Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

jihad

iz. Musulmanen gerra santua, islama zabaltzea helburu duena. Jihadaren aitzakian egindako sarraskietatik ihesi. XIX. mendean jihada egin zuten buruzagietako batzuk esklabotzaren aldekoak ziren, hala nola Mandinga erresuma sortu zuen Samori Ture.

jihadista

1 iz. Jihadeko gudaria. Ik. mujahidin. Maliko iparraldea jihadisten esku dago apiriletik. Tel Abyadeko porrotak defentsa antolatzeko aukerarik gabe utzi ditu jihadistak.

2 adj. Jihadarena, jihadari dagokiona; jihadaren aldekoa. Terrorismo jihadista. Poliziak hainbat talde jihadista atxilotu ditu Frantzian azken asteotan.

jin, jin, jiten

da ad. Ipar. Etorri. Bera jin da nigana. Eta nondik jiten dira haurrek ukaiten dituzten zizareak? Penak oro jiten dira Jainkoaren nahitik. Uste duke azken orena jina duela. Gaua jin arte. Denbora jin, denbora joan.

jinarazi, jinaraz, jinarazten

du ad. Ipar. Etorrarazi. Laboraria bere jauregira jinarazi zuen.

jipoi

1 iz. Norbaiti ematen zaion kolpe saila. Ik. astinaldi 2; zafraldi. Jipoi ederra eman zioten gizagaixoari. Niri jipoia eman nahian.

2 iz. Irud. Jipoi ederra hartu zuten haren alde apustu egin zutenek.

3 iz. Jaka modukoa; batez ere, soro eta baso lanetan erabiltzen zen jantzi zuri lasaia, etxeko ehunez egina.

jipoialdi

iz. Jipoia, astinaldia.

jipoitu, jipoi/jipoitu, jipoitzen

1 du ad. Jipoia eman. Ik. astindu1 4. Txakur amorratua bezala jipoitu zuen. Akuiluarekin galanki jipoiturik.

2 du ad. Irud. Ondo jipoitu zuten jokoan.

jira

1 iz. Bira, itzulia. Hiri guztiari jira bat eman zioten. Oin baten gainean jira emanaz. Gure munduak gurpilak legez jira egiten duela.

2 iz. Ingurua. Besoa estutu nuen zure gerriaren jiran. Plazaren jira guztian.

jira-buelta iz. Heg. Jirabira. Nire buruak ziba batek baino jira-buelta gehiago eman zituen.

jira eta bira adb. Jirabiraka. Biribilketa, jira eta bira ibiltzeko musika. Zezena omen zebilen plazan jira eta bira.

jira eta buelta adb. Heg. Jira eta bira. Dantzan, jira eta buelta gau guztia. Pentsamendu bat, astean zehar jira eta buelta ibili zaidana.

jiran adb. Inguruan. Jendea franko bazuten jiran.

jirabira

1 iz. Itzulbira, itzulia, bira. Hor-hemen jirabira asko egin arren. Jirabira itsuan dabil etengabe.

2 iz. Itzulingurua. Zertako dira jirabira eta gezur estali horiek?

3 adb. Jirabiraka. Jirabira ibili.

jirabiran adb. Jirabiraka. Gure planetaren inguruan jirabiran dabil.

jirabiraka

adb. Biraka. Eguzkiaren inguruan jirabiraka ari da.

jirabiratu, jirabira/jirabiratu, jirabiratzen

du ad. Jirabirak egin.

jirafa

iz. Afrikako ugaztun hausnarkari handia, lepoa oso luzea duena (Giraffa camelopardalis). Kangurua jauziengatik, jirafa garaieragatik eta zebra marrengatik ezagutzen dira.

jiraka

adb. Biraka. Bere bekatuen artean jiraka zebilen. Jiraka eta biraka.

jirarazi, jiraraz, jirarazten

du ad. Jiratzera behartu. Atzetik hurbildu, gerritik oratu, eta jirarazi egin nuen. Beste eskuaz burua jirarazi, eta zuzen-zuzen begiratu zidan.

jiratu, jira/jiratu, jiratzen

1 da ad. Biratu. Beste aldera jiratu zen. Barrena jiratu zitzaion. Goldeaz lurra jiratu eta eskuareaz harramazkatu zuen.

2 du ad. Itzuli. Begiak zerura jiratuz.

jit

1 iz. Bizk. g.er. Joera.

2 iz. Bizk. g.er. (Arropak) hartu duen forma.

jite1

1 iz. Joera, jaidura; izaera, aiurria. Bertsolariak gaztetik izaten du jitea. Gure gorputzeko eta arimako jiteak. Ikasteko, bazuen jite. Ez zen bere jitez gerlaria. Zuen odolak jitez behar du borroka.

2 iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, jite-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori 'antza, itxura' adieran ez erabiltzea gomendatzen du; ik. eite].

jite2

iz. Etorrera. Salbatzailearen jitea.

jito

iz. Itsas edo ur gainean, urak edo haizeak bultzaturik, noraezean dagoen edozein gauzaren egoera. Izotz pusken jitoa.

jitoan adb. Itsas edo ibai gainean, uraren edo haizearen eraginez noraezean. Jitoan dabil txalupa.

kontinenteen jito Kontinenteen mugimendu geldia eta etengabea. XX. mendean plaken tektonika garatu zen, kontinenteen jitoa eta itsas hondoaren hedapenaren teoriak batzen zituena.

jo, jo, jotzen

1 du ad. Gauza batek beste bat halako indarrez ukitu. Harriak harria jo. Haitz txiki bat jo zuen txalupak. Horma jo arte ez zen gelditu. Bazterrak joz. Konortea galdurik, lurra jo zuen. Bi autoek elkar jo zutenean.

2 du ad. (Eguzkiaz, haizeaz edo beste zenbait eguraldi gertakariz mintzatuz). Eguzkiak joz gero urtzen zelako. Itsasoan dabiltzanak, kontrako haizeak joagatik, ez dira berehala errenditzen. Ekaitzak jotzen zuenean.

3 du ad. Kolpe bat edo kolpeak eman. Ik. ukaldikatu. Haserretu eta inor jo dut? Eskola hartan haurrak jo egiten dituzte. Atea jo. Pilota jo. Bularra eskuaz joz. Ezpataz jo. Ostikoz jo. Zigorraz jo nauelako. Zuhaitza aizkoraz jo. Garia jo, aletzeko. || Txaloak jo. Lixiba jo.

4 du ad. Irabiatu, irauliz nahasi. Jo itzazu arrautzen zuringoak.

5 du ad. Eritasunez, zenbait zomorroren egintza kaltegarriez eta kidekoez mintzatuz, eraso. Gaitz hilgarriak jo zuen. Harrak jotako sagarra (Ik. harjo). Sitsak jo eta herdoilak jaten ez dituen aberastasunak. Zorigaiztoak jo nau. Bihotzekoak jota hil da.

6 du ad. Musika-tresna bati soinua atera. Danborra jo. Gaizki jotzen du pianoa. Txistulari bat behar zuten jaietan jotzeko. Berak jotzen eta abesten zuen.

7 du ad. (nor osagarria jotzen den musika-lana dela). Bolero bi jo zituen pianoan. Euskal musika jo. Utziko zenidake musika apur bat jotzen?

8 du ad. (nor osagarririk gabe). Soinu egin zerbaitek. Kanpaiek jo baino lehen. Ezkilak jo du mezara. Bi aldiz jo du txirrinak. Jotzen duenean gero tronpeta izugarriak.

9 du ad. (Orduez mintzatuz). Arratsaldeko bostek jo zuten. Azkaineko elizan hamar orenek jo berri zuten. Jo zuenean Jainkoaren orenak. Goizeko seiak jo ditu erlojuak.

10 du ad. Tokiren baterantz joan. Ik. egin1 13. Venezuela aldera jo zuen gero. Egun guztia jo hona eta jo hara. Eskuin jo, ezker jo, osoro galdu zen azkenekoz. Aurrera jo baino lehen. Urrutirago jo gabe. Olabideren hizkera gipuzkera soila da mami-mamiraino joz gero. Auzia garbitzeko, ez dugu iturburuetara jo besterik. || Okerreko bidetik jo zuen. Nondik jo ez nekiela.

11 du ad. Zerbaitetarako joera izan. Horretara jotzen dugu euskaldunok ere, erdaraz ari garenean. Arana Goirik eta Azkuek, nolabait, helburu batera jotzen dute.

12 du ad. Zerbait lortzeko, argitzeko edo konpontzeko bidea norbaitengan edo zerbaitetan bilatu. Norengana jo, agiri onak lortzeko? Zalantzazko puntuetan Mitxelena jaunarengana jo dugu iritzi eske. Sendabide bila, berarengana jotzen zuten eriek. Berri zehatzagoen bila dabilenak badu nora jo.

13 du ad. Kopuruez mintzatuz, kopuru hori aipatzen dena edo horren antzekoa dela uste izan. Zenbat balio duela jotzen duzu? Zenbat urte jotzen dizkiozu? Behetik jota.

14 du ad. Jo dezagun erdaldun batekin ari garela hizketan: eman dezagun erdaldun batekin ari garela hizketan.

15 (Era burutua izen gisa). Ipar. Pilota jotzea edo jotzeko moldea. Jo luzea, laburra, hutsa. Errebotearen joa doa urrunera.

gora jo Zuz. Goragoko epaimahai bati beste baten epaia berrikus dezan eskatu. Ik. apelatu. Gora jotzeko bideak ere moztu dizkigute.

jo aitzina interj. Ipar. Aurrera!

jo eta fuego adb. Heg. Herr. Jo eta su.

jo eta jo adb. Etengabe joz. Errementariak jo eta jo darabilen burdin xafla. Pilota jo eta jo airean dabilen bitartean.

jo eta ke adb. Gogoz eta lehiaz arituz. Han ari da jo eta ke lanean.

jo eta pasa Heg. Adkor. Zerbait harrapatu eta pasatu. Monumentu haren neurriek, ordea, jo eta pasa egiten zuten irudikatua zuen guztia.

jo eta su adb. Jo eta ke. Jo eta su berriketan.

jota 1 adb. Lgart. Leher eginda, erabat nekaturik. Oso gogorra izan da; jota nago. Jota zatoz?, Zer dela eta?

2 adb. Lgart. Erotuta. Ik. burutik jo. Hi jota hago, ala?

-tzat jo -tzat hartu. Egokitzat jo. Kaskartzat jo gaituzte, beste auzirik gabe. Galdutzat jo beharko ditugu honezkero haren poesiak.

joaira

iz. Ur-lasterrez mintzatuz, uraren higidura. Ez zen inolako intziririk aditzen, errekaren joaira baino ez.

joaki

1 Batez ere Ipar. Esaldi hanpatuetan, joan era burutuaren ordez erabil daitekeen forma, era burutuak balio puntukaria duenean. Beti joaki eta joaki, eta sekula joaten ez.

2 Batez ere Ipar. (Aditz laguntzailea hartzen duela, balio puntukariarekin). Gorputzez urrun joaki naiz, baina hemen uzten dut gogoa.

3 adb. Batez ere Ipar. Joaten, joanez. Ikusirik euskara eskuetarik joaki eta zenbait tokitan kasik joana. Iduri zait oraino ere ikusten dudala, hantxe, gazteluko karrikari goiti joaki.

joaldi

iz. Zerbait, bereziki musika-tresna bat, jotzea. Txistularien joaldiak entzun genituen hurrengo.

joaldun

1 iz. Ahariez eta idiez mintzatuz, joarea duena, eta, bereziki, taldearen gidaria.

2 iz. Zubieta eta Iturengo inauterietako pertsonaia, joare handiz hornitua ibiltzen dena. Iturengo joaldunak.

joale

adj./iz. Joaten dena; doana; dabilena. Munduz mundu ibili den joalea. Ernea, beti aitzina joalea.

joan, joan, joaten

1 da ad. Aipatzen den tokiraino edo tokirantz higitu. Bilbora joan. Bihar zure etxera joango naiz. Hegoalderantz joan ziren (Ik. jo 10; egin1 13). Paulagana joan zaitez. || Ohera joan. Mezatara joan. Eskolara joan. Bisigutara joan. Zerbait ikustera joan. Dioena gezurtatzeko, ez da urrutira joan beharrik. Jakintza, poliki-poliki, aurrera joan da.

2 da ad. (Modua adieraziz). Oinez joan ziren Donostiara. Trenez joan. Anaiarekin joan nintzen. Lasterka joan. Ihesi joan. Lasai doa bere bidetik. || Gauzak ongi, gaizki joan. || batbedera beti izenordaina da eta beti singularrean doa.

3 da ad. (Ogibidea edo egitekoa adierazten duen izen batekin; dagokion izenak ez du artikulurik edo kasu markarik hartzen). Soldadu joan behar izan zuen. Bilbora joan zen neskame.

4 da ad. Dagoen lekutik alde egin. Ni joan egin nintzen, eta bera gelditu egin zen. Usoak joan, sareak heda (esr. zah.).

5 da ad. Desagertu; hil. Haurtzaroa joan zitzaigun. Orixe ere joan zaigu.

6 da ad. (Denbora adierazten duten hitzekin). Igaro. Joan den urtean. Joan den udaberriaren hasieran. Urteak joan ahala, euskalkiak elkarrengandik bereizten ari dira. Sasoia joan eta gero. Denbora joanez gerozko damua. || (Esapideetan). Orduak joan, orduak etorri, Josetxo ez zen agertzen. Baina urteak joan, urteak etorri, gauzak asko aldatu dira gure artean.

7 da ad. (Egintzaren jarraitutasuna adierazteko, osagarritzat beste aditz baten era burutua -z atzizkiaz edo era burutugabea hartzen duela). Harrabotsa areagotuz doa. Herri xehea galduz omen doa euskara. Zorrak gehitu ahala, dirutza urritzen zihoakigun.

8 da ad. (Era trinkoetan, gertaera baten berehalakotasuna adierazteko, osagarritzat aditz izen bat -ra atzizkiaz hartzen duela). Trena abiatzera doa. Erortzera zihoanean.

9 zaio ad. (Nor-nori saileko era trinkoetan soilik). Axola izan, gorabehera handia izan. Herriari doazkion arazoetan. Horixe da hain zuzen hemen dihoakidan auzia. Munduari hainbeste zihoakion ordu larri hartan. || Ezkontzen den egunean doa gizonaren goiti-beheitia: ezkontzen den egunean erabakitzen da gizonaren etorkizuna.

10 zaio ad. (Nor-nori saileko era trinkoekin soilik). Egokia izan. Ik. egon1 7; heldu1 5. Ez dagokio lekuari, eta ez dihoakit niri, zein den zein baino goiztiarrago erabakitzea.

11 du ad. Ipar. eta Naf. Eraman. Ohoinak joan dizkizun ondasunak. Joan ezazu hori hemendik.

12 (Era burutua izenondo gisa). Mende joanek erakusten digutenez. Aldi joanetako euskaldunak.

13 (Era burutua izen gisa). Denboraren joana gelditzeko. Mendeen joanak errotu dituen hots legeak.

joanak joan Garai batean gertatua ez dela kontuan izan behar adierazteko erabiltzen den esapidea. Joanak joan, barkatzen dizkizut niri egindakoak.

joanaldi

iz. Norabait joatea. Gure bizia ez baita besterik: heriotzari buruzko joanaldi bat.

joanarazi, joanaraz, joanarazten

du ad. Joatera behartu. Baionara joanarazi zuen. Ea zuk aurrera joanarazten duzun.

joaneko

adj. Kiroletan, bi taldek elkarren aurka jokatu beharreko bi partidetan lehenengoa. Joaneko partidan Eibarrek abantaila handiagoa lortzeko aukera izan zuen.

joanera

iz. Joatea. San Pauloren joanera Jerusalemera.

joan-etorri

iz. Norabait joatea eta handik itzultzea; norabait joan eta handik itzuliz egiten den bidaia. Beste mundura joan-etorri bat egin ondoren. Itsasora hamaika joan-etorri eginak. Gida nazazu nire joan-etorri guztietan.

joan-etorrika adb. Joan-etorriak eginez. Helena joan-etorrika zebilen gelan zehar, hortzak estuturik.

joan-jin

iz. Ipar. Joan-etorria. Egunean bi joan-jin eginen ditu autobusak, bat goizean eta bestea arratsaldean.

joarazi, joaraz, joarazten

du ad. Jotzera behartu. Joarazten diete bi belaunez lurra. Itsuari soinua joarazteko.

joare

iz. Zintzarria. Behi joarea. Joare mihia. Joare hotsa.

joate

iz. joan aditzari dagokion ekintza. Zure joateak egindako zuloa. Zinera joate hutsa bekatu astuna izan daiteke.

joera

1 iz. Norbaitengana edo zerbaitetara jotzea; bereziki, barne bultzada, norbait edo zerbait bide jakin batetik jotzera edo molde jakin batez aritzera daramana. Ik. jaidura; isuri2 2. Suak joera gora, harriak, behera. Konfuzioganako joera. Izokinak ibai handi gezetara du joera. Gaur badugu halako joera bat lurreko paradisuan sinestera. Izadiko indarrak jainko bihurtzeko joera. Egiazko lirikarako joera barrendik dator. Hizkuntza bakoitzak badu horretan bere joera. Azkueren joeraren jarraitzaileak.

2 iz. Zerbaiten bilakaerak hartzen duen norabidea. Egungo literaturaren joerak. Joera politikoak. Prezioen joera aztertzeko.

jogailu

iz. Jotzeko tresna. Gazteak pilotan ari ziren edozein jogailurekin: botila, atabal, bai eta sardeekin ere. || Disko jogailua piztu zuen.

jogurt

iz. Bazilo jakin batzuek eragindako hartziduraz lortzen den esnekia, gatzatuaren antzekoa; esneki horren errazio ontziratua. Inork ez du zehazten egunean zenbat jogurt jatea komeni den. Bi jogurt, baten prezioan.

joia

iz. Bitxia.

joile

iz. Ipar. Jotzailea.

joka

adb. Joz, jotzen. Ate joka ditugu dagoeneko. Mutur joka ari dira elkarrekin. Bular joka, Jaunari barkamena eskatuaz. Aizkoraz joka xehatua dute atea.

jokabide

iz. Jokatzeko edo aritzeko modua. Ik. jokaera; jokamolde. Bere emaztearen jokabide makurrak minduta. Nire zuenganako jokabidea. Jokabide horri zuzen deritzat. Nire jokabidean zakar samarra naizela? Batasunari buruzko Euskaltzaindiaren jokabidea.

jokada

iz. g.er. Abiada, oldarra.

jokaera

iz. Jokatzeko edo aritzeko modua. Ik. jokabide; jokamolde. Ez nuen nik jokaera hau espero. Bere amaren jokaeran ikasbide hartuz. Jokaeraz aldatu.

jokalari

1 iz./adj. Jokatzen zalea dena, dirua jokatzera emana dena. Senar nagi, jokalari eta edalea. Jokalaria izan zen oso, hil arte. Jokalari alfer bat.

2 iz. Joko jakin batean esku hartzen duen pertsona. Osasuna futbol taldeko jokalariak.

3 iz. Antzezlea. Pastoraletako jokalariak.

jokaldi

1 iz. Joko batean bereiz daitekeen egite bakoitza; bereziki, jokalari baten txanda bakoitza, edo irabazten edo galtzen den gertaldi bakoitza. Jokaldi bakoitzean hogeita hamar euro baino gehiago ezin joka daitezke. Lehenbiziko jokaldian nola egin dezakezu joko hori? Partidako jokaldirik interesgarrienak.

2 iz. Irud. Saltzaile batek jokaldi makur bat egin zion.

jokalege

iz. Joko jakin bat arautzen duen legea. Ez ditu errespetatu jarri diren jokalegeak.

jokaleku

1 iz. Jokatzeko lekua. Donostia izango da trontzalarien jokalekua.

2 iz. Antzerki lan bat jokatzen den lekua; bertan irudikatzen den lekua. Jokalekua plazan eraikitzen zuten taulaz. Jokalekua: Kaliforniako ostatu-barne bat. || Bakezko eta demokraziazko jokalekua ekarriko duen akordio politikoa.

jokamolde

iz. Jokabidea. Giza jokamoldea arautzen duten legeak.

jokarazi, jokaraz, jokarazten

du ad. Jokatzera behartu. Inoiz ikusi ez zuen dantza bat jokarazi zion.

jokatu

1 da/du ad. Joko jakin batean aritu; jokoan jardun. Ik. egin1 8; aritu; jardun1; ibili1 4. Sagardoa galanki edango dugu, tokan jokatzen dugun bitartean. Pilotan, musean jokatu. Harri txikiarekin jokatu nahi dute. Harria nork gehiago altxatu jokatu genuen. Taldeak ondo jokatu zuen igandean. Gaitezen joka, gaitezen dantza eta josta. Makila bat eskaintzen dio, joka dadin haren kontra. || Denboraldi honetan bi partida jokatu ditu eibartarrak. Pilota partida ederrak jokatu dira.

2 du ad. Apustu egin. Dirua jokatu du. Afaria jokatu zuten musean. Peru Odolkik lepoa nahi zuen jokatu. Mila pezeta jokatu zituen loterian. Nahi adina diru, bi bati jokatuko ziola. || Sega apustu bat jokatu dugu Errenteriako partean. Usurbilen dema bat aurten da jokatu. Bi ahari joko dira Bizkaian jokatu.

3 du ad. Zezenez mintzatuz, zirikatu eta, datorrenean, haren erasoa antzez saihestu. Ik. toreatu. Sei zezen jokatuko dira gaur Azpeitiko plazan. Hiltzeko zezenak jokatu ziren.

4 da/du ad. (du aditza denean nor osagarririk gabea da). Norbaitekin edo egoera jakin batean, aipatzen den moduan aritu edo jardun. Ik. portatu; gobernatu. Era lotsagarrian jokatu dugu maiz kultura gaietan. Zer diote gure aitzinekoek, nola jokatu dira, zer egin dute? Ederki jokatu dira. Langileekin bakea nahi duen ugazabak garbi jokatu behar du. Oker jokatu ote zuen bere emaztearekin? Buruz eta zentzuz jokatu zuen Erromak auzi horretan.

5 du ad. Norbaiti bere kalterako zerbait egin. Ederra jokatu didak! Jokaldi makurra jokatu diote.

6 du ad. Antzerkiaz edo kidekoez mintzatuz, gertaerak antzezleen bidez irudikatu. Ik. antzeztu. "Iparragirre" pastorala jokatu zutenak. Bakarrizketa bat jokatzeko. || Dantza bat jokatu.

7 du ad. Antzerki lan edo film batean, pertsonaia baten rola egin. Zortzi aktorek 38 pertsonaiaren rolak jokatuko dituzte.

8 du ad. Hizkl. Aditz baten adizkiak, hurrenez hurren esan edo idatzi; aditza, aspektu, modu, aldi eta pertsona markak agertzen dituela erabili. Aditz laguntzailea jokatu.

9 du ad. Ipar. Abere arrak emea estali. Ahariak ez du ardirik jokatu behar, hiru urte bete aitzinean.

10 (Era burutua izenondo gisa). Euskararen adizki jokatuek pertsonarekin eta numeroarekin komunztadura egiten dute eta marka horiek adizkietan islatzen dira. Perpaus jokatua: adizki jokatua duen perpausa.

jokatugabe

1 adj. Hizkl. Aditzez mintzatuz, aldi edo pertsona markarik ez duena. Aditzak jokatuak nahiz jokatugabeak izan daitezke; jokatugabeak ikusiko ditugu atal honetan.

2 adj. Hizkl. Perpausez mintzatuz, adizki jokaturik ez duena. Aditzoina aditz izena eta partizipioa baino gutxiagotan ageri da perpaus jokatugabe hauetan. Baldintza-perpaus jokatuak eta jokatugabeak.

jokatzaile

iz./adj. Jokalaria.

jokatze

iz. jokatu aditzari dagokion ekintza. Jan-edan galgarri, jokatze gaizto, tratu makurrak.

joker

iz. Joko kartetan, jokalariari komeni zaion balioa hartzen duen karta. Ik. komodin. Mahukapean joker bat gordetzen zuen beti.

joki

iz. Abereentzako janari mota, ote xehatua artoarekin edo arbi zatiekin nahasiz egiten dena.

joko

1 iz. Atsegin hartzeko, eta, askotan, tartean dirua dagoela, egiten den jarduera arauduna, batek edo batzuek irabazten eta beste batek edo beste batzuek galtzen dutena. Ik. jolas; josteta. Pilota-jokoa. Erreboteko joko handia. Euskal jokoak. Herri jokoak. Aizkora-jokoa. Makina bat ahari joko irabazi eta galdutako baserritarra. Aritzen dira denbora puska batean karta-jokoan.

2 iz. (Dirua jokatzearen aldeari begiratuz). Jokoa debekatu, baimendu. Jokoa ez da errenta. Etxe asko hondatu ditu jokoak. Jokorako ohitura. Jokoan ondo larrutu omen dute. Jokotik aberastea. Joko galgarriak. Jokorik hoberena gutxien dirauena (esr. zah.).

3 iz. Joko batean, bereziki mahai-joko batean, aritzeko behar diren pieza eta tresnen multzoa. Olentzerok Trivial jokoa oparitu dit.

4 iz. Jokoarekin halako antza duen ariketa. Poesia deitzen den joko bitxi hori. Maite joko luze eta korapilatuak.

5 iz. Musean, lau karten artean hogeita hamar baino gehiago izatea. Jokorik baduzu?

6 iz. Pilota-joko batzuetako partida banatzen den zati bakoitza. Partida egiten da honenbeste jokotara; maizenik hamahirutara.

7 iz. Aditzez mintzatuz, horiek jokatzea. Hiztegi bakarrean eskaintzen zaizkigu definizioak, adibideak, sinonimoak, antonimoak, irudiak, deklinabidea, aditz joko osoa.

hitz joko, hitz-joko Hitz baten esanahi bikoitzaz baliaturik edo antzera ahoskatzen diren bi hitzen adiera desberdinez baliaturik egiten den jokoa. Zelanok hitz-jokoa egiten du ultio (mendekua) eta unctio (gantzuketa, igurtzia) hitzen artean. Hitz-joko xume bat zilegi bazait, nik esango nuke mundua, munduko zenbait aldetan, asko aldatu dela. Hitz-jokoetara emana. Ezin itzulizko hitz-jokoa.

jokoan 1 adb. Arriskuan, galtzeko edo irabazteko egoeran. (egon, izan edo jarri bezalako aditzekin erabiltzen da). Bizitza bera jokoan zegoen. Bi etxe horien jabegoa da jokoan.

2 adb. (ari, egin eta kideko aditzekin). Karta-jokoan. Urtero egiten dugu jokoan Gabonetan. Debekatua zegoen jokoan aritzea edaria saltzen zen lekuan.

joko antolatzaile, joko-antolatzaile Kirol. Saskibaloian eta kideko jokoetan, erasoaldia antolatzen eta zuzentzen duen jokalaria. Torontok bost urterako berritu dio kontratua Jose Calderon Tau Baskoniako joko-antolatzaile ohiari.

joko arau, joko-arau 1 pl. Joko jakin batean aritzeko bete behar diren arauak. Euskaldunek beren tokira moldatu zuten pilota-jokoa eta hainbat gauza aldatu zituzten: jokalekua, joko arauak, pilota, jotzeko tresnak eta abar. Joko arauak hautsi.

2 Irud. Bozetako joko arauak aldatuta, zerrenda bozkatuenak beti izango du gehiengo osoa legebiltzarrean. Joko arau demokratikoak errespeta ditzaten besterik ez dugu eskatzen.

joko etxe, joko-etxe Dirua jokatzen den etxea. Ez kartarik hartzeko, ez joko etxera joateko.

joko garbi 1 Azpikeriarik gabeko jokoa. Anton. azpijoko. Etsaiak aurpegiz aurpegi eta joko garbian ezin menderatu dituztenean. Hori ez da joko garbia.

2 Atxiki txikia. Ezker ederra erakutsi zuen errebotean eta joko garbian.

joko lagun, joko-lagun Karta-jokoan aritzeko laguna. Sartu zen ostatura eta berehala egin zituen joko-lagunak.

lore joko, lore-joko Literatura, eta batez ere poesia, bultzatzeko egiten den lehiaketa. Abbadiak antolaturiko lore-jokoetan ere izan zen emakume bertsolaririk.

jokozain

iz. Kirol. Kiroletan, arauak betearazten eta epaile lanak egiten dituen pertsona.

jokozale

iz./adj. Jokatzen zalea dena, dirua jokatzera emana dena. Ik. apustuzale; jokalari. Jokozale amorratua da.

jolas

1 iz. Atsegin edo atseden hartzeko jarduna, olgeta, jokoa (dirurik jokatzen ez dena) edo kirola. Ik. josteta; joko. Ez dira horiek haur jolasak. Haurren jolasei begira egoten zen. Euskaraz jolasean, euskaraz lanean. Euskal abesti, dantza eta jolas garbiak. Gaurko jolasetan garrantzirik handienetakoa duena zinema da. Neskatxen eta mutilen bilerak, jolas eta hitz egite lotsagarriak. Ez dute atseden eta jolas beharrik. Maite jolas arin bat. Haragizko jolasetara iraultzen da gehienez, gogo gaiztoz bezala. || Haren azken zinema lana irudimen jolas arin bat da. Jolas bertsoak ondu zituen Larramendik.

2 iz. Solasa, hizketa.

jolasean (ari izan, ibili...) adb. Jolasten. Ez nauk jolasean ari. Neska-mutilak elkarrekin jolasean badabiltza. Jolasean dabiltza bildotsak soroan. Jolasean hasi zena benetan bukatu zen.

jolas egin Jolasean jardun. Ik. jolastu. Haur jostailu bat bezala hartu haute jolas egiteko. || Nahi adina jolas egin dun nirekin. || Hari bati eragin eta katuari jolas eginarazten nion.

jolas lagun, jolas-lagun Jolasean aritzeko laguna. Ik. jolaskide. Txikitako adiskidea zuen Telleria, jolas laguna. Nahi al duzu beste jolas lagun bat aukeratu?

jolas ordu, jolas-ordu Jolaserako denbora; ikastetxeetan, eskola-saioen artean hartzen den atsedenaldia. Ik. jolasaldi; jolasgarai. Hamarretatik hamar eta erdietara dute jolas ordua.

jolas parke, jolas-parke Jolaserako eta jostatzeko instalazioak dauzkan barrutia. 1955ean lehen jolas parkea sortu zen Kalifornian: Disneyland.

jolasaldi

iz. Jolaserako denbora. Gero ordubeteko eskola eta ondoren jolasaldia.

jolasbide

iz. g.er. Jolaserako bidea; josteta.

jolasgarai

iz. Jolaserako garaia edo denbora-tartea. Ik. jolas ordu; jolasaldi. Jolasgaraian gozokiak eskaini nizkien irakasleei eta ikaskideei.

jolasgarri

1 iz. Jolaserako erabiltzen den gauza. Ibilera hauek ziren haien jolasgarri kutunenak. Jolasgarritzat hartzen den egitekoa.

2 adj. Atsegingarria. Joko jolasgarria.

3 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Zoro-ergelak, inoren atsegingarri eta jolasgarri izaten direnak, etxekoentzat ondo negargarri izaten dira.

jolasgura

1 iz. Jolasean ibiltzeko gogoa. Jolasgura bizia ekarri duzue gaur.

2 pred. Jostagura.

jolaskeria

iz. Jolasa, gaitzesgarritzat hartua. Ezkondu gabe, jolaskerietan ibili nahi zuen.

jolasketa

iz. Jolastea, jolasa.

jolaskide

iz. Jolas laguna. Aitona-amonak askotan biloben jolaskide izaten dira.

jolasleku

iz. Jolastokia. Zelai zabal eta jolaslekuak gaur dira basamortuak.

jolasti

1 adj. Jolasean, jauzika edo lasterka ibiltzeko joera duena. Ik. jostalari. Txori jolastiak.

2 (Adizlagun gisa). Haizea pago adarretan zebilen jolasti. Itsasertz harrizkoan uhinak jolasti.

jolastoki

iz. Jolasean ibiltzeko edo jolas egiteko tokia. Ik. jolasleku. Eskolako jolastokia. Haurrentzako jolastokiak. Herrian jolastokirik ez dagoelako. Ipar Amerikan, dantzaleku eta jolastokiak ugariak izanagatik, ez da jendea bestetan baino alaiago.

jolastu, jolas/jolastu, jolasten

da ad. Jolasaren bidez atsegin hartu, jolasean ibili, jolas egin. Ik. jostatu. Neskak neskekin eta mutilak mutilekin jolastu. Jolastu ginen haren ateraldiekin. Bertako zelaitxo batean jolasten ziren abesten eta dantzan jaiegun arratsaldeetan. Ederki jolastu gara: futbolean jokatu dugu.

[Oharra: futbolean jolastu dugu, futbolean jolastu gara eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak futbolean jokatu dugu, futbolean aritu gara eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

jolastun

adj. Berritsua, hitzontzia.

jole

iz. Jotzailea.

jomuga

1 iz. Helburua, xedea. Jo genuen jomuga eta heldu ginen helburu nagusira. Gure gutizien jomuga. Jomuga bat erdietsi nahian. Jomugak finkatu.

2 iz. Tiroaren helburua. Ik. itu. Tiratzaileek jomugatzat hartu zuten. Jomuga urrutiegi zegoen.

jondane

Zub. Kristau erlijioko santu jakin batzuei aurretik ezartzen zaien hitza. Ik. san; done 2.

[Oharra: izen jakin batzuekin erabiltzen da; ik. Euskaltzaindiaren 125. araua].

jondoni

Ipar. Kristau erlijioko santu jakin batzuei aurretik ezartzen zaien hitza. Ik. san; done 2. Jondoni Joane eguneko sua. Jondoni Jakobe apostoluari eskainia.

[Oharra: izen jakin batzuekin erabiltzen da; ik. Euskaltzaindiaren 125. araua].

joniar

1 adj. Joniakoa, Joniari dagokiona.

2 iz. Joniako herritarra.

joniko

adj. Greziako Jonia deritzon eskualdeari dagokiona. Itsaso jonikoa. Kostalde jonikoa.

jonki

iz. Lgart. Heroinazalea. Zubi azpiko bazter batean uzkurtuta, jonki bi ari dira beso ubelduak ferekatzen, gerizpean. Jonki bat azken heroina-dosiaren eske bezala.

jopu

1 iz. Morroia, zerbitzaria, bereziki gizarte feudalaren antolaketan. Urtearen goienean, jopua jabearen aldean (esr. zah.).

2 iz. Esklaboa. Jopuak erosi. Joputzat saldua.

3 iz. Irud. Estatuaren jopu izatea. Emakume baten jopu haiz.

4 (Izenondo gisa). Ama jopuaren seme jopua naizela.

jopuntu

1 iz. Norbaiten arreta eta atentzioaren helburua. Europan salgaien % 72 kamioietan garraiatzen da eta Europako Batzordeak kamioiak jarri ditu jopuntuan. Komunikabideen jopuntuan zaudetela uste al duzu? Hedabideek eta bereziki telebistak sustatzen duten ikuskizunaren gizartea jopuntuan jarri du Alex de la Iglesiak bere azken filmean.

2 iz. Jomuga, tiroaren helburua. Ik. itu.

joputasun

iz. Jopu denaren nolakotasuna edo egoera. Ik. joputza; esklabotasun. Herriak bere joputasuna astin zezan.

joputza

iz. Joputasuna. Langileak joputza errukarrian edukitzeko.

joran

iz. Gogo edo nahi bizia. Ik. irrika1; lehia. Helbururik gabeko joranik ez dago. Zu ikusteko joranez dago. Askatasun jorana.

jorantsu

adj. Joranez betea. Mutikoek, urduri eta jorantsu, hartu zituzten beren aulkiak.

jordaniar

1 adj. Jordaniakoa, Jordaniari dagokiona. Jordaniar agintaria.

2 iz. Jordaniako herritarra.

jori

1 adj. Dagokionetik ugari duena edo ugari ematen duena. Ik. ugari; oparo. Uzta joria. Zelai eta belardi joriak. Galburu joriak. Iturri bat txit joria. Zenbat gizon argi eman zizkigun Greziako lur joriak! Baratze joria. Mintzo joria. Haren euskara jori, ederra. Euskal aberastasun zahar eta berrien bilduma joria. Golko joriko emaztekia: bular handiko emakumea.

2 (Adizlagun gisa). Ur garbia jori dariola.

joriki

adb. g.er. Joritasunez, jori.

joritasun

iz. Joria denaren nolakotasuna. Ik. ugaritasun; oparotasun. Herri honetako iturrien joritasunetik sortzen dira erreka anitz. Platonen elkarrizketa ederren joritasuna.

joritu, jori/joritu, joritzen

da/du ad. Jori edo joriago bihurtu. Ik. ugaritu. Hainbat errekak jorituriko ibaia. Hizkuntza aberastu eta joritzeko.

joritzaile

adj. Joritzen duena.

joritze

iz. g.er. Jori edo joriago bihurtzea.

jornada

1 iz. Heg. g.g.er. Bidaia. Egunean hiru jornada egiten genituen Donostiatik Zumarragara.

2 iz. Heg. Herr. Lanaldia, lanean ematen den egun zatia. Ik. lanegun 2. Ez zen kabinatik jaitsi jornada osoan.

3 iz. Heg. Herr. Gurdi baten edukia. Belar onduarekin azken jornada edo gurdikada etxeratu.

jornal

iz. Herr. Eguneko saria; soldata. Jornal ona irabazi. Larunbatean sendatzen dira, jornalak hartzean. Jornalean lan egin.

jornalero

iz. Heg. g.er. Soldatapekoa, saripekoa.

jorra

iz. Jorratzea. Ik. jorraldi. Jorra eta soilketa guztiak egin behar dira neguko ilbeheretan. Zenbat jorratu, hainbeste izan: jorra bat arbi bat, bi jorra bi arbi. Lurrari jorra bat eman. Gari jorra. Ogi jorraren ihesi dabilena, olo jorrak harrapatzen du.

jorran adb. Jorratzen. Soroetan ikusten ditugu emakumeak aitzurrean, jorran eta edozein behar egiten. Emaztea etxezain, aza jorran ari. Landare jorran.

jorrai

iz. Jorratzeko erabiltzen den aitzur txikia. Jorraia aitzurraren berdin nahi (esr. zah.).

jorrai dantza, jorrai-dantza Euskal dantza mota. Jorrai dantza egiten da herrietako festak bukatu ondoan, zahagi puztuekin eta jorraiekin.

jorrail

iz. Apirila.

jorraketa

iz. g.er. Jorra, jorratzea. Ederki etorriko litzaioke jorraketa bat baratzeari.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper