Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=ordu 8 sarreratan aurkitu da.

ordu

1 iz. Eguna (hots, batez besteko eguzki eguna) banatzen den hogeita lau zati berdinetako bakoitza. Ik. oren. Egun edo ordu guztietan. Orduaren zatiak (Ik. minutu; segundo). Ordu eta erdi irauten zuela. Igaro dira ordubete, bi ordu... Ordu berean. Laguna hil eta hogeita lau ordu baino lehen agertu omen zitzaion. Eta egunean hogeita lau orduko askatasunak gogait eragiten dio. Ordu batez bakarrik lan egin dute (Ik. ordubete). Hiru orduz ibili ondoren. Handik ordu batzuetara. Elkarrekin igarotzen dituzten ordu luzeetan. Lau ordu osoak egiten zituen aldareko Jaunaren aurrean.

2 iz. (Orduak adierazteko, bat eta bi zenbatzaileekin). Ordu bata da. Ordu biak dira. Ordu batean, ordu bietan eta hiruretan etortzen da autobusa. Goizeko ordu batean. Hasi gaueko hamarretan eta ordu biak bitartean. || Zer ordu da?

3 iz. Eguneko une jakina, bereziki zerbait egiten edo gertatzen dena; garaia, unea. Orain eta heriotzako orduan. Bazkaltzeko orduan (Ik. bazkalordu). Etxeratzeko ordua zen. Senideak soro lanean dauden orduan. Jesusen ikasleak ordu jakinetan tenplura igotzen ziren otoitzaldia egitera. Ordu hartan behar baitut eman kontu hertsia. Lan orduetan. Atseden orduak. Badator ordua, bertan da, guztiok nor bere aldera banatuko baitzarete. Etxeko nagusiak baleki zer ordutan etorriko zaion lapurra. Ordu ez denean. Ez ordu, ez leku guztietan. Ordua baino lehen jaioa. Azken orduko albisteak. Saioa puntuan hasiko da eta orduz kanpo ez zaio inori haurren liburutegira sartzen utziko.

4 iz. Eliz otoitzaren zatietako bakoitza, egunaren une jakin batean esaten dena. Ik. otoitz ordu. Orduen liturgia.

bere orduan adb. Dagokion (zegokion) denboran, garaia denean (zenean). Ik. bere garaian; bere denboran. Leiho horretatik ikusten den oro hil egiten dun, zein bere orduan; haritz sendoenak ere ihartu egiten ditun, zein bere aldian.

ordu(a) izan da/du ad. (Hirugarren pertsonan erabiltzen da). Garaia izan. Ordu da ikus dezagun zer egin zuten paristarrek. Eta ordu zen, egiazki, norbait nonbait higi zedin norabait. Badugu ordu, horretan pentsatzen hasteko. Zentzatzeko ordua dugu.

ordu arte adb. Une edo garai hura arte; une edo garai hori arte. Ordu arte orok mintzaira bera zuten. Bego, beraz, eginkizun hau ordu arte. || Oihenartek ordu arteko euskal bertsoak entzunak edo irakurriak zituen.

ordu erdi, ordu-erdi Kapitulu bakoitzak ordu erdia-edo eskatzen dit.

ordu ezkero adb. Harrezkero. Ik. orduz gero; ordutik. Ordu ezkero elkarren adiskide gelditu ziren.

ordu gaiztoan adb. Aipatzen dena egin edo gertatu ez balitz hobe izango zela adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. zoritxarrean; ordu txarrean. Ordu gaiztoan jan zuen Adamek arbola debekatutik.

ordu laurden, ordu-laurden Ordu laurden batean.

ordu onean adb. Aipatzen den egoera ontzat emateko erabiltzen den esapidea. Izan bedi ordu onean.

ordura arte adb. Ordu arte.

ordurik hona adb. Bizk. Ordutik hona.

ordu txarrean adb. Ordu gaiztoan. Ordu txarrean bigundu nintzen zure esanetara.

ordu txiki pl. Gauerdi osteko lehen orduak. Gaueko ordu txiki haietan, edozer gauza gerta zitekeen.

orduz adb. Garaiz. Ez da orduz etxeratzen, bidean ari dena puskak batzen (esr. zah.).

orduz gero adb. Harrezkero. Ik. ordu ezkero. Orduz gero, ez zuen harremanik izan bere errainarekin.

orduz geroztik adb. Orduz gero.

ampere

iz. Fis. Korronte elektrikoaren intentsitatearen unitatea (A). 12 ampereko korrontea.

ampere-bira Indar magnetoeragilearen unitatea, ampere bateko korronte zuzenak haril baten bira batean eragiten duen indar magnetoeragilearen baliokidea dena.

ampere metroko Eremu magnetikoaren intentsitatea neurtzeko unitatea.

ampere-ordu Korrontea ampere batekoa izanik, ordubetean zirkuituan zehar pasatzen den elektrizitate kopurua, 3600 coulomben baliokidea dena.

azken

1 ord. Denboran, tokian edo mailan, beste guztien atzetik dagoena edo gertatzen dena. Ik. atzen. Lehenago hi baihintzen hizkuntzetan azkena, orain aldiz izanen haiz orotako lehena. Jainkoa zen aurrena, gero Euskal Herria, azkena Don Karlos.

2 (Adizlagun gisa). Azken heldu zena. Azken baina ez hutsen. || (Mugatzailea hartzen duela). Azkena iritsita ere, haientzat izaten zen beti leku egokiena. Botoen % 5 lortuta, azkena geratu da. Modu nahasi samarrean, eta azkena esan beharrekoa aurrena esanez.

3 ord. (Izen baten ezkerrean). Ik. azkeneko. Zure azken egunak alaitzeko. Bere azken urteetan egindako eskutitz batean. Munduari azken agurra egin nahirik. Ene azken adioa. Azken hatsa eman. Azken hitza esan. Bere azken liburuko alegia batean. Azken aldiz ikusi zuenean. Azken aldiko uholdeak. Joan den mendearen azken aldera.

4 ord. (Zenbatzaile zehaztu baten ezkerrean). Azken hamar urteotan.

5 iz. Bukaera, amaia. Irailaren azkena baino lehen. Azkenik ez duena. Azken gabeko egunetan. Azken azkengabea. Azken gaizto egin. Munduaren azkena etorriko balitz. Eta jakintsu iraun zuen Salomonek azkeneraino?

azkena eman Amaitu, bukatu. Iritsi dituen on eta mesede guztiak bat banaka kontatu behar bagenitu, sekula ere sail honi azkena emango ez genioke.

azken-aitzineko adj. Azken-aurrekoa.

azkena jo Gauzak bururaino eraman. Horiek azkena jo arte eutsiko diote bereari.

azken-aurreko adj. Azkenaren aurre-aurretik dagoena. Azken-aurreko partida jokatu dute.

azken-aurren ord. Azkenaren aurre-aurretik dagoena. Azken-aurrena zen sailkapenean, bi punturekin.

azkenaz goiti adb. Ipar. Zah. Azkenik, azkenean.

azken batean Bitarteko arrazoi edo kontuak alde batera utziz. Hitz garratzak, baina azken batean hartzailearen alderako borondate onak eraginak. Hori da, azken batean, arazo nagusia.

azken beltz Hondamendia. Ikusi zuen azken beltzera zihoazela.

azken-bigarren ord. Azken-aurrena.

azken buruan 1 Bukaeran. Hitz batek azken buruan daraman -a, berezkoa duen ala erantsia. Bere bizitza luzearen azken buruan. Eta azkenik, liburuaren azken buruan, zenbait zerrenda.

2 Azken batean. Darabilen auziaren muina ez da, azken buruan, Espainiako gerratea besterik. Azken buruan, ez ninduten bulkatu, nerau sartu nintzen neure baitarik. Dirurik ezak ekarri zuen azken buruan haren hondamendia.

azkenean 1 adb. Gainerakoen ondoren. Eta azkenean, azkena. Azkenean denok espero genuena gertatu zen. || Azkenean ez zen etorri.

2 adb. Azken buruan, azken batean. Ohartzen naiz azkenean alferrik idatzi dudala.

3 interj. Zerbait luzaro itxaron ondoren edo oztopo ugari gainditu ondoren lortu dela adierazteko erabiltzen den hitza. Aitor!, azkenean!, zu noiz iritsiko zain nengoen! Azkenean!, iritsi gara! Goikoen mezua, azkenean!

azkeneko adj. Azkena. Ik. azkenengo. Lurraren azkeneko bazterretaraino. Orain arte agertu den azkeneko alean. Azkeneko hiru batzarretan. Azkeneko 50 urteotan. Ez dadila izan azkenekoa. Gaia "gipuzkera idatzia" da, ez "gipuzkera teorikoa", zernahi ere den azkeneko hau. Azkeneko aldiz.

azkenekoz 1 adb. Azkenik; azkenean. Nola ez aipa hemen, azkenekoz, beste lekuko baten errana? Bilatzen du zazpi herritan; azkenekoz atzematen du urrun.

2 adb. Azken aldiz. Ik. azkenengo 2. Hilabete da azkenekoz aitortu nintzela. Begiratu nizun behin eta azkenekoz.

azkenerako adb. Azkenean. Gutxituaz joango dira eta azkenerako hamar-hamabi baino gehiago ez dira izango.

azken esku Atzeskua, azken jokatzen duen pertsona.

azkenetan adb. Hiltzeko zorian; bukatzeko zorian. Etxahuniara heldu zireneko, Joanes gizajoa azkenetan zegoen. Baina negua ia igaro zen, azkenetan zebilen ia.

azkenetan egon Hilzorian egon. Arnasarik hartu ezinda, izerdi larriz bustirik, azkenetan dago Joanes.

azkenez adb. Azkenik. Urteekin bigundu eta azkenez urtu egingo zela. Eta, azkenez, afaria ordaindu nahi izan zenion.

azken finean 1 adb. Azken batean, azken buruan. Azken finean, txikia beti izaten da txiki handien artean. Azken finean, hori baitzen arazoa.

2 adb. Azkenean, azken unean. Bihotz-gogorra gaizki izanen da bere azken finean. Bestela azken finean penetan hilko zara.

azken-hirugarren ord. Azken-aurrenaren aurre-aurretik dagoena.

azken igurtzi Oliadura. Ahal baldin badu, ezaguera duen bitartean hartu behar du eri dagoenak azken igurtzia. Ohitura denez, azken igurtzia eman diogu.

azkenik 1 adb. Azkenean; bukatzeko. Lehena lehenik, azkena azkenik. Geroago bizia sortu zen; hurrengo, abereak; eta azkenik, gizona. Aberats hark eskaini zizkion santuari zituen ondasunak, eta azkenik bere burua. Esan dezadan, azkenik (...). Azkenik hau esan nahi nuke: (...). Eta azkenik... azkena. Beha lehenik, mintza azkenik (esr. zah.).

2 adb. Azkenengo aldiz. Ik. azkenekoz. Azkenik ikusia nuen 1925ean. Aita Villasante izan da, noski, azkenik horien berri eman duena. Kontuan sartzean, mezu bat azaltzen zaigu beti, esanez noiz sartu ginen azkenik; hortik gure kontuaren erabilera okerrak hauteman daitezke.

azken nahi, azken-nahi Hilburukoa, testamentua. Azken nahian zerbait agindu.

azken ordu 1 Heriotzako ordua. Hemen nago ni azken orduaren zain. Bere azken ordua hurbil zegoela ikusi zuen.

2 (Singularreko leku atzizkiekin). Azken unea; eperen bat betetzen den azken unea. Berasaluze pilotariari azken orduan esan diote jokatuko duela. Azken orduan, korrika eta presaka. Azken orduko presak direla eta.

azken oren Ipar. Azken ordua, heriotzako ordua. Gaixo Fernandez!, uste duke azken orena jina duela!

behar1

1 iz. Nahitaezko den gauza; beharrezko gertatzea. Ik. premia. Zerbait lortzeko beharra. Ukitu batzuen beharra du oraindik. Bazen beharra euskaraz honelako zerbait egin zedin. Beharrez egin du. Gure beharrak betetzeko. Ez dut horren beharrik ikusten. Ez dago horretaz luzaz aritzeko beharrik. || Esr. zah.: Beharra, beharrak eragin. Beharrak, zaharra merkatura. Beharra, gauza meharra. Beharra, eragile handi. Jainkoari otoi eginez, eta beharrari ekinez.

2 iz. (Osagarritzat aditz bat, partizipio burutuan, hartzen duela). Betikotasun betean murgildu beharrak artegatzen zuen Unamuno. Hazi beharrak ekarri dizkion hazi-minak. Harlauza zabal ederrak, landu behar handirik ez dutenak. Erne ibili beharra dago han.

3 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Lagunarte-beharrak eta aldakuntza-beharrak piztu du zugan kanpora irteteko beharra.

4 iz. Bizk. Lana, egitekoa. Behar eguna. Behar gabe gelditu. Premia handi gabe beharrik zuk egin edo besteri eragin badiozu. || Esr. zah.: Gaueko beharra, eguneko lotsari. Etorkizuneko olak, beharrik ez.

behar egin Lan egin. Sei egunetan behar egingo duzu, eta bukatuko dituzu zeure lan guztiak.

behar eragin Lan eginarazi. Zerk egin zintuen behargin?, beharrak behar eragin. Emakumea da otseinari behar eragiten diona.

behar ordu, behar-ordu Estualdia, larrialdia. Ik. behar orduan. Behar orduetan begira gaitzan. Behar ordurik minenak.

beharretan adb. Ipar. eta Naf. Beharrean, premian. Zure laguntzaren beharretan gara.

behar sari, behar-sari iz. Lansaria.

hil2

1 iz. Hiltzea, heriotza. Hil bezperan. Hil otoitza. Ermita zaharrean hil kantak entzuten ziren.

2 iz. Pertsona hila. Ik. hildako. Hilobiak zabaldu eta hil askoren gorputzak piztu ziren. Biziak eta hilak epaitzera etorriko da. Eriak sendatzen zituen eta hilak pizten. Bost hil eta hiru kolpatu izan ziren istripuan. Hila lurpera, biziak asera (esr. zah.).

hil egun, hil-egun Heriotzako eguna. Haren hil egunetik hamar urteren buruan.

hil ezkila, hil-ezkila Norbaiten heriotzaren berri ematen duen ezkila-hotsa. Ik. hil-kanpai. Hil-ezkilak hasi dira.

hil-gogorra adb. Hilotza, hilotzik. Hil-gogorra erori zen.

hil hots, hil-hots Hileta-kantua, eresia.

hil jantzi, hil-jantzi Hilari jartzen zaion soinekoa; hila biltzeko edo estaltzeko erabiltzen den izara. Ik. hil oihal; izerdi zapi. Hil-jantzia eta izerdi zapia besterik ez zuten aurkitu. Antzinako ohitura zen, Euskal Herrian, hil-jantzia, behar zenerako, etxean gordeta edukitzea.

hil kanpai, hil-kanpai 1 Norbaiten heriotzaren berri ematen duen kanpai-hotsa. Ik. hil-ezkila. Hil-kanpaiak hasi ziren. Norengatik ote da hil-kanpaia?

2 (Hedaduraz). Gernikako Estatutuaren hil-kanpaiak aspaldi jo zirela azpimarratu du.

hil kapera, hil-kapera Hilaren gorpua, jendearen azken agurra jaso dezan, jartzen den tokia. Milaka zalek txalo artean hartu zuten hilkutxa eta jende jarioa etengabea izan zen hil kaperan; gaur izango da hileta elizkizuna.

hil ohe, hil-ohe Hilotza hilobira eramateko erabiltzen zen ohe modukoa. Hil-ohean eraman.

hil oihal, hil-oihal Hila biltzeko edo estaltzeko erabiltzen den izara. Ik. hil jantzi; izerdi zapi; izara 2; izerkari; krobitxet.

hil ordu, hil-ordu Heriotzako ordua. Beren hil-ordurako aurki daitezen ongi prestatuak.

jolas

1 iz. Atsegin edo atseden hartzeko jarduna, olgeta, jokoa (dirurik jokatzen ez dena) edo kirola. Ik. josteta; joko. Ez dira horiek haur jolasak. Haurren jolasei begira egoten zen. Euskaraz jolasean, euskaraz lanean. Euskal abesti, dantza eta jolas garbiak. Gaurko jolasetan garrantzirik handienetakoa duena zinema da. Neskatxen eta mutilen bilerak, jolas eta hitz egite lotsagarriak. Ez dute atseden eta jolas beharrik. Maite jolas arin bat. Haragizko jolasetara iraultzen da gehienez, gogo gaiztoz bezala. || Haren azken zinema lana irudimen jolas arin bat da. Jolas bertsoak ondu zituen Larramendik.

2 iz. Solasa, hizketa.

jolasean (ari izan, ibili...) adb. Jolasten. Ez nauk jolasean ari. Neska-mutilak elkarrekin jolasean badabiltza. Jolasean dabiltza bildotsak soroan. Jolasean hasi zena benetan bukatu zen.

jolas egin Jolasean jardun. Ik. jolastu. Haur jostailu bat bezala hartu haute jolas egiteko. || Nahi adina jolas egin dun nirekin. || Hari bati eragin eta katuari jolas eginarazten nion.

jolas lagun, jolas-lagun Jolasean aritzeko laguna. Ik. jolaskide. Txikitako adiskidea zuen Telleria, jolas laguna. Nahi al duzu beste jolas lagun bat aukeratu?

jolas ordu, jolas-ordu Jolaserako denbora; ikastetxeetan, eskola-saioen artean hartzen den atsedenaldia. Ik. jolasaldi; jolasgarai. Hamarretatik hamar eta erdietara dute jolas ordua.

jolas parke, jolas-parke Jolaserako eta jostatzeko instalazioak dauzkan barrutia. 1955ean lehen jolas parkea sortu zen Kalifornian: Disneyland.

kilowatt

iz. Potentzia-unitatea, mila watten baliokidea dena (kW).

kilowatt-ordu Lan- edo energia-unitatea, 1 kilowatteko potentziak ordu batean sortzen edo kontsumitzen duen energia adierazten duena (kWh). Hilero gehienez 70 zentimo aurreztera irits liteke 266 kilowatt-ordu gastatzen dituen etxebizitza bat.

otoitz

1 iz. Arima Jainkoarekin edo izaki espiritual batekin harremanetan jartzea, maitasuna edo ezagutza adierazteko, edo eskariren bat egiteko. Gogozko eta ahozko otoitza. Otoitz beroak, kartsuak. Jaunak entzun du ene otoitza.

2 iz. Otoitz egiteko erabiltzen den esapide edo esaldi saila. "Aita gurea" eta gainerako otoitzak. Goizeko otoitza. Meza Santuko otoitzak. Arrantzaleen otoitzak. Hileta otoitza. Otoitz hau ez da berdin esaten Bizkaiko herri guztietan. Ama Birjinari erraten dizkiozun otoitzik hoberenak.

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Otoitz liburua. Otoitz aulkia. Nire etxea otoitz etxea da.

otoitzean adb. Otoitz egiten. Otoitzean ari zela. Otoitzean egon ziren elkarrekin. Denbora otoitzean iragan. Otoitzean hasi. Egunak eta gauak lanean eta otoitzean zeneramatzan.

otoitz egin Ik. errezatu; otoiztu 2. Zeruko Amari otoitz egin diezaiogun. Egin behar diegu otoitz aingeruei eta santuei. Martiri santuak, otoitz egizue gure alde. Otoitz egiteko era. Otoitz eginaz eta mezatara joanaz. || Eman zen belauniko eta egin zuen otoitz labur bat. Ez da asko elizan otoitz eta kantu egitea. Barkamena irabazteko egiten den azken otoitza.

otoitzetan adb. Otoitz egiten. Gauak eta egunak iragaten zituen otoitzetan eta barauetan.

otoitzez adb. Otoitzean. Jesus maitea, otoitzez nago gurutzearen oinean. Otoitzez nagokizu.

otoitz ordu, otoitz-ordu Batez ere pl. Eliza katolikoan, eguna zatitzen den une jakin bakoitzari dagozkion otoitzen multzoa. Ik. ordu 4; bezpera2; matutia; gorespen 2; konpleta; prima1 4. Bezperak eta gainerako otoitz orduak.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper