Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

plama

iz. Ipar. Orrialdea. 438. plaman aurkitzen diren otoitzak. Herria astekariaren lehen plaman.

plan

iz. Egin asmo den zerbait nola egingo den aldez aurretik pentsatzea. Ik. plangintza; egitasmo. Egin zuten azeria harrapatzeko plan bat.

planeatu, planea, planeatzen

1 du ad. (nor osagarririk gabe). Hegaztiez mintzatuz, hegoak zabal hedatuz eta astindu gabe airean higitu. Antxeta mantso-mantso igaro zen gure aurretik planeatuz.

2 du ad. (nor osagarririk gabe). Hegazkinez eta kidekoez mintzatuz, motorra erabili gabe edo motorrik gabe airean higitu.

planeta

iz. Eguzki sistemako argizagi handia, berezko argirik ez duena, eguzkiaren inguruan harengandik beti distantzia bertsuan dagoela biratzen dena. Planetak eta kometak. Marte, Saturno eta gainerako planetak. Lurra ere planeta da. || Azkeneko hamar urteotan 100 planeta-sistema inguru aurkitu dituzte.

planetario

1 iz. Eguzki sistema osatzen duten argizagiak eta haien mugimendua erakusten duen eraikuntza, zeru sabaia irudikatzen duen kupula duena. Iruñeko planetarioa.

2 adj. Planetei dagokiena. Sistema planetarioa: planeta-sistema.

plangintza

iz. Plan baten edo egitasmo baten araberako antolaketa. Ik. planifikazio. Euskal gramatika-lanen plangintzarako beharrezko omen ditugun lehen urratsak egiteko.

planifikatu, planifika, planifikatzen

du ad. Zeregin baten plana finkatu. Historian zehar, ez dira inoiz ere hain ongi planifikatu etsaien hilketa sistematikoak.

planifikazio

iz. Planifikatzea, plangintza. Aurretiko planifikaziorik gabe, Nafarroako bigarren hiririk handiena eraiki nahi dute. Planifikazio ekonomikoa.

planisferio

iz. Zeru esfera edo Lur esfera plano batean irudikatzen duen mapa. Diego Ribero kartografo portugaldarrak ekuatore graduatua zuen lehen planisferioa egin zuen.

plankton

iz. Itsasoan edo ur gezetan bizi diren izaki txikien multzoa, berez higitzen ez dena eta urak hara-hona erabiltzen duena. Planktonez elikatzen diren arrainak.

planktoniko

adj. Planktonarena, planktonari dagokiona. Protozoo planktonikoak.

plano

1 iz. Hiri, eraikuntza, etxe edo kidekoen adierazpen grafikoa, eskalan egina dena. Planorik gabe eraikin bat altxatzea ez da samurra. Makinaren planoak bidali dizkit.

2 iz. Mat. Gainazal laua. Puntu batetik plano batera egindako proiekzioa.

3 iz. Zineman, ikuspuntu jakin bat duen irudia, sekuentziak osatzen dituena. Minutuak eta minutuak igaro dira eta kamera geldirik dago plano berean.

lehen plano Argazkigintzan eta kidekoetan, pertsona baten edo gauza baten gertuko planoa; pertsona baten burua eta sorbaldak hartzen dituen planoa. Latza zen oso irudia: harrizko mahai bat eta hildako baten oinazpiak lehen planoan.

planta

iz. Itxura. Hura zen mutilaren planta! Deabrua zen agertzen zitzaiona planta basa hartan. Planta ederrean iritsi zinen zeure txapela galduta. Nondik du zure lagunak planta gabeko arropa hori? Sekula ez naiz ibili, behar ez den plantan.

plantak egin Itxurak egin. Zoro plantak egin. Ez hemen hasi inozo plantarik egiten, Niko.

plantain

iz. Zain-belarra.

plantatu, planta/plantatu, plantatzen

1 da/du ad. Batez ere Ipar. Jarri. Beti bezala, gizonak plantatu ginen alde batean, emazteak bestean. Hiriko argiei so plantatu nintzen.

2 da ad. Batez ere Ipar. (Ogibide bat) hartu. Artzain edo laborari plantatu nahi duten bi gazte. Segidarik gabeko etxaldeetako nagusien eta laborantzan plantatu nahi diren gazteen arteko lotura antolatu nahi du Laborantza Ganberak. Gazteek plantatzeko dituzten zailtasunak eta baliabideak aztertuko dituzte.

3 da ad. Batez ere Ipar. Kokatu. Zorionak eta goresmenak Urepelen plantatua den familia gazteari. Michel Cassou-Debat bearnes sukaldaria, Biarritzen plantatua dena.

4 da/du ad. Batez ere Heg. Prestatu. Laster plantatu hintzen borrokarako. Zertarako jakiak erosi, plantatu, garbitu... etxetik pauso batera ondo eta merke ematen badigute Baleztenea ostatuan?

plantazio

iz. Landare mota bakarra erein edo landatu den lursail handia. Ik. soro; alor. Kakao eta kafe plantazio oparoetan.

planteamendu

iz. Planteatzea. Doktrina marxista erabat kritikoa da sistema kapitalistaren planteamendu eta emaitzekin.

planteatu, plantea, planteatzen

du ad. Heg. Arazoez, erabakiez eta kidekoez mintzatuz, azaldu. Arazo hori argitu baino lehen beste bi planteatuko ditugu.

plantigrado

adj./iz. Zool. Ugaztunez mintzatuz, oinazpi guztia lurrean jarriz ibiltzen dena. Hartzek isats laburra eta hanka zapalak izaten dituzte, eta plantigradoak dira.

planto egin

du ad. (nor osagarririk gabe). Lgart. Gelditu, zerbait egiteari utzi. Musikan Beethoven-ekin egin nuen planto. Bada gehiago ere, baina hemen egingo dut planto. Liburu honekin planto egiteko asmotan ez dagoela badakigu.

planto interj. Planto egiten dela adierazteko hitza. Nik, planto; ekin nahi duzuenean.

plantxa1

iz. Xafla.

plantxa2

iz. Lisaburdina.

plantxatu, plantxa/plantxatu, plantxatzen

du ad. Lisatu.

pla-pla egin

du ad. Arraina, frijitu aurretik, arrautza-irinetan pasatu. Legatza pla-pla eginda. Pla-pla egindako antxoak bezalako arrainik ez dago.

plasma

1 iz. Biol. Odolaren osagai likidoa.

2 iz. Fis. Gas ionizatua, eguzkian, hainbat izarretan eta erreaktore nuklearretan dagoena, materiaren laugarren egoeratzat hartzen dena.

plasmodio

1 iz. Biol. Plasmodium generoko protozoo parasitoa, malariaren eragilea.

2 iz. Bot. Zenbait protistoren bizitza-zikloan, hainbat zelula batzearen ondorioz sortzen den nukleo anitzeko zitoplasma.

plasmolisi

iz. Biol. Zelula bat, osmosi bidez galdutako uraren eta gatzaren eraginez, uzkurtzea.

plasta

onomat. Plasta-plasta.

plasta-plasta onomat. Zerbaitek uretara nahiz lurrera erortzean ateratzen duen hotsaren onomatopeia.

plastada

iz. Zaplada, masailekoa. Plastada batekin isildu zuen.

plastateko

iz. Zaplaztekoa.

plastifikatu, plastifika, plastifikatzen

1 du ad. Plastiko geruza batez estali.

2 du ad. Material polimerikoei plastifikatzailea erantsi.

3 (Partizipio burutua izenondo gisa). Paper plastifikatua.

plastifikatzaile

1 iz. Bigunago eta moldagarriago izan daitezen, material polimerikoei eransten zaien gaia. Plastifikatzaile ekologikoagoak erabiltzeko gomendatzen dute adituek.

2 adj./iz. Plastifikatzen duena.

plastika

iz. Formak moldatzea helburu duen artea. Plastikaren arauak. Plastika-lanak.

plastiko

1 adj. Plastikarena, plastikari dagokiona. Arte plastikoak.

2 adj. Gaiez mintzatuz, biguna, apurtu gabe erraz moldatzen dena. || Egoera plastikoa.

3 adj. Kim. Materialez mintzatuz, organikoa eta sintesiz lortua, polimero egitura duena eta egite prozesuan molda daitekeena. Material plastikoak.

4 iz. Material plastikoa. Plastikoen kimika. Plastikozko gauzakiak.

plastikotasun

iz. Plastikoa denaren nolakotasuna. Irudimenaren garapenerako, giza hizkuntzaren plastikotasuna berdinik gabeko tresna da. Irudiak modelatzeko bikaintasunak eta argi-ilunaren erabilerak berezko plastikotasuna sortzen dute.

plastilina

iz. Buztinez, argizariz, olioz, sufrez eta zinkez osaturiko orea, hainbat koloretakoa izan daitekeena eta irudiak egiteko erabiltzen dena. Plastilinazko irudiak.

plastre

iz. Ipar. Igeltsua. Ohean nintzen tenore hartan, zango bat plastrean.

plat

iz. Ipar. Platera.

plataforma

1 iz. Lur edo gainalde laua, ingurua baino gorago kokatua dagoena. Ikuskizunaren giro eta eszenak antzezteko zazpi plataforma mekaniko erabiliko dituzte. Petrolio plataforma.

2 iz. Zerbait aldarrikatzeko elkartzen den pertsona taldea. Hogei elkarte eta sindikatuk plataforma sortu dute zerbitzu sozial publikoen alde.

plataforma kontinental Geol. Kostaldeko itsas hondoaren eremua, itsasertzetik 200 bat metroko sakonera duten uretara hedatzen dena eta pendiz handi batean amaitzen dena. Plataforma kontinentala oso estua da Euskal Herrian, eta, ondorioz, kostatik milia gutxira sakonera handiko arroilak daude.

platano1

iz. Zuhaitz sendo eta itzaltsua, azala leuna eta geruza erorkorrez osatua duena, bost puntako hosto zabalak eta fruitu biribil haziz estaliak dituena (Platanus hybrida). Ik. albo2. Platanoa legez bideetako ur-bazterretan. Bi platano lerroren artean.

platano2

iz. Heg. Banana.

platanondo

1 iz. Heg. Platanoa (zuhaitza).

2 iz. Heg. Bananondoa.

platear

1 adj. Plateakoa, Plateari dagokiona.

2 iz. Plateako herritarra.

plater

iz. (-r- bakunarekin). Ontzi biribila, ertza altxatua eta hondoa laua dituena, bertatik jateko-eta erabiltzen dena. Ik. azpil 2. Platera hautsi. Plater sakonak. Plater zapalak, azalak. Platerean ateratzen dira aza eta okela. Lurrezko platerak. Jan ezazu nire plateretik. Gazta eta pikuak bi plateretan ekarriko ditu.

plater ikuzgailu, plater-ikuzgailu Platerak garbitzeko makina.

plater tiroketa, plater-tiroketa Kirol olinpikoa, jaurtigailu batek jaurtitzen dituen plater moduko batzuei eskopetaz tiro egitean datzana. 10etan, plater tiroketa, Ehiztarien Elkarteak antolatua.

plateresko

1 iz. Art. XVI. mendean Espainian sortu zen arte estiloa, elementu gotikoak eta pizkunde garaikoak konbinatzen dituena. Dorre zorrotzek zeru urdina edertzen dute; platereskoak airearen arintasuna eskaintzen dio harri astunari.

2 adj. Art. Plateresko estilokoa, estilo horri dagokiona. Oñatiko Unibertsitatearen erretaula platereskoa.

platerkada

iz. Plater baten edukia. Platerkada bat tripaki. Nolako platerkadak jan zituen!

platertxo

iz. Plater txikia. Kafea edan, kikara platertxoan utzi, eta irribarre egin zuen berriz ere.

platihelminte

adj./iz. Zizareez mintzatuz, gorputz-zapala dena eta arnas aparaturik ez duena; (pl.) zizare horiek osatzen duten filuma.

platika

iz. Heg. Hitzaldia.

platino

iz. Zilarraren koloreko metal baliotsua, oso astuna eta gogorra (Pt; zenbaki atomikoa, 78). Azidoek ez diote erasotzen platinoari. Platinoa bitxigintzan erabiltzen da. Platinozko ontzi txiki batean.

plato

iz. Telebista edo zinemarako irudiak filmatzeko prestaturiko agertokia. EITBko platoetan grabatutako emanaldia.

platondar

1 adj. Platonikoa. Platondar ideiak.

2 iz. Platonen jarraitzailea. Platondarren liburuek ez dute erakusten Kristo bihozbera.

platoniko

1 adj. Platonen filosofiarena, Platonen filosofiari dagokiona. Ik. platondar. Filosofia berri bat landu zuen, tradizio platonikotik onena hartuz.

2 adj. Teorien edo ideien eremukoa soilik dena. Maitasun platonikoa. Euskaltzaindia batasun bideetan barrena abiatu zenean, jendearen (euskal idazle eta irakasleen, ez euskaltzale platonikoen) orroak bultzaturik abiatu zela.

platonismo

iz. Platonen filosofia-doktrina, egiazko ezagutza ideien mailan lortzen dela dioena. Platonismoaren eragina oso garbi ikusten da San Joanen ebanjelioan.

platuxa

iz. Mihi arrainaren antzeko itsas arraina, gainalde arre orban zuriduna duena, jateko ona (Pleuronectes platessa).

plaun

adj. Ipar. Beh. Laua.

plaunkai

iz. Eraik. Igeltseroaren lanabesa, altzairuzko xafla batek eta zurezko eskutoki batek osatua, kareorea edo igeltsua hedatzeko eta berdintzeko erabiltzen dena.

plaust

onomat. Bizk. Zerbait erortzearen, kolpe baten edo talka baten hotsa irudikatzen duen onomatopeia. Eta gero plaust!, erori zen lurrera Seberinoren ondoan. Plaust!, itxi zion labeko atea.

plausta

iz. Bizk. Intsusa.

plaustada

iz. Bizk. Jaustea, erortzea.

play-back

iz. Zuzeneko musika- edo kantu-emanaldi bat aldez aurretik grabaturiko soinuarekin egitea, abeslariek edo musikariek kantatzeko edo jotzeko itxura egiten dutela. Play-backa egiteko, ezpainak mugitu behar zituen.

playboy

adj. Gizon dotore eta emakumezalea, gehienetan aberatsa, bizimodu erraza gustuko duena. Raul Barón Biza, idazle abenturazalea eta playboya.

play-off

iz. Zenbait kirol txapelketatan, mailaz igotzeko edo txapelduna nor izango den erabakitzeko, azken fasean egiten den lehiaketa edo lehiaketa saila. IV. multzoan hiru talde sailkatu dira Bigarren B mailara igotzeko play-offa jokatzeko.

plaza

1 iz. Hiri edo herri barruko leku aski zabala, gehienetan eraikinez inguraturik dagoena. Ik. pilota plaza; zezen-plaza. Herriko plaza. Plaza nagusia. Foruen plazan. Udaletxeko plaza. Donostiako plaza berrian. Plazako arkupeetan. Plaza betean, hainbeste jenderen aurrean. Gramatika plazan, eta ez eskolan, ikasten da. Plazan gazte jendea dantzan ari zen bitartean. Merkatuko plaza.

2 iz. Jendaurreko edo jendarteko lekua; jolaserako lekua. Euskara, jalgi hadi plazara (Ik. plazaratu). Ez naiz neure baitarik plazara agertu. Bilduma berri hau irten zaigu beharrik plazara, hutsune larri bat betetzera. Ez dut inoiz gauza txarrik egin plaza dantzetan. || Berak agertu zuen euskara lehenbiziko aldiz munduko plaza zabalera. Euskal poesiaren plazan.

3 iz. Plazan dagoen jendea. Ikusgarri horren aitzinean plaza guztia negarrez dago, bozkarioz.

4 iz. Beh. Merkatua. Ik. azoka. Plazan erosten ditu barazkiak. Azpeitian astearteetan izaten da plaza.

plazagizon

iz. Jendaurrean edo jendartean askotan aritzen eta trebeki moldatzen den gizonezkoa. Bertsolariak, ona izango bada, plazagizon ere izan beharko du. Plazagizonak zor du kritika, eta plazara, jendartera, agertzen dena plazagizon da, nahiz eta pilotari, harri-jasotzaile edo bertsolari ez izan.

plazandre

iz. Jendaurrean edo jendartean askotan aritzen eta trebeki moldatzen den emakumezkoa. Flamenko dantzaria da "La Pulga"; arkakuso da ezizenez, baina zinezko plazandrea, agertokian dantzan esku-zartaka ari denean. Ez dezagun, hala ere, pentsatu, plazagizonak eta plazandreak garelako bertsolariak mintzen ez garenik.

plazaratu, plazara/plazaratu, plazaratzen

1 da/du ad. Plazara joan; plazara eraman.

2 da/du ad. Jendaurrean agertu edo azaldu. Ik. kaleratu; argitaratu. Eragozpenak eragozpen, plazaratu ginen Etxeparez geroz. Plazaratu duen azken liburuan.

plazaratze

iz. plazaratu aditzari dagokion ekintza. Lan horrek plazaratze zabalagoa merezi du.

plazatxo

iz. Plaza txikia. Geltokiko plazatxoan, hegan zebiltzan enarak.

plazebo

iz. Sendatze indarrik izan gabe, hartzaileak baduela uste duelako, eragin terapeutikoa duen gaia, botikaren ordez ematen dena. Batzuek Ghrelin hormonak hartu zituzten, eta beste batzuek, berriz, gatz disoluzio bat, plazebo hutsa. Plazeboa hartuz gaixoaren sintomak hobetzen direnean, plazebo-efektua gertatu dela esan ohi da.

plazenki

adb. Ipar. Atseginez.

plazent

adj. Ipar. Atsegina. Infernuko bidea da handi, zabal eta plazent. Jainkoari plazent zaiona.

plazenta

iz. Anat. Ugaztunetan, umekiaren eta amaren arteko lotura egiten duen organoa, zilbor hestearen sorleku dena. Ik. karen. Plazentaren bidez jartzen da martxan amaren eta umekiaren arteko elikagai trukea.

plazentario

1 adj. Anat. Plazentarena, plazentari dagokiona. Karenak hesi moduan jokatzen du; hala ere, salbuespenak badira eta zenbait gai arrotzek hesi plazentarioa zeharkatzea lortzen dute.

2 adj. Biol. Ugaztunez mintzatuz, plazenta duena.

plazer

iz. (-r- bakunarekin). Atsegina. Haragiaren plazer debekatuak. Animaliak mina eta plazera sentitzeko gai dira. Plazerezko negarrez bustirik begiak.

plazer egin Atsegin egin, atsegin eman. Ez ezazu deus gogoan erabil, Jainkoari plazer egitea baizen.

plazer hartu Atsegin hartu, atsegina sentitu. Plazer hartu zuten solas lizunetan eta gaiztoetan.

plazer izan du ad. Nahi izan. Mana ezazu plazer duzuna. Ezkon zaitez plazer duzunarekin.

plebe

iz. Antzinako Erroman, herritar xeheen klasea.

plebeio

1 adj./iz. Plebekoa, plebeari dagokiona. Plebeioen eta patrizioen arteko istiluak.

2 adj./iz. Herri xehekoa, herri xeheari dagokiona. Erresumako lehen printzesa plebeioa bihurtu zen.

plebiszitu

iz. Aginpidea hartu duenari ematen zaion uste onari buruz, hautesleen multzoak baiaren edo ezaren bitartez ematen duen botoa.

plegarazi, plegaraz, plegarazten

du ad. Ipar. Plegatzera behartu. Zuen umeak bekatura plegarazten dituzuenak. Ene okerkeria plegaraz dezazun.

plegatu, plega, plegatzen

1 da/du ad. Ipar. Tolestu. Mihiseak plegatu. Lurreraino plegaturik belauna.

2 da/du ad. Ipar. Makurtu, menderatu. Herioak plegatu du. Kongregazioei egiten die elkarteen legeari plegatzeko obligazioa.

plegu

1 iz. Batez ere Ipar. Tolesa. Atorra zuria, hamabi plegu xeherekin. Oihal bat lau plegutan ezarri.

2 iz. Irud. Bihotzen plegu gordeak ditu argi ikusten. Gure alkate jauna bi plegu egina, arrunt konkortua dugu.

3 iz. Erditik tolesturiko orriek osatzen duten multzoa, liburuxka baten itxura duena. Liburuen ordez, plegu solteak eta eskuizkribuak ibiltzen ziren eskuz esku.

4 iz. Batez ere Ipar. Ohitura. Uzten ez baduzu hartu duzun plegu hori.

pleini izan

1 da ad. Ipar. Kexatu. Zertaz pleini zara?

2 du ad. Ipar. Erruki izan. Pleini dut nagusi honen langilea.

pleinitu, pleini/pleinitu, pleinitzen

da ad. Ipar. Pleini izan, kexatu. Flakaturik zirela pleinitzen ziren. Semea pleinitzen zaio. Batere pleinitu gabe.

pleinu

iz. Ipar. Auhena, kexua. Airean aditu ziren auhen eta pleinuak. Zuregana egon behar dut beti pleinuz eta negarrez.

plei-plei

1 adb. Erabat, osoki. Eliza guztia plei-plei gorputz hilez bete zuten.

2 adb. Ugari.

pleistozeno

1 adj./iz. (Izena denean, P larriz). Geol. Kuaternarioa banatzen den bi epokez mintzatuz, lehena, Holozenoaren aurrekoa, duela 2 milioi urte ingurutik duela 10.000 urte inguru arteko garaia hartzen duena. Pleistozenoko glaziazioetan, ozeanoko ur gehiena kontinenteetako izotzetan harrapaturik zegoenean.

2 adj. Geol. Pleistozenokoa, Pleistozenoari dagokiona.

pleit

iz. Ontzi bat edo bestelako garraiobide bat alokatzea bidaiariak edo salgaiak garraiatzeko; alokatze horrengatik ordaintzen den prezioa. Burdingintzak ere atzerakada izan zuen, pleitak garestitu zirelako eta Bizkaiko meategi onenak agortzen ari zirelako pixkanaka.

pleitari

iz. Ontzi bat pleitatzen duen pertsona fisikoa edo juridikoa.

pleitatu, pleita/pleitatu, pleitatzen

du ad. (Garraiobide bat, bereziki ontzi bat) alokatu, jendea edo salgaiak garraiatzeko. Sustapen Ministerioak lau hegazkin pleitatuko ditu kaltetutako bidaiarientzat.

pleitatzaile

iz. Pleitaria.

pleitu

iz. Heg. Beh. Auzia.

pleka

1 iz. Pilota-jokoa, pilota aurrez aurreko paretaren kontra jaurtitzean datzana. Plekako jokoa. Plekako partida bat. Horra esku-huskako plekaren edertasuna. Laxoan, errebotean edo plekan.

2 adb. Plekan, pleka-jokoan. Lehen, plaza batzuetan, ez zen haizu pleka aritzea. Xisteraz pleka ari direnek.

plekari

iz. Plekako jokoan aritzen den pilotaria. Frantzian, plekariak saihetseko paretarik gabe aritzen dira Espainian baino meritu gehixeagorekin.

plektro

iz. Mus. Harizko musika-tresna jakin batzuk jotzeko erabiltzen den ziri modukoa.

plentziar

1 adj. Plentziakoa, Plentziari dagokiona.

2 iz. Plentziako herritarra.

pleonasmo

iz. Liter. Adigai bat adierazteko behar diren hitzak baino gehiago erabiltzea. Ik. erredundantzia. izan bedi pleonasmo aski berria da, testu zaharretan bedi hutsarekin aski da.

pleura

iz. Alde batetik birikak eta bestetik toraxaren barnealdea inguratzen dituen mintza. Pleuraren hantura.

pleural

adj. Pleurarena, pleurari dagokiona. Barrunbe pleurala.

pleuresia

iz. Pleuraren hantura. Ik. pleuritis.

pleuritis

iz. Pleuraren hantura. Ik. pleuresia.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper