Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=urri 4 sarreratan aurkitu da.

urri1

1 adj. Behar edo egoki den edo eskatzen den neurrira edo kopurura heltzen ez dena. Ik. bakan. Anton. ugari. Gurasoengandik datorkigun ondasun urria xahutzen. Euskal idazleen familia urrian. Baina orrialdeak urriak bezain trinkoak dira. Euskarak duen indar urria Gipuzkoan dago. Ez dira behar bezain urriak pasarte gogor eta lehorrak. Adimen urriaren jabe naiz. Gure oroimena hain urria ez balitz. Eskola ere urria eman baitziguten. Dakigun frantses urriak iruzur egiten ez badigu.

2 adb. Neurri edo kopuru txikian. Janariz urri zebiltzan. Kexu ginen, lehen Hollywoodeko filmak ugari eta bestetarikoak urri genituelako. Artikulu mugatzailea orain baino urriago erabiltzen zela.

3 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Gaiaren larriak eta astiaren urriak orobat eraginik. Hobe genuke den bezala, bere urrian edo ugarian, hartuko bagenu.

urri2

1 iz. Urteko hamargarren hila. Urria, hilabete eztia, ehiztarien loria. Beti laket izan zait urriko aroa.

2 iz. (Data adierazteko, -en atzizkia hartzen duela). Urriaren 15a. Iragan urriaren 25ean. Urriaren bostaren eta seiaren arteko gauean. || (Aposizioan, -k atzizkia hartzen duela eta zenbakia artikulurik eta kasu markarik gabe). Gaur, urriak 25, asteartea. Datorren ostegunean, urriak 20, izendatuko da epaimahaia.

gogo

1 iz. Gizakiaren buru ahalmenen egoitzatzat edo iturburutzat hartzen den gauza. Ik. arima. Neure jaun maitea, joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik. Hitzez, gogoz eta obraz (Ik. gogoz). Shakespeareren hamalaukoak, gogoz eta haragiz gatzatuak eta mamituak. Maiz irakur itzazu gauza sakratuak eta gero erabil itzazu gozoki zure gogoan barrena. Soin zaharrari gogo berria eman eta gogo horretan izar urdinetarainoko asmoa sorrarazi. Orain, bada, altxa ezak heure gogo tristea. Bere anaiaz oroitu eta, gogoa iluntzen zitzaion ardura. Dohatsuak gogoz behartsuak. Egotz ezazu zeure gogotik asmo hori. Gure gogoa asetzen duen ondasun bakarra. Gogo bideetan barrena. Bere gogoan eta bihotzean zaurtua. Bihozberatasun eta gogo argitasuna. Platonen gogo argia. Guztiek elkarrekin gogo batez eta aho batez adora dezagun.

2 iz. (Oroimenaren egoitza edo iturburu bezala). Ik. gogoan izan; gogoan eduki; gogora ekarri; gogora etorri. Gogoan atxiki. Gogoan gorde.

3 iz. (Nahi, desira edo asmoen egoitza edo iturburu bezala). Amoratuak bere gogo guztia haragian dauka. Ez du lanerako gogorik. Jateko, edateko gogoa. Pagatzeko gogoa baduzu. Gogoak agintzen ziona egin gabe. Norbaitenganako gogo gaiztoa. Gogo aldartetsua. Gogo beroz, arreta handiz eta jakite ugariz. Gogorik gabe edo gogo gaiztoz hasi nintzen. Ezertarako gogorik eza. Agindua ezaguera argiz eta gogo osoz hausten denean. Lapurtua itzultzeko gogo sendoaz. Gogo handirik gabe egina. Denen gogoa betetzea ez da erraza izaten. Zerurako bidean hasten direnek ez dute aspertu eta gogoa galdu behar. Etsitzea eta gogo galtzea.

4 iz. Desira. Ondasunen gogoa eta egarria. Gogo biziena.

5 iz. Espiritua. Aingeruak gogo hutsak dira. Haragia gogoaren aurka eta gogoa haragiaren aurka grinatzen.

gogoak eman 1 dio ad. Iruditu; susmatu. Gogoak ematen dit ez daudela urrun. Baina gogoak eman behar liguke, behin edo behin, ez ote den harritzekoa Jainko eskuzabalak guri bakarrik jakinduria ematea.

2 dio ad. Nahi izan. Gogoak ematen dien edozein gauza eginez. Gu gara hizkuntzari makurtu behar gatzaizkionak, ez hizkuntza guri, gogoak ematen digunean eta gogoak ematen digun bezala.

gogo aldarte, gogo-aldarte Aldartea. Ik. umore. Egoera hartan, idazteko gogo aldarterik hoberenean nengoelarik ere, ez zitzaidan hitzik etortzen. Abesti bakoitza gogo aldarte baten isla da.

gogoan eduki Gogoan izan. Ik. gogoari eman; buruan eduki. Gogoan daukat nola zioten orduko maisu ikasiek. Gauza bat eduki behar dugu gogoan: ez ditugula, horrelakoetan, silabak berdin bereizten euskaldun guztiok.

gogoan erabili Hausnartu. Ik. buruan erabili; gogoeta egin. Jesusen neke-oinazeak gogoan erabiliz. Beti gogoan erabil nazazun.

gogoan hartu Gogoratu; kontuan hartu. Ik. buruan hartu. Hemen ditut bi horien izenak; gogoan har itzazue. Zeruko gauzak gogoan hartu eta lurreko gauzei ez ikusi egiteko asmoa.

gogoan izan Gogoratu; kontuan hartu, aintzat hartu. Ik. buruan izan. Gogoan dut esan zidana. Gogoan zaitugu.

gogoan jaso Gogoan hartu.

gogoan jo g.g.er. Nazkatu. Gogoan jotzen nau askotan asko irakurtzeak. Gerraz aspertuta, mundu gaizto honek gogoan jota joan ote zen Santa Kruz sinesgabeen misioetara?

gogoan pasatu Batez ere Ipar. Pentsatu. Ez dut holakorik gogoan pasatu ere. Isilune batean gogoan pasatu nuen apez nintzela aspaldi ahaztu nahiz ari nintzela.

gogoan sartu 1 du ad. Ikasi, jabetu. Ik. buruan sartu. Ikas dezagun, bada, guztiok, eta gogoan ondo sar dezagun doktrina miragarri hau. Oraindik beste gertaera bat badugu, Iztuetari ikasi eta zuei esan behar dizuedana, Pernando zer nolakoa zen gogoan ongi sar dezazuen.

2 zaio ad. Gustatu, atsegina egin. Efraingo herri batera joan zen batean ikusi zuen neskatxa bat gogoan sartu zitzaion, eta etxeratu zenean, gurasoei agertu zien neskatxa harekin ezkondu nahia.

gogoari eman 1 dio ad. Ipar. Kontu egin, imajinatu. Ik. buruari eman. Emaiozu gogoari ikusten duzula hiri bat ilunpez estalia.

2 dio ad. Ipar. Pentsatu, erabaki. Nabukodonosor-ek eman zion bere gogoari bere azpiko behar zituela lurraren gainean ziren populu guztiak. Gogoari eman diote, beraz, behar zela haientzat arrantza ttipitu bai eta kendu dirulaguntza.

gogo bahitze, gogo-bahitze g.er. Estasia.

gogo-bihotz pl. Gogoa eta bihotza. Gogo-bihotzetan daramaguna aditzera eman.

gogo eman Begiratu, adi egon. Gogo emazu, Maria, ororen irri-egingarri bilakatzen ari zara. Azeria predikatzen denean ari, gogo emaiok heure oiloari (esr. zah.).

Gogo Guren g.g.er. Espiritu Santua.

gogo(a) hartu Erabaki. Herrira itzultzeko gogoa hartu zuen.

gogo izan 1 du ad. Nahi izan. Nire lekuan zu sar zaitez, gogo baduzu.

2 (Aditzaren era burutuari dagokiola). Egin gogo dut. Zahartzeraino bekatuan egon gogo duenak. Nora joan gogo duzuen. Nork berea atera gogo duelako. Hori da ez dakidana eta jakin gogo nukeena.

gogo jardun, gogo-jardun iz. Zenbait egunetan egiten den gogarte-aldi espirituala. San Ignazioren gogo jardunak.

gogo onez adb. Gogoz, atseginez. Gogo onez eta inork behartu gabe. Gogo onez bazen ala gogo txarrez bazen, han egon behar zain.

gogora ekarri Gogoratu; gogorarazi. Ik. burura ekarri. Geure bekatuak gogora ekar ditzagun. Neskaren edertasunak amarena gogora ekartzen zion.

gogora etorri (heldu, jin) Oroitu; bururatu. Ik. burura etorri. Oraintxe gogora etorri zait gaur nire emaztearen eguna dela. Arrese Beitiaren bertsoak datozkit gogora. Gogora datorkion guztia esatea. Ahora jinak erran, gogora jinak egin. Voltaire zenaren oroitzapena heldu zait gogora.

gogo txarrez adb. Gogorik gabe, beharturik. Gogo onez bazen ala gogo txarrez bazen, han egon behar zain. Gogo txarrez zeuden erromatarren mendean.

gogo-urri 1 adj. Zah. Adoregabea, kemengabea. Ahalke zaitez haren zerbitzuan hain nagia eta hain gogo-urria izateaz.

2 iz. Zah. Neurritasuna.

gogo-urritu da/du ad. Zah. Adoregabetu, kemengabetu.

jan1, jan, jaten

1 du ad. Janaria, ahoan txikitu ondoan, irentsi. Gazta jaten. Zortzi arrautza eta oilasko osoa jan ditu. Bi eltzekada jan zituzten. Ardiek belarra jaten dute. Asko, gehiegi jan. Hobe dela gutxi jan. Jan gabe bizi. Egunean hiru aldiz jan. Jaten eta edaten. Zer jan eta zer jantzi ez zeukala. Ez zeukala gaitzik, egonak eta ongi janak sendatuko ez zionik. Jateko gogoa. Egileak jateko onak diren perretxikoen eta toxikoak direnen bilduma egin du. Jateko orduan (Ik. jatordu). Jan ondoko otoitza.

2 du ad. Irud. Pipiek jandako ohola. Burdina, gogorra bada ere, herdoilak jaten du. Puska bat jan dio itsasoak. Oso arin mintzatzen da, baina hitzak janaz (Ik. hitza jan).

3 du ad. (Ondasunez mintzatuz). Bere ondasun guztiak jan ditu.

4 du ad. (Osasunaz mintzatuz). Bekatu horrek osasuna jan dielako.

5 du ad. (Jokoetan). Nik hari peoi bat jan nion eta hark niri beste peoi bat.

6 du ad. (Zikinaz eta kidekoez mintzatuz). Etxe garbiketa ez da eguneroko eginbeharra, bai, ordea, noizean behin egitekoa, hautsak jango ez bagaitu. Gure etxeak andre baten beharra du, bestela zikinak jango gaitu.

jan-arin(ean) adb. Gutxi janda. Gaur jan-arin samar pasatu dut eguna. Jan-arin joan behar du ohera. Jan-arinean probatu behar da sagardoa.

jan-berri adb. Duela gutxi janda. Jan-berri nago.

jan-urri 1 iz. Gutxi jatea. Eritasunek eta jan-urriak mosketeek baino jende gehiago akabatu zuten Nabarrengosen.

2 adj. Gutxi jaten duena. Uste baino jan-urriago duzu zeure aita priore hori.

jan-zahar adb. Aspaldian jan gabe. Ageri zen jan-zahar zela. Jan-zahar egoteak jakiak on egiten ditu.

jaten eman Bizk. eta Gip. Ik. jatera eman. Gose denari jaten ematea.

jatera eman Ipar. eta Naf. Ik. jaten eman. Gose izan naiz eta eman didazue jatera.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper