeki.

2 adb. Ahultasunez.

hispaniar

1 adj. Hispaniakoa, Hispaniari dagokiona.

2 iz. Hispaniako herritarra.

hispaniko

1 adj. Espainiari eta gaztelaniaz mintzatzen diren herri eta kulturei dagokiena. "Espainiera beste hizkuntza hispanikoekin bizikidetzan" gaia jorratuko dute mahai inguruan. Filologia Hispanikoan lizentziaduna da, eta Euskal Filologian doktore. Literatura hispanikoa.

2 adj. Antzinako Hispaniakoa, Antzinako Hispaniari eta bertako herriei dagokiena.

hispanista

iz. Hizkuntza eta kultura hispanikoan aditua den pertsona.

hispanitate

1 iz. Herri hispanikoen multzoa. Joan den urriaren 12an, Hispanitatearen Egunean.

2 iz. Hispanikoa denaren nolakotasuna. Arrazaren eta hispanitatearen apostoluak.

hispanoamerikar

1 adj. Hispanoamerikakoa, Hispanoamerikari dagokiona.

2 iz. Hispanoamerikako herritarra. Jatorriari dagokionez, talde horretako % 48,3 hispanoamerikarrak dira, kolonbiarrak eta ekuadortarrak batez ere.

hista

iz. Iseka. Izan ziren han histak eta irriak.

hista(k) egin (-en atzizkiaren eskuinean). Isekaz imitatu. Ik. ihakindatu. Charlyk gibelera zuzendutako ukabilkada baten hista eginez agurtu ninduen, boxeolari plantan.

histamina

iz. Biokim. Odoleko zenbait zelulak jariatzen duten amina mota, odol hodiak dilatatzen dituena. Amina horietako batek, histaminak hain zuzen, pertsona sentikorretan erreakzio alergikoak eragin ditzake.

histasun

iz. Hitsa denaren nolakotasuna. Ohean libratu beharrak gaixoarengan sortzen duen histasun herbala.

histeresi

iz. Fis. Ekintza fisiko baten mendean dagoen gorputz batean, kausaren eta efektuaren arteko desfasea.

histeria

1 iz. Med. Nerbioen eritasuna, ikusmenaren nahasmendua, espasmoak, paralisia eta nerbio krisiak, besteak beste, ezaugarri dituena. Aldi baterako paralisia moduko histeria-sintomak. Oxigeno faltaren eraginez, hamalau urteko neska batek histeria-krisia izan zuen.

2 iz. Irud. Bazuen begietan halako poz ero bat, histeria ezkutu bat, jokaera osoan antzematen zitzaiona.

histeriko

1 adj. Med. Histeriari dagokiona. Krisi histeriko batek jo zuen.

2 adj. Med. Histeriak joa. Histeria ekiditeko, haurrak edukitzea aholkatzen zitzaien paziente histerikoei.

3 adj. Irud. Umeen garrasi histerikoak.

histograma

iz. Maiztasunen edo kidekoen taula baten irudikapena, laukizuzenen bidez egiten dena. Lurrazal kontinentalaren lodieren histograma.

histologia

iz. Biologiaren adarra, ehunen egitura mikroskopikoa aztertzen duena. Zelula desberdin eta ugari horiek ez dira erraz identifikatzen histologia-ebakiduretan.

histologiko

adj. Histologiarena, histologiari dagokiona. Azterketa histologikoak.

histona

iz. Biokim. Zelularen nukleoko oinarrizko proteina sinplea, DNAri lotua.

historia

1 iz. Gizadiaren (edo gizarte edo gizatalde baten) iraganaldiko gertaera gogoangarrien ezagutza edo kontakizuna; horrela kontaturiko gertaerak. Ik. kondaira. Historia orokorra edo orotarikoa. Ingalaterraren historia. Hirugarren Errepublikaren historia. Historia eta historiaurrea. Gure historiaren berri ez dakigulako. || iz. (Giza jardun batez mintzatuz). Musikaren historia. Euskal literaturaren historia. Jakintzen historia.

2 iz. Gizadiaren iraganaldiko gertaerak aztertzen dituen jakintza. Historiaren iturburuak, tresnak, metodoak. Historia-ikerketak. Historiako irakaslea.

historiagile

iz. Historialaria. Historiagile izeneko "ixtoriogile" triste horiei muturra sartzen utzi gabe.

historialari

iz. Historiari buruzko lanen edo historia-ikerketen egilea. Historialarien ustez. Frantziako Iraultzaren historialariak.

historiaurre

iz. Idazkera asmatu aurreko gizadiari dagozkion gertaeren multzoa; gertaera horien azterketa. Historiaurreko aroak.

historiko

1 adj. Historiarena, historiari dagokiona. Denbora historikoak. Eleberri historiko mardula.

2 adj. Zerbaiten historian geroko gordea izatea merezi duena. Garaipen historikoa.

historiografia

iz. Historiari eta haren iturriei buruzko idazkien azterketa.

historiografiko

adj. Historiografiarena, historiografiari dagokiona.

historizismo

iz. Historiak giza errealitate osoa azaldu dezakeela dioen doktrina.

historizista

adj. Historizismoarena, historizismoari dagokiona.

histu, hits/histu, histen

1 da/du ad. Hits bihurtu, kolorea edo bizitasuna ahuldu edo galdu. Kolore bizienak eta minenak histen dira aire handian. Eguzkiaren argia histen. Erabiliaren erabiliaz histutako soinekoak. Lore sortu orduko histu baten pare.

2 da/du ad. Higatu, hondatu. Erabiliz, soinekoak histen dira.

3 da/du ad. Haizatu, desagertu. Bet-betan ez ote zitzaizkien histu zenbaiti, geroko egin zituzten amets ederrak? Denborak histu dituen aztarnak.

4 da/du ad. Ahuldu. Erlijioa histera uzten. Adimenaren begia histen eta kamusten duen gaua.

5 da/du ad. Goibeldu; tristatu. Eguraldia histu da. Nire zoriona hits ez dakidan.

6 (Era burutua izenondo gisa). Edari histua. Ez dira liluramendu bat, amets histu bat baizik.

histura

1 iz. Kolorearen edo bizitasunaren galera. Ik. zurbiltasun.

2 iz. Goibeltasuna; tristura. Ik. malenkonia. Ur gain guztiak galdua zuen negu beltzeko histura. Histura bihotzean eta iluntasuna adimenean sarrarazten.

hitano

iz. Hikako hitz egiteko era. Gipuzkoako zati bateko hitano bitxia (natxegok, etab.) zeharo baztertzekoa da. Ez nuke inolaz ere hitanozkoa galtzerik nahi; are gutxiago, hala ere, hitanozko ez dena.

hitita

1 iz. Hist. Kristo aurreko bigarren milurtekoan Anatolian kokatu zen eta inperio handi bat sortu zuen herri bateko kidea. Hititen inperioaren gainbehera.

2 adj. Herri horrena, herri horri dagokiona. Errege hititak.

hititera

iz. Anatolian eta inguruko zenbait eskualdetan mintzatzen zen hizkuntza.

hits

1 adj. Zurbila; bizitasunik ez duena edo agertzen ez duena. Kolore hitsak. Aurpegia hits dute, elea bakan. Betazalak eroriak, begia hits, ilea latz. Eguzki epel hits bat ari zen agertzen. Argi hitsak. Uitzi halako herri hitsa zen. Itxura hitseko gizona.

2 adj. Goibela, tristea. Gertaera hitsak. Gu bizi garen denbora hits honetan. Gogoeta hitsak. Lurrikarak, han ere, ondorio hitsak utzi ditu. Hits geunden denak eta isil. Gauza hitsa baita beti gizonari bere sorterria galaraztea. Bazkari hitsa egin diat gaur.

hitsaldi

iz. Ipar. Norbait edo zerbait hits dagoen denbora edo aldia.

hitsarazi, hitsaraz, hitsarazten

du ad. Histera behartu. Utzarazi zituen sortzezko azturak, hitsarazi sineste zahar eta betikoak. Berri hark ene bozkarioa hitsarazi zidan.

hitz

1 iz. Hizkuntza batean, esanahia duen forma beregain txikiena. Ik. berba. Gogoeta, hitz eta egite lohiak. Jainkoaren erreinua ez datza hitzetan, egintzetan baizik. San Pauloren hitzak dira. Hitz hutsalak, merkeak, alferrak. Hitz emeak, eztiak, gozoak, leunak. Hitz garratzak, gogorrak. Hitz lohiak, lizunak, lotsagarriak. Irain hitzak. Hitzak ederrak, bihotza faltsu. Hitz onak eta ezer gutxi gehiago. Hitz zuriz jendea liluratzen. Sarrera hitzak. Giltza hitza. Hitz andana luzea.

2 iz. (Zenbait esapidetan). Hitz gutxitan esana. Berri hori pixkaka ematea, hitzak neurtuaz. Ez diogu kontu horretaz hitzik atera. Hitzik esan gabe. Hori duzu nire azken hitza. Batzarburuak hitza eman zion gure diputatuari, baina berehala kendu zion. Apaizak azken hitza bere (esr. zah.).

3 iz. Hitzaren adierazpide idatzia. Gaizki idatzitako hitza. Bost letrako hitza.

4 iz. Hitz egitea; esaten dena. Jainkoaren hitza: Jainkoak esana. Herriaren hitza. Joanek, guztien izenean hitza hartuta, Jesusi esan zion:... Azken hitza: idazki baten bukaeran, ondorio edo laburpen gisa ezartzen diren hitzak. Legearen hitzari ez iezaiozu eman zure gogarako itzulirik.

5 iz. pl. Abesti edo musika zati baten testua. Musika M. Laboarena eta hitzak Hartzabalenak.

6 iz. (Testuinguru teknikoagoetan). Hitz arruntak, ohikoak, jasoak, ikasiak. Hitz garbiak eta mordoiloak. Teknika-hitzak. Hitzak ongi ebaki. Hitz baten etorkia. Hitz motak. Erdaratiko hitzak eta erdal hitzak. Euskal hitzak eta latin hitzak. || (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hitz eraketa. Hitz eratorriak. Adiera askotako hitza. Hitz joskerari buruz. Hitz neurkera. Hitz ordena oso erregela zorrotzei atxikia dago hizkuntza batzuetan.

7 iz. Agintzen den gauza. Hitza hitz. Nire hitza eman diet. Ezkontzeko hitza eman zion (Ik. hitzeman).

bi hitz Hitz gutxi batzuk. Bi hitz, bukatzeko, hizkerari buruz. Gaia ez da bi hitzetan azaltzekoa.

hitza atxiki Hitzari eutsi. Hitzemana nion eta hitza atxikitzen dut.

hitza bete Agindu dena egin. Beldur nintzen hitza beteko ez ote zuen. Emandako hitza betetzen dutenean.

hitza hautsi Hitza jan. Jainkoari hain goraki eman diodan hitza hautsi? Ezkon-hitza hautsi.

hitza jan Agindu dena ez egin. Hau ere agindu zuela, baina hitza jan zuela. Hainbeste lagundu digun gizonari emandako hitza jan?

hitzaren jabe izan Hitzari eutsi. Badakit zure hitzaren jabe zarena.

hitzari eutsi Emandako hitzari eutsiko diot. Hitzari eustea dagokio gizonari.

hitz-aspertu Hizketaldi aski luze eta lasaia. Hitz-aspertu bat egin nahi diat hirekin. Solasak eta hitz-aspertuak.

hitz batean 1 adb. Hitz gutxitan. Hitz batean esango dizut.

2 adb. (Aditza ezabaturik). Laburbilduz. Txakur eta katuak, ahuntzak, azeriak; hitz batean, abere guztiak.

hitz batez adb. Hitz batean. Hitz batez esateko, euskaltasuna galtzen ari gara. Herriko zaharrek erakutsi zizkidaten ipuinak, hitz batez, herri honen oroimena.

hitz-batu Hitzartu.

hitz berri Hizkuntza bateko hitz berria. Ik. neologismo. Ez zituen gero, premiarik gabe, hainbeste hitz berri asmatuko.

hitz bi Bi hitz. Kanaria Handiari buruz hitz bi. Hona hemen, hitz bitan, munduaren egitea.

hitzean egon Hitzari eutsi. Guk nahiago dugu gure hitzean egon.

hitz egin Hitzez adierazi. Ik. berba egin; mintzatu; solas egin. Mutua da, ez du hitz egiten. Gizakiak hitz egiten gizaki denez gero daki. Norbaiti hitz egin. Nahiago zuela bere txakurrarekin hitz egin. Bere emazteaz hitz egiten ari da. Euskaraz hitz egin eta euskarari buruz hitz egin. Ongi hitz egiteko. Gutxi hitz egiten duen emakumea. || Bilera osoan ez du hitzik egin: ez du hitzik esan. Inorekin hitzik egin gabe. Ez du hitzik egiten latinez.

hitz eginarazi Hitz eragin. Abereei hitz eginarazten.

hitz egite, hitz-egite Hitzez adieraztea. Hitz egite gaiztoetan sartu.

hitz elkarketa, hitz-elkarketa Hizkl. Bi hitz edo gehiago elkartuz beste hitz bat sortzeko prozedura. Euskarak duen hitz-elkarketarako berezko gaitasuna.

hitz elkartu Hitz-elkarketaz osaturiko unitate lexikala. Hitz elkartua osatzen duten bi hitzek alderantziko ordena hartzen badute, esanahia guztiz bestelakoa izaten da askotan.

hitz eragin Itsuak argitu, mutuei hitz eragin.

hitz erdi, hitz-erdi 1 Erdi esanda gelditzen den esaldia. Hitz erdi batez aditzera eman zidan. Hitz erdi bat esanez gero bigunduko zaigu. Honelako uneetan hitz erdi bat nahikoa izaten da gizona hondatzeko.

2 (Ezezko esaldietan). Ik. hink; txint. Hitz erdi bat esan gabe: hitzik esan gabe (Ik. hitz erdika).

hitz erdika, hitz-erdika 1 adb. Laburki, hitz gutxitan. Hitz-erdika erantzun zion senarrari.

2 adb. Gauzak argi edo osorik edo zuzenean adierazi gabe. Hitz erdika azaldu ditudan kezkak.

hitz estali g.g.er. Parabola; igarkizuna. Hitz estaliz adierazia.

hitz eta pitz adb. Berriketan, hitz egin eta hitz egin. Hitz eta pitz ari zen.

hitzetik hortzera 1 adb. Bat-batean, berehala. Hitzetik hortzera erantzun omen zion Txirritak.

2 adb. Oso maiz, etengabe. Horrelakoak hitzetik hortzera esaten dira gure artean.

hitz etorri, hitz-etorri iz. Etorria. Ez diot deus kenduko bere hitz-etorri eta hitz-jarioaren orrazketari. Gizon goresgarria, doktrinaz oparoa, hitz-etorri handikoa.

hitzez adb. Ahoz; hitzen bidez. Ez dut idazteko astirik eta hitzez azalduko dizut.

hitzez hitz adb. Hitz guztiak kontuan harturik; hitzen adiera hertsian. Erranarazten zidan hitzez hitz otoitz hau. Koran liburu santuak dioen guztia hitzez hitz hartzen dute.

hitzez hitzeko adj. Hitz guztiak kontuan hartzen dituena; hitzen adiera hertsikoa. Zinetako eta benetako galderek ere, gainera, nekez hartzen dute hitzez hitzeko erantzun zuzenik.

hitzez hitzekotasun Hitzez hitzekoa denaren nolakotasuna.

hitzezko adj. Hitzen bidezkoa; hitzez esana. Hitzezko bekatuak. Hitzezko edergailuak. Hitzezko maitasuna ez, baizik bihotzezkoa eta zinezkoa. Hitzezko baimena.

hitz gurutzatu pl. Lauki bateko laukitxoetan letrak banan-banan sartuz, goitik behera eta ezker-eskuin, gurutzaturik idazten diren hitzen multzoa, denbora-pasa modura, definizio edo ordain batzuei jarraituz osatzen dena. Atzo jokatu zen, Irunen, Euskal Herriko Hitz Gurutzatuen Lehenengo Lehiaketa.

hitz gutxiko adj. Isila, gutxi hitz egiten duena. Gure aita beti izan zen hitz gutxiko gizona. Gizon isila izan zen beti, hitz gutxikoa.

hitz jario, hitz-jario iz. Jarduna, bereziki asko hitz egiten duenarena. Ik. etorri2 1. Ezin atertuzko hitz-jarioa. Entzutekoa zen mutilaren hitz-jario barregarria.

hitz-jario adj. Hitzontzia, berritsua. Zaharrago eta hitz-jarioago izaten omen gara. Gizon prestu batek emazte alfer hitz-jario bat badu. Hitz-jario ezjakina.

hitz joko, hitz-joko Hitz baten esanahi bikoitzaz baliaturik edo antzera ahoskatzen diren bi hitzen adiera desberdinez baliaturik egiten den jokoa. Zelanok hitz-jokoa egiten du ultio (mendekua) eta unctio (gantzuketa, igurtzia) hitzen artean. Hitz-joko xume bat zilegi bazait, nik esango nuke mundua, munduko zenbait aldetan, asko aldatu dela. Hitz-jokoetara emana. Ezin itzulizko hitz-jokoa.

hitz lau Prosa. Hitz lauz idatzi. Hitz neurtu bihurriak hitz lau zabar batera bihurtuta.

hitz-mitz iz. Berriketa, jarduna. Ez zen han hitz-mitzik.

hitz-mizti adj. Berritsua.

hitz-motel adj. Totela, mintzatzeko debekua duena. Hitz-motela naiz, hizketan traketsa.

hitz neurtu Esateko edo idazteko era, metrika-arau jakin batzuk betetzen dituena; (pl.) era horretan esandako edo idatzitako hitzak. Ik. neurtitz. Poetak hitz neurtuz esana. Hitz neurtuetan eta hitz lauz. Hitz neurtu hauek jartzen ditu bere liburuaren buruan.

hitzaldi

1 iz. Jendaurrean gai jakin bati buruz egiten den jarduna. Ik. mintzaldi; disertazio; diskurtso. Hiru hitzaldi eman zituen euskal foruei buruz. Oñatin egin zuen hitzaldi ezagunean. Euskaltzaindiko sarrera hitzaldian.

2 iz. Sermoia, predikua. Meza nagusiko hitzaldia. Jesusen mendiko hitzaldi gogoangarrian.

hitzalditxo

iz. Hitzaldi laburra. Hitzalditxo bat egin nuen behin, gero argitara emana.

hitzarmen

iz. Norbaitzuek zerbait egiteko elkar hartzea; elkar-hartze hori jasotzen duen izkribua. Ik. abeniko; akordio; itun1; kontratu. Euskaltzaindiaren eta euskal erakundeen arteko hitzarmena. Hitzarmena izenpetu.

hitzarmen kolektibo Langile talde edo sindikatu batek eta enpresaburu edo sektore jakin bateko enpresaburu-elkarte batek adosten duen akordio edo hitzarmena, lan baldintzak finkatzen eta arautzen dituena. Hauek dira sindikatuak Gipuzkoako eraikuntzaren hitzarmen kolektiborako eskatzen dituen puntu nagusiak.

hitzartu, hitzar, hitzartzen

1 du ad. Zerbait egiteko ados etorri, elkar aditu. Hitzartu zuten anaiek bezala maitatuko zutela elkar. Azkenean, erdibideko 37 zuzenketa hitzartu dituzte hiru alderdiek.

2 da ad. Bat etorri, ados jarri. Ez al zinen denario batean nirekin hitzartu?

hitzatze

iz. Epilogoa. Ik. hitzaurre. Bi ondorio nagusi nabarmendu ditu J. Kortazarrek liburuaren hitzatzean.

hitzaurre

iz. Liburu edo idazki baten atarian ezartzen den izkribua, gehienetan haren autoreaz bestek idatzia, hura irakurleari aurkezteko egiten dena. Bigarren argitaraldiari hitzaurrea. Argitaratzaileak hitzaurrean dioenez. Hitzaurrea Orixek egin zion.

hitzaurregile

iz. Idazlan bati hitzaurrea egiten dion pertsona. Beti uste izan da badela halako gogaidetasun bat autorearen eta hitzaurregilearen artean.

hitzeko

adj. Hitzari eusten diona, hitza betetzen duena. Ik. berbako. Hitzeko emakumea da Edurne. Badakite hitzeko gizonak garela. Jainko bat hain ona, hain hitzekoa. Hitzekoa izan.

hitzeman, hitzeman, hitzematen

du ad. Norbaitek bere burua, beste norbaiten alderako, zerbait egitera behartu. Ik. agindu2 4. Hitzematen dizut ez dudala berriro egingo. Euskaldunek hemen hitzeman dezagun, beti zinez izango garela fededun. Haren alde ahalegina egiteko hitzeman ziola. Zer hitzeman zion Jainkoak? Zerua hitzeman digu.

hitzontzi

adj. Adkor. Berritsua, asko hitz egiten duena. Ik. hitz-jario; kalakari. Gizon hitzontziak. Gure herri xumeetan, zenbat hitzontzi! Hitzontzi, huts ontzi.

hitzontzikeria

iz. Berritsukeria. Horiek guztiak ez dira hitzontzikeria ero bat eta funsgabeko bat baizen. Hitzontzikeria hutsa.

hitzordu

iz. Bi pertsonak edo gehiagok elkar ikusteko tokia eta ordua hitzartzea. Iñakirekin hitzordu bat hartu dugu. Badut bihar hitzordu bat Maiterekin. Albret plaza berrian da hitzordua. Hitzordu bat eskatu zion Chirac-i berari. Zuzendariarekin hitzordua eskatuta daukat.

hitzots

iz. Hitzen hotsa. Ik. berbots. Daviden hitzotsa aditu zuen.

hizka

adb. Hitz zakarrak esanez, eztabaidan. Hizka abiatu ziren.

hizka-mizka 1 adb. Ipar. Berriketan. Han egoten dira biak hizka-mizka beren erdaraz. || Hizka, eztabaidan.

2 iz. Ipar. Liskarra, eztabaida. Hizka-mizka zerbait izan dugu gure artean.

hizka-mizkatu, hizka-mizka/hizka-mizkatu, hizka-mizkatzen

da ad. g.er. Hizkatu, eztabaidatu.

hizkatu, hizka, hizkatzen

da ad. Eztabaidatu, liskartu. Zergatik hizkatzen zarete elkarren artean? Luzaz hizkatu ziren "erlijio berri" horretako gizon zenbaitekin.

hizkatze

iz. Eztabaidatzea. Hizkatze bat indiano jakintsu batekin.

hizkelgi

iz. g.g.er. Dialektoa. Euskararen hizkelgiak.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper