Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

hisia

1 iz. Ipar. g.er. Gutxieste edo arbuio baten ondoriozko gorroto pasakorra. Hisia handitan daude bi auzoak. Emaztegaiak utzi zuen, eta hisiaz, aurkitu zuen lehenbizikoarekin ezkondu zen. Hisian egon. Hisiaz fraide sartu nintzen, eta ahalkez jalgi ez nintzen (esr. zah.).

2 iz. Ipar. g.er. Tema, seta. Bere teman eta hisian gogortua.

hisiatu, hisia/hisiatu, hisiatzen

1 da ad. Tematu.

2 (Era burutua izenondo gisa). O, gizon hisiatuak!

hisiatuki

adb. Setaz, temaz. Gure ustean edo sinestean hisiatuki gogortzea.

hisigo

iz. g.er. Hisia.

hiski

1 adb. Histasunez, tristeki.

2 adb. Ahultasunez.

hispaniar

1 adj. Hispaniakoa, Hispaniari dagokiona.

2 iz. Hispaniako herritarra.

hispaniko

1 adj. Espainiari eta gaztelaniaz mintzatzen diren herri eta kulturei dagokiena. "Espainiera beste hizkuntza hispanikoekin bizikidetzan" gaia jorratuko dute mahai inguruan. Filologia Hispanikoan lizentziaduna da, eta Euskal Filologian doktore. Literatura hispanikoa.

2 adj. Antzinako Hispaniakoa, Antzinako Hispaniari eta bertako herriei dagokiena.

hispanista

iz. Hizkuntza eta kultura hispanikoan aditua den pertsona.

hispanitate

1 iz. Herri hispanikoen multzoa. Joan den urriaren 12an, Hispanitatearen Egunean.

2 iz. Hispanikoa denaren nolakotasuna. Arrazaren eta hispanitatearen apostoluak.

hispanoamerikar

1 adj. Hispanoamerikakoa, Hispanoamerikari dagokiona.

2 iz. Hispanoamerikako herritarra. Jatorriari dagokionez, talde horretako % 48,3 hispanoamerikarrak dira, kolonbiarrak eta ekuadortarrak batez ere.

hista

iz. Iseka. Izan ziren han histak eta irriak.

hista(k) egin (-en atzizkiaren eskuinean). Isekaz imitatu. Ik. ihakindatu. Charlyk gibelera zuzendutako ukabilkada baten hista eginez agurtu ninduen, boxeolari plantan.

histamina

iz. Biokim. Odoleko zenbait zelulak jariatzen duten amina mota, odol hodiak dilatatzen dituena. Amina horietako batek, histaminak hain zuzen, pertsona sentikorretan erreakzio alergikoak eragin ditzake.

histasun

iz. Hitsa denaren nolakotasuna. Ohean libratu beharrak gaixoarengan sortzen duen histasun herbala.

histeresi

iz. Fis. Ekintza fisiko baten mendean dagoen gorputz batean, kausaren eta efektuaren arteko desfasea.

histeria

1 iz. Med. Nerbioen eritasuna, ikusmenaren nahasmendua, espasmoak, paralisia eta nerbio krisiak, besteak beste, ezaugarri dituena. Aldi baterako paralisia moduko histeria-sintomak. Oxigeno faltaren eraginez, hamalau urteko neska batek histeria-krisia izan zuen.

2 iz. Irud. Bazuen begietan halako poz ero bat, histeria ezkutu bat, jokaera osoan antzematen zitzaiona.

histeriko

1 adj. Med. Histeriari dagokiona. Krisi histeriko batek jo zuen.

2 adj. Med. Histeriak joa. Histeria ekiditeko, haurrak edukitzea aholkatzen zitzaien paziente histerikoei.

3 adj. Irud. Umeen garrasi histerikoak.

histograma

iz. Maiztasunen edo kidekoen taula baten irudikapena, laukizuzenen bidez egiten dena. Lurrazal kontinentalaren lodieren histograma.

histologia

iz. Biologiaren adarra, ehunen egitura mikroskopikoa aztertzen duena. Zelula desberdin eta ugari horiek ez dira erraz identifikatzen histologia-ebakiduretan.

histologiko

adj. Histologiarena, histologiari dagokiona. Azterketa histologikoak.

histona

iz. Biokim. Zelularen nukleoko oinarrizko proteina sinplea, DNAri lotua.

historia

1 iz. Gizadiaren (edo gizarte edo gizatalde baten) iraganaldiko gertaera gogoangarrien ezagutza edo kontakizuna; horrela kontaturiko gertaerak. Ik. kondaira. Historia orokorra edo orotarikoa. Ingalaterraren historia. Hirugarren Errepublikaren historia. Historia eta historiaurrea. Gure historiaren berri ez dakigulako. || iz. (Giza jardun batez mintzatuz). Musikaren historia. Euskal literaturaren historia. Jakintzen historia.

2 iz. Gizadiaren iraganaldiko gertaerak aztertzen dituen jakintza. Historiaren iturburuak, tresnak, metodoak. Historia-ikerketak. Historiako irakaslea.

historiagile

iz. Historialaria. Historiagile izeneko "ixtoriogile" triste horiei muturra sartzen utzi gabe.

historialari

iz. Historiari buruzko lanen edo historia-ikerketen egilea. Historialarien ustez. Frantziako Iraultzaren historialariak.

historiaurre

iz. Idazkera asmatu aurreko gizadiari dagozkion gertaeren multzoa; gertaera horien azterketa. Historiaurreko aroak.

historiko

1 adj. Historiarena, historiari dagokiona. Denbora historikoak. Eleberri historiko mardula.

2 adj. Zerbaiten historian geroko gordea izatea merezi duena. Garaipen historikoa.

historiografia

iz. Historiari eta haren iturriei buruzko idazkien azterketa.

historiografiko

adj. Historiografiarena, historiografiari dagokiona.

historizismo

iz. Historiak giza errealitate osoa azaldu dezakeela dioen doktrina.

historizista

adj. Historizismoarena, historizismoari dagokiona.

histu, hits/histu, histen

1 da/du ad. Hits bihurtu, kolorea edo bizitasuna ahuldu edo galdu. Kolore bizienak eta minenak histen dira aire handian. Eguzkiaren argia histen. Erabiliaren erabiliaz histutako soinekoak. Lore sortu orduko histu baten pare.

2 da/du ad. Higatu, hondatu. Erabiliz, soinekoak histen dira.

3 da/du ad. Haizatu, desagertu. Bet-betan ez ote zitzaizkien histu zenbaiti, geroko egin zituzten amets ederrak? Denborak histu dituen aztarnak.

4 da/du ad. Ahuldu. Erlijioa histera uzten. Adimenaren begia histen eta kamusten duen gaua.

5 da/du ad. Goibeldu; tristatu. Eguraldia histu da. Nire zoriona hits ez dakidan.

6 (Era burutua izenondo gisa). Edari histua. Ez dira liluramendu bat, amets histu bat baizik.

histura

1 iz. Kolorearen edo bizitasunaren galera. Ik. zurbiltasun.

2 iz. Goibeltasuna; tristura. Ik. malenkonia. Ur gain guztiak galdua zuen negu beltzeko histura. Histura bihotzean eta iluntasuna adimenean sarrarazten.

hitano

iz. Hikako hitz egiteko era. Gipuzkoako zati bateko hitano bitxia (natxegok, etab.) zeharo baztertzekoa da. Ez nuke inolaz ere hitanozkoa galtzerik nahi; are gutxiago, hala ere, hitanozko ez dena.

hitita

1 iz. Hist. Kristo aurreko bigarren milurtekoan Anatolian kokatu zen eta inperio handi bat sortu zuen herri bateko kidea. Hititen inperioaren gainbehera.

2 adj. Herri horrena, herri horri dagokiona. Errege hititak.

hititera

iz. Anatolian eta inguruko zenbait eskualdetan mintzatzen zen hizkuntza.

hits

1 adj. Zurbila; bizitasunik ez duena edo agertzen ez duena. Kolore hitsak. Aurpegia hits dute, elea bakan. Betazalak eroriak, begia hits, ilea latz. Eguzki epel hits bat ari zen agertzen. Argi hitsak. Uitzi halako herri hitsa zen. Itxura hitseko gizona.

2 adj. Goibela, tristea. Gertaera hitsak. Gu bizi garen denbora hits honetan. Gogoeta hitsak. Lurrikarak, han ere, ondorio hitsak utzi ditu. Hits geunden denak eta isil. Gauza hitsa baita beti gizonari bere sorterria galaraztea. Bazkari hitsa egin diat gaur.

hitsaldi

iz. Ipar. Norbait edo zerbait hits dagoen denbora edo aldia.

hitsarazi, hitsaraz, hitsarazten

du ad. Histera behartu. Utzarazi zituen sortzezko azturak, hitsarazi sineste zahar eta betikoak. Berri hark ene bozkarioa hitsarazi zidan.

hitz

1 iz. Hizkuntza batean, esanahia duen forma beregain txikiena. Ik. berba. Gogoeta, hitz eta egite lohiak. Jainkoaren erreinua ez datza hitzetan, egintzetan baizik. San Pauloren hitzak dira. Hitz hutsalak, merkeak, alferrak. Hitz emeak, eztiak, gozoak, leunak. Hitz garratzak, gogorrak. Hitz lohiak, lizunak, lotsagarriak. Irain hitzak. Hitzak ederrak, bihotza faltsu. Hitz onak eta ezer gutxi gehiago. Hitz zuriz jendea liluratzen. Sarrera hitzak. Giltza hitza. Hitz andana luzea.

2 iz. (Zenbait esapidetan). Hitz gutxitan esana. Berri hori pixkaka ematea, hitzak neurtuaz. Ez diogu kontu horretaz hitzik atera. Hitzik esan gabe. Hori duzu nire azken hitza. Batzarburuak hitza eman zion gure diputatuari, baina berehala kendu zion. Apaizak azken hitza bere (esr. zah.).

3 iz. Hitzaren adierazpide idatzia. Gaizki idatzitako hitza. Bost letrako hitza.

4 iz. Hitz egitea; esaten dena. Jainkoaren hitza: Jainkoak esana. Herriaren hitza. Joanek, guztien izenean hitza hartuta, Jesusi esan zion:... Azken hitza: idazki baten bukaeran, ondorio edo laburpen gisa ezartzen diren hitzak. Legearen hitzari ez iezaiozu eman zure gogarako itzulirik.

5 iz. pl. Abesti edo musika zati baten testua. Musika M. Laboarena eta hitzak Hartzabalenak.

6 iz. (Testuinguru teknikoagoetan). Hitz arruntak, ohikoak, jasoak, ikasiak. Hitz garbiak eta mordoiloak. Teknika-hitzak. Hitzak ongi ebaki. Hitz baten etorkia. Hitz motak. Erdaratiko hitzak eta erdal hitzak. Euskal hitzak eta latin hitzak. || (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hitz eraketa. Hitz eratorriak. Adiera askotako hitza. Hitz joskerari buruz. Hitz neurkera. Hitz ordena oso erregela zorrotzei atxikia dago hizkuntza batzuetan.

7 iz. Agintzen den gauza. Hitza hitz. Nire hitza eman diet. Ezkontzeko hitza eman zion (Ik. hitzeman).

bi hitz Hitz gutxi batzuk. Bi hitz, bukatzeko, hizkerari buruz.

hitza atxiki Hitzari eutsi. Hitzemana nion eta hitza atxikitzen dut.

hitza bete Agindu dena egin. Beldur nintzen hitza beteko ez ote zuen. Emandako hitza betetzen dutenean.

hitza hautsi Hitza jan. Jainkoari hain goraki eman diodan hitza hautsi? Ezkon-hitza hautsi.

hitza jan Agindu dena ez egin. Hau ere agindu zuela, baina hitza jan zuela. Hainbeste lagundu digun gizonari emandako hitza jan?

hitzaren jabe izan Hitzari eutsi. Badakit zure hitzaren jabe zarena.

hitzari eutsi Emandako hitzari eutsiko diot. Hitzari eustea dagokio gizonari.

hitz-aspertu Hizketaldi aski luze eta lasaia. Hitz-aspertu bat egin nahi diat hirekin. Solasak eta hitz-aspertuak.

hitz batean 1 adb. Hitz gutxitan. Hitz batean esango dizut.

2 adb. (Aditza ezabaturik). Laburbilduz. Txakur eta katuak, ahuntzak, azeriak; hitz batean, abere guztiak.

hitz batez adb. Hitz batean. Hitz batez esateko, euskaltasuna galtzen ari gara. Herriko zaharrek erakutsi zizkidaten ipuinak, hitz batez, herri honen oroimena.

hitz-batu Hitzartu.

hitz berri Hizkuntza bateko hitz berria. Ik. neologismo. Ez zituen gero, premiarik gabe, hainbeste hitz berri asmatuko.

hitz bi Bi hitz. Hona hemen, hitz bitan, munduaren egitea.

hitzean egon Hitzari eutsi. Guk nahiago dugu gure hitzean egon.

hitz egin Hitzez adierazi. Ik. berba egin; mintzatu; solas egin. Mutua da, ez du hitz egiten. Gizakiak hitz egiten gizaki denez gero daki. Norbaiti hitz egin. Nahiago zuela bere txakurrarekin hitz egin. Bere emazteaz hitz egiten ari da. Euskaraz hitz egin eta euskarari buruz hitz egin. Ongi hitz egiteko. Gutxi hitz egiten duen emakumea. || Bilera osoan ez du hitzik egin: ez du hitzik esan. Inorekin hitzik egin gabe. Ez du hitzik egiten latinez.

hitz eginarazi Hitz eragin. Abereei hitz eginarazten.

hitz egite, hitz-egite Hitzez adieraztea. Hitz egite gaiztoetan sartu.

hitz elkarketa, hitz-elkarketa Hizkl. Bi hitz edo gehiago elkartuz beste hitz bat sortzeko prozedura. Euskarak duen hitz-elkarketarako berezko gaitasuna.

hitz elkartu Hitz-elkarketaz osaturiko unitate lexikala. Hitz elkartua osatzen duten bi hitzek alderantziko ordena hartzen badute, esanahia guztiz bestelakoa izaten da askotan.

hitz eragin Itsuak argitu, mutuei hitz eragin.

hitz erdi, hitz-erdi 1 Erdi esanda gelditzen den esaldia. Hitz erdi batez aditzera eman zidan. Hitz erdi bat esanez gero bigunduko zaigu. Honelako uneetan hitz erdi bat nahikoa izaten da gizona hondatzeko.

2 (Ezezko esaldietan). Ik. hink; txint. Hitz erdi bat esan gabe: hitzik esan gabe (Ik. hitz erdika).

hitz erdika, hitz-erdika 1 adb. Laburki, hitz gutxitan. Hitz-erdika erantzun zion senarrari.

2 adb. Gauzak argi edo osorik edo zuzenean adierazi gabe. Hitz erdika azaldu ditudan kezkak.

hitz estali g.g.er. Parabola; igarkizuna. Hitz estaliz adierazia.

hitz eta pitz adb. Berriketan, hitz egin eta hitz egin. Hitz eta pitz ari zen.

hitzetik hortzera 1 adb. Bat-batean, berehala. Hitzetik hortzera erantzun omen zion Txirritak.

2 adb. Oso maiz, etengabe. Horrelakoak hitzetik hortzera esaten dira gure artean.

hitz etorri, hitz-etorri iz. Etorria. Ez diot deus kenduko bere hitz-etorri eta hitz-jarioaren orrazketari. Gizon goresgarria, doktrinaz oparoa, hitz-etorri handikoa.

hitzez adb. Ahoz; hitzen bidez. Ez dut idazteko astirik eta hitzez azalduko dizut.

hitzez hitz adb. Hitz guztiak kontuan harturik; hitzen adiera hertsian. Erranarazten zidan hitzez hitz otoitz hau. Koran liburu santuak dioen guztia hitzez hitz hartzen dute.

hitzez-hitzezko adj. Hitz guztiak kontuan hartzen dituena; hitzen adiera hertsikoa. Zinetako eta benetako galderek ere, gainera, nekez hartzen dute hitzez-hitzezko erantzun zuzenik.

hitzez-hitzezkotasun Hitzez-hitzezkoa denaren nolakotasuna.

hitzezko adj. Hitzen bidezkoa; hitzez esana. Hitzezko bekatuak. Hitzezko edergailuak. Hitzezko maitasuna ez, baizik bihotzezkoa eta zinezkoa. Hitzezko baimena.

hitz gurutzatu pl. Lauki bateko laukitxoetan letrak banan-banan sartuz, goitik behera eta ezker-eskuin, gurutzaturik idazten diren hitzen multzoa, denbora-pasa modura, definizio edo ordain batzuei jarraituz osatzen dena. Atzo jokatu zen, Irunen, Euskal Herriko Hitz Gurutzatuen Lehenengo Lehiaketa.

hitz gutxiko adj. Isila, gutxi hitz egiten duena. Gure aita beti izan zen hitz gutxiko gizona. Gizon isila izan zen beti, hitz gutxikoa.

hitz jario, hitz-jario iz. Jarduna, bereziki asko hitz egiten duenarena. Ik. etorri2 1. Ezin atertuzko hitz-jarioa. Entzutekoa zen mutilaren hitz-jario barregarria.

hitz-jario adj. Hitzontzia, berritsua. Zaharrago eta hitz-jarioago izaten omen gara. Gizon prestu batek emazte alfer hitz-jario bat badu. Hitz-jario ezjakina.

hitz joko, hitz-joko Hitz baten esanahi bikoitzaz baliaturik edo antzera ahoskatzen diren bi hitzen adiera desberdinez baliaturik egiten den jokoa. Zelanok hitz-jokoa egiten du ultio (mendekua) eta unctio (gantzuketa, igurtzia) hitzen artean. Hitz-joko xume bat zilegi bazait, nik esango nuke mundua, munduko zenbait aldetan, asko aldatu dela. Hitz-jokoetara emana. Ezin itzulizko hitz-jokoa.

hitz lau Prosa. Hitz lauz idatzi. Hitz neurtu bihurriak hitz lau zabar batera bihurtuta.

hitz-mitz iz. Berriketa, jarduna. Ez zen han hitz-mitzik.

hitz-mizti adj. Berritsua.

hitz-motel adj. Totela, mintzatzeko debekua duena. Hitz-motela naiz, hizketan traketsa.

hitz neurtu Esateko edo idazteko era, metrika-arau jakin batzuk betetzen dituena; (pl.) era horretan esandako edo idatzitako hitzak. Ik. neurtitz. Poetak hitz neurtuz esana. Hitz neurtuetan eta hitz lauz. Hitz neurtu hauek jartzen ditu bere liburuaren buruan.

hitzaldi

1 iz. Jendaurrean gai jakin bati buruz egiten den jarduna. Ik. mintzaldi; disertazio; diskurtso. Hiru hitzaldi eman zituen euskal foruei buruz. Oñatin egin zuen hitzaldi ezagunean. Euskaltzaindiko sarrera hitzaldian.

2 iz. Sermoia, predikua. Meza nagusiko hitzaldia. Jesusen mendiko hitzaldi gogoangarrian.

hitzalditxo

iz. Hitzaldi laburra. Hitzalditxo bat egin nuen behin, gero argitara emana.

hitzarmen

iz. Norbaitzuek zerbait egiteko elkar hartzea; elkar-hartze hori jasotzen duen izkribua. Ik. abeniko; akordio; itun1; kontratu. Euskaltzaindiaren eta euskal erakundeen arteko hitzarmena. Hitzarmena izenpetu.

hitzarmen kolektibo Langile talde edo sindikatu batek eta enpresaburu edo sektore jakin bateko enpresaburu-elkarte batek adosten duen akordio edo hitzarmena, lan baldintzak finkatzen eta arautzen dituena. Hauek dira sindikatuak Gipuzkoako eraikuntzaren hitzarmen kolektiborako eskatzen dituen puntu nagusiak.

hitzartu, hitzar, hitzartzen

1 du ad. Zerbait egiteko ados etorri, elkar aditu. Hitzartu zuten anaiek bezala maitatuko zutela elkar. Azkenean, erdibideko 37 zuzenketa hitzartu dituzte hiru alderdiek.

2 da ad. Bat etorri, ados jarri. Ez al zinen denario batean nirekin hitzartu?

hitzatze

iz. Epilogoa. Ik. hitzaurre. Bi ondorio nagusi nabarmendu ditu J. Kortazarrek liburuaren hitzatzean.

hitzaurre

iz. Liburu edo idazki baten atarian ezartzen den izkribua, gehienetan haren autoreaz bestek idatzia, hura irakurleari aurkezteko egiten dena. Bigarren argitaraldiari hitzaurrea. Argitaratzaileak hitzaurrean dioenez. Hitzaurrea Orixek egin zion.

hitzaurregile

iz. Idazlan bati hitzaurrea egiten dion pertsona. Beti uste izan da badela halako gogaidetasun bat autorearen eta hitzaurregilearen artean.

hitzeko

adj. Hitzari eusten diona, hitza betetzen duena. Ik. berbako. Hitzeko emakumea da Edurne. Badakite hitzeko gizonak garela. Jainko bat hain ona, hain hitzekoa. Hitzekoa izan.

hitzeman, hitzeman, hitzematen

du ad. Norbaitek bere burua, beste norbaiten alderako, zerbait egitera behartu. Ik. agindu2 4. Hitzematen dizut ez dudala berriro egingo. Euskaldunek hemen hitzeman dezagun, beti zinez izango garela fededun. Haren alde ahalegina egiteko hitzeman ziola. Zer hitzeman zion Jainkoak? Zerua hitzeman digu.

hitzontzi

adj. Adkor. Berritsua, asko hitz egiten duena. Ik. hitz-jario; kalakari. Gizon hitzontziak. Gure herri xumeetan, zenbat hitzontzi! Hitzontzi, huts ontzi.

hitzontzikeria

iz. Berritsukeria. Horiek guztiak ez dira hitzontzikeria ero bat eta funsgabeko bat baizen. Hitzontzikeria hutsa.

hitzordu

iz. Bi pertsonak edo gehiagok elkar ikusteko tokia eta ordua hitzartzea. Iñakirekin hitzordu bat hartu dugu. Badut bihar hitzordu bat Maiterekin. Albret plaza berrian da hitzordua. Hitzordu bat eskatu zion Chirac-i berari. Zuzendariarekin hitzordua eskatuta daukat.

hitzots

iz. Hitzen hotsa. Ik. berbots. Daviden hitzotsa aditu zuen.

hizka

adb. Hitz zakarrak esanez, eztabaidan. Hizka abiatu ziren.

hizka-mizka 1 adb. Ipar. Berriketan. Han egoten dira biak hizka-mizka beren erdaraz. || Hizka, eztabaidan.

2 iz. Ipar. Liskarra, eztabaida. Hizka-mizka zerbait izan dugu gure artean.

hizka-mizkatu, hizka-mizka/hizka-mizkatu, hizka-mizkatzen

da ad. g.er. Hizkatu, eztabaidatu.

hizkatu, hizka, hizkatzen

da ad. Eztabaidatu, liskartu. Zergatik hizkatzen zarete elkarren artean? Luzaz hizkatu ziren "erlijio berri" horretako gizon zenbaitekin.

hizkatze

iz. Eztabaidatzea. Hizkatze bat indiano jakintsu batekin.

hizkelgi

iz. g.g.er. Dialektoa. Euskararen hizkelgiak.

hizkera

1 iz. Hitz egiteko era. Haren hizkera, beti negarrez balitz bezala, gogaikarria zen. Hizkera mordoiloa. Ezin ulertuzko hizkera.

2 iz. Pertsona baten edo gizatalde baten hitz egiteko era. Baserritarren hizkera. Hikako hizkera. Xenpelarren hizkerak, haatik, hain egokia izanik, ez du niretzat balio.

3 iz. Hizkl. Dialekto bat toki jakin batean hitz egiteko era. Euskararen dialekto eta hizkerak. Bergarako hizkeran. Bizkaiko hizkera.

hizketa

1 iz. Hitz egitea. Ik. berbeta; solas. Dalilak Sansonen hizketa honetatik atera zuena. Elkarrekin hizketa luzeak eginda. Ate atzean hizketa hori aditzen zegoena. Ergelkerietan eta hizketa alferretan. Nekaturik eta hizketarako gogorik gabe. Zer hizketa da bidean daramazuen hori? Erdarazko hizketa dute txit maitea. Gizon langileak bi lagun gutxienez behar direla uste hizketarako, baina ez nagiak. Aitaren eta semearen arteko hizketa hura (Ik. elkarrizketa). Hizketa nora gabe dabil, aurrera eta atzera (Ik. hizketaldi). Hizketa-laguna (Ik. hizketakide). || Hitzaldia. Arimako janarien gainean Jesusen hizketa.

2 iz. Hizkl. Gizabanako batek hizkuntzaz egiten duen erabilera konkretua. Saussure-ren "hizkuntza/hizketa" eta Chomsky-ren "gaitasuna/ariketa" bereizkuntzak baliokideak-edo dira.

hizketan adb. Hitz egiten. Ik. eleka. Hizketan ari zen bitartean. Elkarrekin solasean eta hizketan hasiz gero. Bere buruarekin hizketan (Ik. bakarrizketa).

hizketagai

iz. Hizketarako gaia; hizketaren gaia. Ik. hizpide; mintzagai; solasgai. Egun batzuetan ez zen izan beste hizketagairik hauxe baino. Pentsatu nuen iritsia zela hizketagaia aldatzeko unea.

hizketakide

iz. Hizketa-laguna, solaskidea. Mikel zuen Anek hizketakide.

hizketaldi

iz. Hizketa; norbaitekin egiten den hizketa. Ik. berbaldi. Halako batean amaitu dugu gure hizketaldi luzea. Azkeneko aldiz elkarrekin izan genuen hizketaldia datorkit gogora. Bere mahaikideen hizketaldiari lotu zitzaion berriro. Azkenean, bere buruari ezin eutsirik, amaren hizketaldia eten zuen.

hizketatu, hizketa/hizketatu, hizketatzen

da ad. Norbaitekin hizketaldi bat izan. Ik. solastatu. Lekunberrin hizketatu ziren Lizarraga eta Santa Kruz. Elkarrekin hizketatu dira. Ez dakit tratua egin ote duten, baina hizketatu dira. || Berbatu. Lanerako hizketatu haiz, eta goldea moldatzen ez dakik.

hizki

1 iz. Hizkl. Hitzaren erroari aurrean (Ik. aurrizki), barnean (Ik. artizki) edo bukaeran (Ik. atzizki) ezartzen zaion osagaia. Ik. morfema.

2 iz. Letra. Urrezko hizkiz idatzia.

hizkuntza

1 iz. Gizatalde bateko kideek elkarrekin komunikatzeko duten hitzezko adierazpidea. Ik. mintzaira. Hizkuntzak —hizkuntza bakoitzak, alegia, ez gizontzen gaituen mintzatzeko gaitasunak— ez digu ezin hautsizko pentsaerarik eta ikusmolderik egozten. Gure hizkuntzaren egoeraz. Hizkuntza arrotzez mintzatzen. Zer hizkuntzatan hitz egiten du horrek? Zein hizkuntzaz ari da? Munduko hizkuntzak. Latinetiko hizkuntzak. || (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hizkuntza-geografia. Hizkuntza-familiak, motak. Estatuak hizkuntza-eskubideak urratzeak Konstituzioak aipatzen dituen beste hainbat oinarrizko eskubideren urratzea ere badakar. Hizkuntza-eskola. Hizkuntza saila. Zail da aurkitzen hizkuntza-komunitate homogeneorik, Euskal Herriko leku askotan behintzat. Argi dago hizkuntza-paisaia erabat aldatzen dela gure jarreraren arabera. || (Testuinguru teknikoagoetan). Germaniar hizkuntzak. Hizkuntza biziak, hilak. Hizkuntza landuak. Euskara hizkuntza atzizkiduna da. Hizkuntzen sailkapena. Hizkuntzak ikasi, aztertu, ikertu. Hizkuntzen irakasbideak.

2 iz. Hizkl. Hitzak adierazpidetzat erabiltzeko gaitasuna; hitzezko adierazpidea, sistema edo egituratzat hartua. Ik. mintzamen. Hizkuntza eta hizketa.

3 iz. Hitzen bidezko adierazpide honetaz, formaren aldetik egiten den erabilera. Hizkuntza-mailak. Kultura-hizkuntza. Literatura-hizkuntzak. Aho hizkuntza eta hizkuntza idatzia. Herri hizkuntza. Kale hizkuntza.

4 iz. Komunikatzea ahalbidetzen duen ikur sistema ez hitzezkoa. Giza hizkuntza eta animalien hizkuntza. Gor-mutuen hizkuntza. Hizkuntza artifizialak. Musika-hizkuntza.

hizkuntza eredu, hizkuntza-eredu Admin. Ikastetxe, unibertsitate eta kidekoetan, irakaskuntzan erabiltzen den edo diren hizkuntzen erabilera eta estatusa zehazten eta ezartzen duen eredua; bereziki, euskara gaztelaniarekin batera hizkuntza ofiziala den lurraldeetako hezkuntza-sisteman erabiltzen diren hiru ereduetako bakoitza. Euskal familien % 92k B eta D hizkuntza-ereduak aukeratzen ditu hiru urteko seme-alabak eskolatzeko orduan. Bartzelonako Pompeu Fabra unibertsitateko hizkuntza-eredua EHUrentzat ona izan zitekeela. Katalunian hizkuntza-eredu bakarra dute.

hizkuntza eskakizun, hizkuntza-eskakizun Admin. Lan edo zeregin jakin bat betetzeko eskatzen den hizkuntza-maila; bereziki, Euskal Autonomia Erkidegoko herri administrazioetako zenbait lanpostu betetzeko eskatzen den euskara-maila. Bigarren hizkuntza-eskakizunaren ezaugarriak 86/1997 Dekretuak ezartzen ditu. Estoniako Gobernuak 2000. urtean hizkuntza eskakizunak arindu zituen eta bertan behera utzi zuen lanpostu publikoetarako nahitaez estoniera ongi jakiteko betebeharra.

hizkuntza politika, hizkuntza-politika Gobernu baten hizkuntza-plangintza, estatu edo erkidego batean mintzatzen diren hizkuntzen estatusa, erabilera eta jabetze prozesuak zehazten eta bideratzen dituena. Euskal Herriko eta Kataluniako hizkuntza-politikak aztertuko dira tesian. Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza.

hizkuntza teknologia, hizkuntza-teknologia Batez ere pl. Hizkuntza idatziaren edo ahozkoaren prozesamendu eta tratamendurako baliabide, tresna eta teknologia informatikoen multzoa. Hizkuntza-teknologien alorrean aurrerapen handiak egin diren arren, edozein testu guztiz automatikoki eta akatsik gabe itzuliko duen makinarik ez da oraindik asmatu. Hizkuntza Teknologiak funtsezkoak dira Informazioaren eta Komunikazioaren Gizartean.

hizkuntzalari

iz. Hizkuntzalaritzan aditua. Ik. linguista. XIX. mendeko hizkuntzalariak. Euskara ikertzen duen hizkuntzalaria (Ik. euskalari).

hizkuntzalaritza

iz. Hizkuntza aztertzen duen jakintza. Ik. linguistika. Hizkuntzalaritza orokorra edo orotarikoa. Hizkuntzalaritza-hiztegia.

hizlari

1 iz. Hitzaldi bat egiten duen pertsona; hitzaldiak egiten dituen pertsona. Kultura asteko hizlariak. Arratsaldeko mitineko hizlariak. Idazle eta hizlari bikaina izan zen.

2 iz. Sermolaria, predikaria, eliz hizlaria. Aita Lasa eta Aita Agirretxe, hizlari trebe zorrotzak.

hizlaritza

1 iz. g.er. Hizlariaren lanbidea.

2 iz. g.er. Oratoria.

hizpide

1 iz. Hizketarako bidea edo aukera. Ik. elepide; solasbide. Euskaltzaindia aipatu dudanez, hitzak hizpidea ekarririk, diodan zerbait Euskaltzaindiari berari buruz. Anek ez zion hizpiderik eman nahi, eta hartan gelditu zen egun hartako elkarrizketa. Norbaiten mingain txarrak jarri du hizpidea.

2 iz. Hizketaren gaia. Ik. hizketagai; solasgai. Hizpidea aldatu zuen.

3 iz. Hizketaldia. Giza bizitzaren miseriaz mintzatzen hasiko bagina, hizpide luze eta amaigabean sartuko ginateke.

4 iz. Eztabaidagaia.

5 iz. Arrazoia. Hizpidea duzu.

hizpidean egon Arrazoia izan, zuzen egon. Bere ustez nor zegoen hizpidean galdetu zioten.

hiztegi

1 iz. Definizioz edo beste hizkuntza bateko ordainez osaturiko hitz bilduma sailkatua. Ik. izendegi; lexiko. Hitz bat hiztegian bilatu. Hiztegira jo. Hiztegi orokorra edo orotarikoa. Orotariko Euskal Hiztegia. Euskararen Hiztegi Etimologikoa. Larramendiren hiztegia. Hizkuntzalaritza-hiztegia. Erdi Aroko frantsesaren hiztegia. Ortografia-hiztegia. Sinonimoen hiztegia. Hiztegi elebakarrak eta elebidunak. Frantses-ingeles hiztegia. Liburuaren bukaeran agertzen den hiztegian testuko hitz zailenak jasotzen dira.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gramatika-hitzak eta hiztegi hitzak. Hiztegi sarrerak. Hiztegi lanak.

3 iz. Idazle batek erabiltzen dituen edo idazlan batean agertzen diren hitzak. Axularren hiztegia. Zenbait idazle hautaturen hiztegiaren edo hitz altxorraren gain eraikitako azterketa. Hiztegi aberatseko idazlea: hitz aberastasun handiko idazlea. Hiztegi aldetik garbizale xamarra aurkitzen dut.

hiztegigile

iz. Hiztegigintzan aritzen den pertsona. S. Pouvreau, lehen euskal hiztegigilea.

hiztegigintza

iz. Hiztegiak egiteko antzea, hitzen bilketa, sailkapena eta azterketa. Ik. lexikografia. XX. mendeko euskal hiztegigintza. Hiztegigintza-arazoak.

hiztun

1 iz. Erraztasunez edo trebetasunez mintzatzen den pertsona. Ik. eleketari. Ez zen berez hiztun trebe horietakoa. San Joan Krisostomo hiztun handia. Gizon argia eta hiztun ederra. Zubimendi eta Ariztimuño ez dira hiztun itsusiak, eskolaz ongi jantziak daude, gauza asko ikusiak. Alferrak soil dira hiztun eder, solasturi handi.

2 adj. Asko hitz egiten duena. Ik. berritsu1. Atso ergel hiztun bat. Hiztuna daukazu semea benetan!

3 adj. Hitz egiteko ahalmena duena, hitz egiten duena. Indietako hegazti hiztunak.

4 iz. Hizkuntza jakin batean mintzatzen den pertsona. Hizkuntza gizartean bizi da, hiztunengan; hiztunak ditu jasaile, hiztunek bizi dute. Hizkuntza guztiak aldatzen dira eta ez dira berez aldatzen; hiztunek (eta izkribuzkoaz ari bagara, idazleek) aldatzen dituzte.

hl

hektolitro-ren nazioarteko sinboloa.

hm

hektometro-ren nazioarteko sinboloa.

ho

1 interj. Ipar. Ustekabe batek eragindako zirrara edo harridura adierazteko erabiltzen den hitza; esaldi bati hasiera emateko, betegarri bezala, erabiltzen den hitza. Ik. bueno. Ho, ho!, noizdanik tapizatzen duzue sukaldea bankuko billeteekin? —Zer lanetarik bizi da? —Ho!, ahal duen bezala!

2 interj. Ipar. Norbaiten arreta erakartzeko erabiltzen den hitza. Ik. e2. Manuel, ho, Manuel!, ez nauk aditzen?

hobari

1 iz. Norbaitek bere ondasunetan edo egoeran izaten duen hobekuntza. Ik. onura. Langileek orain arte lortu dituzten hobariak. Erlijioaren hobariak.

2 iz. Etekina, irabazia. Nire dirua hobariekin jasotzeko.

hobby

iz. Aisialdiko jarduera, atsegin hartzeko edo denbora-pasa egiten dena. Zer hobby ditudan eta zer gauza interesatzen zaizkidan galdetu didazu; ez izutu, gauza asko dira eta. Gure adinean, osasuntsua da zereginen bat izatea, hobbyren bat.

hobe

adj. on izenondoari dagokion konparatibozko era. Ik. hobeki; hobeto. Pilota hau bestea baino hobea da. Gurea baino hobea, jatorragoa iruditzen zait. Hitz eskas hauek baino hobeak merezi ditu liburu honek sarrerako atean. Janari ona, edari hobea. Hau askoz hobea da. Gutarik onenek, gehienek ez bada ere, bazituzten alde on baino hobeak. Eredu hau da guztioi eskaintzen diguna, hobea nahiz makurragoa. Hazibide ezin hobea hartu zuen gurasoengandik. Antzezlariak, ezin hobeak. Gogo hobearekin jaten dute orduan. Ez duzu hura baino sendagarri hoberik aurkituko. Lurrean zer hoberik? Txarragoak hobetzat salduz. || Esr. zah.: Hobea maiz onaren etsai. Txarrena hobeaz ahalke.

hobe beharrez Asmorik onenaz, hobe delakoan. Santa Kruzek egiten zuena hobe beharrez egiten zuen, beti asmatzen ez bazuen ere. Zeure hobe beharrez esaten dizut.

hobe izan, hobe izaten, hobe izango/hobeko da/du ad. (da aditza denean 3. pertsonako adizkiekin bakarrik). Hobe da ez izatea, gaizki izatea baino. Hobe duzu ezkondu, moja joan baino. Hobe dugu isildu, lotsagarri gelditu baino lehenago. Hutsik egin nahi ez duenak hobe du beste lanbide bati ekin. Hobe izango da isilik egotea. Hobe izango zuen sekula jaio ez balitz. Hobe litzateke askatu eta lagatzea. Hobe zenuke gutxiago erreko bazenu. Itsu baino hobe da oker izatea (esr. zah.). || Zenbat eta argiroago mintzatu, hobe. Errient ona baino hobe aita ona. Hobe bakarra balitz.

hobera egin Hobetu. (Batez ere osasunaz eta eguraldiaz mintzatuz erabiltzen da). Gera zaitez nirekin, eguraldiak hobera egin arte. Agurearen osasunak, ostera, ez zuen hobera egin eta handik gutxira hil zen.

hobe ustean Hobe delakoan. Berrikeria horiek salatu behar genituzke, hobe ustean dabiltzanak kontura daitezen.

hobe ustez Hobe ustean. Hobe ustez egin zuen horrela.

[Oharra: Euskaltzaindiak, hobe esan esapideak euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide horren ordez hobeki esan erabiltzea gomendatzen du].

hobeago

adj. Hobea. Bizitza hobeago baten itxaropena. Izana naiz hau baino hotel hobeagoetan. Hura baino hobeagorik deus ez dagoela jakinda.

hobeagotu, hobeago/hobeagotu, hobeagotzen

da/du ad. Hobetu. Egutegi hau nola hobeagotu. Oraingo argitaraldi honek, gainera, "hobetua" ez ezik "hobeagotua" deitzea mereziko luke.

hobealdi

iz. Hobera egitea; zerbaitek hobera egiten duen aldia, zerbait hobetzen den aldia. Miraritzat hartu zuen Santxo Panzak bere nagusiaren hobealdia.

hobeezin

adj. Ezin hobea.

hobeki

adb. ongi adizlagunari dagokion konparatibozko era. Ik. hobe; hobeto. Ongi jan eta hobeki edan duzunean. Hobeki dago horrela. Hobeki adi dezagun. Gure hizkuntza hobeki erabiltzen dutenak. Hark baino hobeki itzuliko zituelakoan. Ongi baino hobeki. Askozaz hobeki zekien euskaraz Xenpelarrek nik baino. Ezin hobeki atera da liburua.

ahalik (eta) hobekiena Beren eginbideak ahalik hobekiena beteaz. Kanpotik ihardetsi zion ahalik eta hobekiena.

hobekien Era onenean. Ongi bizi direnak dira hobekien hiltzen.

hobekienik Hobekien. Diren bezala doaz gauzak hobekienik. Bere ustez hobekienik dagoenean harrapatzen du arrantzaleak. Gauzarik ttipienetan ikusten da hobekienik Jainkoaren handitasuna.

hobeki esan Horrela ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan, zuzen baino zuzenago. || Han hil zela, edo hobeki esateko, han hil zutela.

hobekiago

adb. Hobeki. Ongi baino hobekiago nekien hori. Aspaldi egin zuen nik egin dezakedan baino hobekiago. Zorionez, uste izan den baino hobekiago doa.

hobekitu, hobeki/hobekitu, hobekitzen

da/du ad. Ipar. Hobetu. Osasuna hobekitzen ari zitzaiolakoan zegoen.

hobekuntza

iz. Hobetzea; hobetzearen ondorioa. Hobekuntza handiak egin dituzte indarretxean. Europako aurrerapenak eta lur lantzearen hobekuntza, Belgikako baserrietan ikusten dira garbi asko. Bideetan egiten ari diren hobekuntza-lanak.

hoben

1 iz. Hutsa; errua. Ik. kulpa. Nire hoben guztien barkamenaren eske natorkizu. San Tomasek ezagutu zuen bere hobena. Seme bastartak berak ez du hobenik, baina bere aitarenagatik ekarri behar du burua behera. Euskara moldakaitz iruditzen bazitzaion, ez da hori euskararen hobena, baina bai haren ezjakintasunarena. Hobenik gabeko gizona. Zuk duzu hoben, zuk bakarrik. Horretan hobenik ez du. Hoben gabe zigortua (Ik. hobengabe).

2 iz. Bekatua. Hoben arina, astuna, larria. Hoben-neke edo penitentzia.

hoben egin Kalte egin; bekatu egin. Zuzentasunari hobenik egin gabe. Hoben egiten digutenei barkatzea. Hoben egiteko borondateaz. Jauna, hoben egin nuen. || Zer hoben egin dut zure aurka, niri halako amorruz erasotzeko?

hobendari

adj./iz. g.er. Bekataria. Jesu Kristo hobendari hilkorren eta zintzo hilezkorren artean agertu zen.

hobendi

adj./iz. g.er. Bekataria. Damutzen den hobendiarentzat ona eta errukitsua zarela.

hobendu, hoben/hobendu, hobentzen

1 da/du ad. Batez ere Bizk. g.g.er. Makurtu. Asto makal, argal, pisuaren pisuz makurtu eta hobendua.

2 da/du ad. Batez ere Bizk. g.g.er. Grinatu. Gizona umetatik hobendua, makurtua edo grinatua dago gaitzera.

hobendun

adj./iz. Hobena duena, eta bereziki erruduna. Adam hobendunaren umeei. Hobendun zara Jainkoaren aitzinean. Aztikeriazko bekatuaz hobendun dira halakoak. Deusez ez dira hobendun. Ni naiz hobendunen artean hobendunik gaiztoena!

hobenduri

adj. Ipar. Zah. Hobenduna. Aitortzen dut hobenduri handia naizela. Hobenduriak merezi dituen gaztiguak pairatzen ditu hobengabeak.

hobengabe

adj. Errugabea. Jesus jaiotzean, haur hobengabeak hilarazi zituena. Bekatu egin dut odol hobengabea salduz. Hobengabeak kondenatuz.

hobengabetasun

iz. Errugabetasuna. Hobengabetasuna galdu baitugu bekatuaz.

hobengabetu, hobengabe/hobengabetu, hobengabetzen

du ad. g.er. Errugabetu.

hoberatu, hobera/hoberatu, hoberatzen

da/du ad. Hobera egin; hobera eginarazi. Gaixoa hoberatzen bada.

hoberen

adj. Onena. Zuk nahien duzuna eta zure loriarentzat hoberen dena. Usainik hoberena batere usainik ez izatea da. Aita guztietatik hoberena. Hoberena nahi du. Bere adinik hoberenean joaten ikustea laguna. Basaburuko etxalde hoberenetarik bat izan da beti hura. Euskaldunik gehienak, hoberenak ez badira ere. Nori bere herriko euskara iruditzen baitzaio hoberenik eta ederrenik.

hobespen

iz. Hobestea. Ez zuten inolako hobespenik ageri, hurbiltzen zitzaizkionetariko inoren aldera.

hobeto

adb. ondo adizlagunari dagokion konparatibozko era. Ik. hobe; hobeki. Ondo afaldu eta hobeto lo egin. Nik baino hobeto uler dezakezu zuk hori. Hobeto adierazteko. Gero eta hobeto ari zela. Ezin hobeto dago. Ondo baino hobeto. Euskalaria naiz, edo hobeto esan, euskara batez ere gogoan duen hizkuntzalaria. Begi txikiak eta aho txit handia, hobeto esateko, ikaragarria.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper