Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=maila 8 sarreratan aurkitu da.

maila

1 iz. Eskaileretan, oina jartzeko euskarrietako bakoitza; norabait igotzeko edo jaisteko oina jartzeko egindako euskarri laua. Ik. harmaila. Zurubiaren lehen mailan. Mailaz maila igo.

2 iz. pl. Ik. mailadi; harmaila 2. Mailak igo. Mailak tarrapatan beheraino jaitsi gabe. Ate aurreko mailak.

3 iz. Kate bat osatzen duten eraztun moduko ataletako bakoitza. Katearen mailarik ahulena. Hiru erloju, hiruna kate, hiru mailarekin bakoitza.

4 iz. Sarearen ehuna eratzen duten hari edo soken loturek osatzen duten laukietako bakoitza. Arratoiak azkenean maila bat urratzen dio sareari. Mailan kateaturik zekarten arraina.

5 iz. Hierarkia edo balio sistema batean, egonguneetako bakoitza; zerbaiten kopuruaren neurri edo gradua eskala jakin batekiko. Ik. gradu 3. Gizarte mailak. Maila guztietako irakaskuntza. Pilotari gutxi, haren mailakoak. Gure literaturaren maila. Lehen mailako eskoletan. Maila jasoago batean. Erdi mailakoak. Goi mailako aldizkaria. Bigarren mailako arazoak. Bizitza jainkozko mailaraino nahi dute goratu. Haien mailara heltzeko. Kakao zuntza hartzeak odoleko kolesterol maila jaisten laguntzen du.

6 iz. (Ahaidetasunaz mintzatuz). Ahaidetasun mailak. Lehen mailako ahaideak.

7 iz. Zerbaitek iristen duen garaiera. Ik. elur maila; itsas maila. Uholdearen maila gorena gaur izango dela pentsatzen dute agintariek.

bizi maila, bizi-maila Pertsona batek edo pertsona talde batek duen bizimoduaren maila, bereziki ondasun materialei dagokiena. Ba al dago bizi maila hobetzerik, ingurumenari kalte egin gabe?

behe

1 iz. Edozein gauzaren barrenean, lurretik hurbilen dagoen aldea. Ik. behere. Berea da zerua, lurra ere berea, berarena guztia, goia eta behea. Barnea oro, gaina, behea eta saihetsak, marbrez estalia da. Auto horrek beheak hondatuta dauzka.

2 (Leku atzizkiekin, singularrean). Ik. behera; pe2. Behean gelditu zirenak. Behetik hasita joango dira igotzen. Beherantz joan gara. Beherengo mailatik hasita gorengoraino. Beheko solairua. Goiko eta beheko bizilagunak. Bi urtez beheko haur guztiak hilaz. || Jonas ontziaren behe-beheko zoruan lo zetzan. Goi-goitik behe-beheraino.

3 adj. Apala. Beti goietan dabilena inoiz soro beheetara jaitsi gabe. Ohore handitzat daukat mundu guztiaren aurrean behe eta umil agertzea.

behea jo Erori; lur jo, hondoa jo. Labaindu eta joko du behea. Buruko zorabio bat da asko, behea jo eta bizia galtzeko. Ahaltsuek ere behea jotzen al dute?

behearen gain Bizk. Zorua. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da). Behearen gainean etzan zen.

behe-erliebe Hondo lauarekiko gutxi nabarmentzen den eskultura-lana. Zutikako harrian, lauburu baten gainean, Sabinoren aurpegiaren behe-erliebea azaltzen da.

behe hodei, behe-hodei pl. Meteorol. 2.000 metrotik beherako garaieran eratzen diren hodeiak. Astelehen goizean hotz egingo du eta zeruan nagusi izango diren behe-hodeiek tantaren bat edo beste utziko dute.

beheko alde Behean dagoen aldea. Ik. behealde. Beheko aldeko bidetik. Mendiaren beheko aldera.

beheko su Etxe barruan sua pizteko prestaturiko lekua, hormaren kontra edo bertan sartuta egon daitekeena eta gainean kea biltzeko kanpai bat duena; leku horretan pizten den sua. Ik. su baxu. Beheko sua pizturik duzu, eta izarak epel-epel. Bere besaulkian eseri zen, beheko suaren ondoan, surtarako zohikatza prestatzera.

behe laino, behe-laino Lainoa, ur tanta guztiz txikiz osatutako masa, lurretik gertu dagoena.

behe maila, behe-maila Mailarik apalena. Gizarteko behe-mailatik ateratzen zituen behar zituen gizonak.

behe mailako, behe-mailako adj. Maila apalekoa dena. Zoaz bestela hiri handietara, eta ez duzu igarriko nor den behe mailakoa, nor bitartekoa eta nor goragokoa. Goi eta behe mailako hizkuntzarik ez da.

behe nafarrera, behe-nafarrera Euskal dialektoa, Nafarroa Beherean eta Lapurdiko ekialdean hitz egiten dena.

behetik gora adb. Behetik hasi eta goraino; osoki. Horma honek, behetik gora, gizon baten neurria izango du. Arakatu zuten etxea behetik gora, kontuz, eta ez zuten ezer idoro.

bizi

1 adj. Bizia duena, bizirik dagoena. Arrain biziak. Zenbat eta biziago herria, orduan eta biziago gizaldien arteko etsaitasuna. Jainko biziaren Semea.

2 (Izen gisa). Biziak eta hilak epaitzera.

3 adj. Bizitasuna duena. Begi biziak. Gogo, maitasun bizia. Amorru bizian. Polemika bizia. Hizkuntza bizia erabiltzeko. Kolore biziak. Pilota bizi batekin. Zopa ez dago gazia, baina bai, beharbada, biziegia. Adimen zorrotz eta bizia.

4 adj. (Bestelako testuinguruetan). Negu bizi-bizian gaude. Haragi, kare, ur, edari, itsasaldi bizia.

5 adj. Harri, haitz eta kidekoez mintzatuz, lurrean, berezko lekuan dagoena. Hilobi berria, harri bizian egina. Zuhaizti ederrak, haitz biziko malkar zakarrak eta mendi-larreak.

6 iz. Landareen eta animalien oinarrizko nolakotasuna, hazteko, eraberritzeko eta ugaltzeko ahalmena ematen diena. Bizia eman zionari. Bizia kendu, galdu. Bizia barkatu. Bizia bihurtu. Biziaren eta heriotzaren artean. Guregatik bere bizia ematera. Bizia itsasoan sortu omen zen. Landare-bizia. Ez da gizonarentzat maitasuna baino gai nagusiagorik, ez bizi oinarriei atxikiagorik. Bizi arnasa. Bizi arriskua: hiltzeko arriskua. Biziaren azpian (agindu...): heriotzaren, heriotza zigorraren azpian.

7 iz. Irud. Hizkuntzen bizia.

8 iz. Bizitza, bizialdia. Neure bizian beste emazterik ez hartzeko. Ez zarela zeure bizian etxe honetatik aterako. Bere bizi guztian. Bere bizian eta heriotzan. Ehun urteko bizi zoriontsua. Bizia laburtu. Mila bizi banitu ere.

9 iz. Bizitza, bizimodua. Bizi berri hau ez zait gustatzen. Bizi on bat egiteko. Honela iraungo balu, hauxe da, bai, bizia! Eta, jakina, kanpaina iraunkorrak behar dira, bizi-ohitura osasungarriak sustatzeko.

bizi baldintza, bizi-baldintza pl. Izaki bizidun baten edo pertsona edo talde jakin baten bizitza-egoera. Muturreko pobrezian eta bizi baldintza eskasetan bizi direnen egoera. Aurtengo kanpainak Palestinako herritarren bizi baldintzak hobetzea du helburu. Bi dira desertuko bizi baldintza zailei aurre egiteko gai diren landare espezieak.

bizi-emaile adj. Bizia ematen duena. Eguzki bizi-emailea.

bizi itxaropen, bizi-itxaropen Herri edo talde jakin bateko biztanleek garai jakin batean izan dezaketen batez besteko bizialdia. Zimbabweko biztanleek dute bizi itxaropen txikiena munduan: 36 urte.

bizi kalitate, bizi-kalitate Pertsona batek edo pertsona talde batek duen bizimoduaren kalitatea, kontrakorik-edo aipatzen ez bada, ona. Teknologia berriek ez digute ezinbestean bizi-kalitate hoberik emango. Bizi-kalitatea galtzen ari gara.

bizi maila, bizi-maila Pertsona batek edo pertsona talde batek duen bizimoduaren maila, bereziki ondasun materialei dagokiena. Ba al dago bizi maila hobetzerik, ingurumenari kalte egin gabe?

bizitan adb. g.er. Bizirik.

bizi ziklo, bizi-ziklo 1 Izaki bizidun baten zikloa, jaiotzen denetik hiltzen den artekoa. Amazoniako zuhaitzen bizi zikloan aldaketak atzeman dituzte zientzialariek. Zelula kaltetuek bere bizi zikloarekin aurrera jarraitzen dute. Kontuan hartu behar da antxoak hiru urteko bizi zikloa duela.

2 Produktu, prozesu edo kideko baten iraupena. Bizi-ziklo osoa kontuan hartzen duen makina da Guillermo Serranorena, fabrikaziotik balio izateari uzten dion arte. Nire ustez, iraultza guztiek bizi ziklo jakin bat dute.

elur

1 iz. Hodeietatik maluta edo pikor zurietan erortzen den ur izoztua. Elurra bezain zuria. Elurra urtzen denean. Elurpean lo dagoen lurra. Elur lodia. Elurretan oinatzik utzi gabe. Ez dira negu hotzen beldur; ortutsik elurrean ikusiko dira. Hor ibiltzen ziren, mendirik mendi, euritan eta elurretan. Elurretara eskiekin joanda. || Esr. zah.: Elur asko den urtean garia, eta erle asko dugunean eztia. Urte elurrezkoa, garizkoa. || pl. Mendietako elurrak urtu zirelako.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Elur-erauntsia. Elur erasoaren erdian. Elur kirolak. Haizeak elur hautsa harrotu zuen.

elur eper, elur-eper Lurralde hotzetako hegaztia, eperraren antzekoa, neguan kolore zuria hartzen duen lumadi ugaria duena (Lagopus mutus).

elur jausi, elur-jausi Mendi tontor edo malkarretatik bat-batean eta burrunban erortzen den elur pila handia. Ik. elurbildu; elurbizi; elauso. Mendizaleak elur-jausiaren azpian harrapaturik geratu ziren.

elur lapatx, elur-lapatx Elur geruza mehe-mehea. Elur lapatxa dago.

elur lore, elur-lore Pirinioetan eta Alpeetan hazten den landarea; landare horren lore zuria (Leontopodium alpinum). Ik. edelweiss.

elur luma, elur-luma Elur maluta. Elur lumak erortzen diren bezain usu dabiltza haren baitan bekatu mortalak. Elur lumak bezain zuriak.

elur maila, elur-maila Prezipitazioak elur eran izan daitezkeen eta zuritzera irits daitekeen gutxieneko altitudea. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 400 eta 600 metro bitarteko elur maila iragarri dute, bost zentimetroko lodierarekin. Bihar hoztu egingo du nabarmen eta elur maila jaitsi egingo da 200 metroraino.

elur malo, elur-malo Elur maluta. Ikusi zituela arimak infernura amiltzen, elurra ugari ari duenean elur maloak lurrera erori ohi diren eran.

elur maluta, elur-maluta Maluta. Adar erantziak elur maluta zuriz jantzi ziren. Udazkenean sortzen dira pinu-adar edo enborretan elur malutak diruditen zorro zuriak.

elur mataza, elur-mataza Elur maluta. Elur matazak atertu gabe kanpoaldean.

elur orein, elur-orein Oreinaren familiako aberea, adar-zapala, Iparburu inguruko eskualdeetan bizi dena (Rangifer tarandus tarandus).

elur pikor, elur-pikor Pikor gisako malutetan erortzen den elurra.

elurra ari izan du ad. Elurra ari du. Elurra mara-mara ari zuela. Elurra atertu gabe ari zuen.

elurra egin Bart elurra egin du eta goizean dena zuri agertu da. Gelditzen da gero zelaia elurra egin izan balu bezain zuri. Elur gutxi egin du aurten.

elurra izan Elurra ari izan. Elurra da. Jaitsiko dira meza entzutera elurra bada ere. Elurra zen gogoz, urtarrilean legez.

elur txori, elur-txori Txonta.

elur zulo, elur-zulo Elurra gordetzeko prestatzen den zuloa edo tokia. Elur zulo txit hotz eta izotzez beteak, behin ere urtzen ez direnak.

[Oharra: elurra ari izan eta elurra izan, aspektua puntukaria denean soilik erabiltzen dira (elurra ari du mendian, elurra da mendian); elurra egin, berriz, aspektua ez puntukaria denean (iaz elur asko egin zuen)].

erdi1

1 iz. Bi parte berdinetan banatu den zerbaiten zati bakoitza. Kilometro erdi bat. Kilometro eta erdi. Mende bat eta erdi. Pitxer erdi ardo. Ordu erdi barru. Ordu erdiko bidean. Aste erdi ez zen kezkaz bizi zela. Bizitzaren erdia. Usteak erdia ustela. Donostia erdia nekarrela atzetik. Neure ondasunen erdia behartsuei ematen diet. Kalearen erdia beretzat behar zutela. Egiaren erdia. Beste erdia ere laster izango dugu. Hortzen erdiak erori zaizkio. Erdietan soilik asmatu du. Hitz erdi bat. Lapurrari lapur eta erdi. || iz. (Orduak adierazteko). Zortzi eta erdiak. Ordu bat eta erdiak. Gaueko hamabi eta erdietan. Ordu bi eta erdietako autobusa.

2 iz. (Zenbait izenen ezkerrean). Erdi prezioan saldu. Erdi lanak egin dituzte.

3 iz. (Leku-denborazko atzizkiekin, singularrean). Mutur edo ertzetatik distantzia berera dagoen puntu edo aldea; gauza biren artean dagoen puntu edo aldea. Ik. erdialde. Plaza nagusiaren erdian. Bihotzaren erdian. Bide erdian jarri zen. Izter erdiraino. Erdiko bideari nagokio (Ik. erdiko). Lapur biren erdian. Erdiko atetik sartu. Hiru neska haietatik erdikoa. || Erdi-erdian.

4 iz. Gauzaz edo pertsonaz inguraturik dagoen puntu edo aldea. Ardia otsoen erdira bezala.

5 iz. (Denbora bitarte bat edo egoera bat adierazten duten testuinguruetan). Otsailaren erdian. Goiz erdian herrira zen. Lehorte gogorrenaren erdian hozituko zen ernamuina. Hainbeste oinazeren erdian.

6 iz. (Leku-denborazko atzizkirik gabe). Haiek uste zuten Lurra zela unibertso osoaren erdi eta zilbor. || Hiriko tokirik biziena, erdi-erdia edo bihotza balitz bezala.

7 adb. Erdizka. Botila bat erdi hutsa. Sasi jakintsu erdi ikasia. Arrain erdi ustelak. Erdi gizon eta erdi emakume balira bezala. Erdi hilik. Erdi biluzik. Erdi negarrez. Aretoa, erdi beterik. Ganbarako leihoa erdi zabalik uzten dugu orain gauetan. Erdi isekaz, erdi benetan. Erdi serio erdi txantxetan esan zion.

Erdi Aro Historia banatzen den zatietako bigarrena, Antzinaroaren bukaeratik Konstantinopla hartu arte hedatzen dena. Erdi Aroko hiriak, gizartea. Erdi Aroko euskal eresiak. Behe Erdi Aroa: Erdi Aro berantiarra. Goi Erdi Aroa: Erdi Aro goiztiarra.

erdi bana Bakoitzari erdi bat, bakoitzak erdi bat. Artaldea erdi bana zuten. Erdi bana egin (Ik. erdibanatu).

erdi bi egin Erdibitu. Burua erdi bi egingo diat. Bihotzik gogorrena ere erdi bi egin zezakeen gutun bat egin zion.

erdiko eri Ipar. Hatz luzea.

erdi lo adb. Ez guztiz lo. Erdi lo zegoen. Agure bat gelditzen zen zokoan, erdi lo.

erdi maila, erdi-maila Erdiko maila.

erdi mailako, erdi-mailako Erdi mailako familia bat. Informatika arloan ez zegoen erdi mailako titulurik orain arte.

erdi-merdi Erdikoa, bitartekoa, ez handia eta ez txikia. Ik. erdipurdi. Noiz den hordikeria osoa, noiz bitartekoa edo erdi-merdi esaten zaiona, ez da beti erraz ezagutzen. || Erdi-merdiko zaldunak. || (Adizlagun gisa). Gauzak erdi-merdi ulertu zituen.

erditik egin Erdibitu. Oihala erditik egin. Euskaldunak mendiez bi aldeetan erditik eginak.

erdiz erdi adb. Erabat; erdi-erdian, bete-betean. Ateak erdiz erdi ireki. Erdiz erdi helburuan jo. Erdiz erdi asmatu. Erdiz erdi huts egin. Erdiz erdi atzemanak izan dira ohoinak. Darabilgun arazoa erdiz erdi hartzen duen kontua.

goi

1 iz. Edozein gauzaren barrenean, lurretik urrutien dagoen aldea. Ik. gain1 1. Anton. behe. Berea da zerua, lurra ere berea, berarena guztia, goia eta behea. Eskailera bat, oina lurrean eta goia zeruan zituena.

2 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Ik. gora. Goian zegoen, bere gelan. Goitik datorrena. Goitiko mintzo bat. Etxearen goiko leihoan (Ik. goiko). || Lehen goi samar ginenak azkar goaz behera. || Goi-goitik jausirik. Goi-goian dago. Goi-goiko mailan.

3 iz. Gailurra. Alpeetako goi hozkirrietara.

4 iz. (Singularrean nahiz pluralean). Zerua. Zenbat izar eder goi zabaletan! Goi urdinari so. Lurreko abere eta goietako hegaztiak. Aintza Jainkoari goietan. Han goian ikusi arte. Goian bego.

5 iz. (Hitz elkarketaren lehen osagai bezala, hainbatetan, 'jainkozko, naturaz gaindiko' esanahiaz). Goi bizitza. Kristautasunaren muina goi maitasuna da. Goi ondasunak.

6 adj. Garaia. Ik. goien. Zeru goia. Izadia eta giza bizitza izaki goi batengandik zintzilik bezala daudela. Gauza goiago eta miragarriagoetarako eginak gara. Zeru goietan.

goi agerpen, goi-agerpen Errebelazioa, agerpena.

goia jo Heg. Puntu edo mailarik gorena iritsi. Ik. gailurra jo 2; goiena jo. Biztanleen hazkundeak goia jo zuen hirurogeiko hamarkadan.

goian behean adb. Gogotik, indarrez. Euria goian behean ari zuen. Elurra goian behean ari du. Meza-ezkila goian behean joka hasi zen.

goi arnasa, goi-arnasa Inspirazioa. Ik. goiargi. Minervaren kuttunek berezko duten goi arnasa.

goi bilera, goi-bilera Munduko agintari nagusien bilera, garrantzi handiko gaiak eztabaidatzeko egiten dena. Ik. gailur 4. Adierazpen horiek Moskun egiten ari diren Klima Aldaketari Buruzko Goi Bileran egin dituzte. Madril aukeratu zuten nazioarteko goi bilera egiteko, 1991ko urrian.

goi haga, goi-haga Teilatuaren zurajean, gapirioak gainean botatzeko jartzen diren hagetako bakoitza. Ik. petral2 1.

goi hats, goi-hats Goi arnasa, inspirazioa.

goi hodei, goi-hodei pl. Meteorol. 7.000 metrotik 13.000 metrorako garaieran eratzen diren hodeiak. Zerua ez da erabat oskarbi egongo, baina goi-hodeiak baino ez direnez izango, giroa argia eta eguzkitsua izango da.

goi kargu, goi-kargu Gobernuan, erakundeetan eta enpresa handietan, erantzukizun eta aginte handiko kargua. Biok izan ditugu, gainera, goi karguak unibertsitateko administrazioan.

goi kargudun, goi-kargudun Goi kargu bat betetzen duen pertsona. Gobernuko hainbat goi kargudun finantza arloan jardundakoak dira.

goiko alde Goian dagoen aldea. Ik. goialde. Zubiaren goiko aldetik. Goiko aldeko saila.

Goiko Jaun Jainkoa.

goikoz behera adb. Azpikoz gora, hankaz gora. Mahaiak goikoz behera bota zituen. Herriko gauza guztiak goikoz behera eta azpikoz gora erabili zituzten.

goi lautada, goi-lautada Goi ordokia.

goi maila, goi-maila Goiko maila. Goi mailan ageri da Xenpelar bertsolarien artean.

goi mailako, goi-mailako adj. Goi mailako andrea. Goi mailako antzerkia. Haren ama ere goi mailako kirolaria izan zen.

goi mendi, goi-mendi Garaiera handiko mendia. Gaztea izanagatik, goi mendian zaildutako mendizalea zen. Goi mendian trebatzeko ikastaroa. Goi mendietan neguan ohikoak izaten dira elurteak.

goi min, goi-min Altitude handietako oxigeno faltak eraginiko ondoeza. Ez al duzu goi minik sumatu mendi horietan? Goi minak harturik zeuden.

goi nafarrera, goi-nafarrera Euskal dialektoa, Nafarroako ipar-mendebalean eta erdialdean, eta Gipuzkoako ipar-ekialdean mintzatzen dena. Goi-nafarreraz ematen zituen berriak.

goi ordoki, goi-ordoki Altitude handian dagoen ordoki zabala. Hego Amerikako goi ordokietan.

goitik behera 1 adb. Goiko aldetik beheko aldera. Goitik behera zintzilik. Elizako oihala goitik behera urratu da. Herri xume jatorrari goitik behera begiratzen dioten horietakoak. Bere buruari gehiegi zeritzon eta goitik behera begiratzen zion lehengusuari.

2 adb. Alde guztietatik, osorik; burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Garbitzen da etxea goitik behera. Goitik behera arrapaladan ikertu ostean.

3 adb. Euriaz eta kidekoez mintzatuz, gogotik. Euria goitik behera ari du.

itsas maila iz. Zero garaiera, altitudeak neurtzeko erreferentziatzat erabiltzen dena. Ordubete geroago, Adeje udalerriko auzo batean geunden, itsas mailatik zazpiehunen bat metrora. Lurraren epeltzearen ondorioz izotza oso bizkor urtzen ari da, eta horrek itsas mailaren igoera dakar.

jakite

iz. Zerbaiten berri izatea; ezaguera multzoa. Ik. jakinduria. Etorkizunaren jakite ziurrik ez zaio inori eman. Buruz eta jakitez hornituriko liburua. Euskaraz inor gutxik bezala dakielako eta jakite hori, jakite hutsa ez ezik, mintzatzen jakitea delako. Nire euskal jakite laburraren neurriko irakurgaiak. Izenak utzi eta barrengo izanari begira dago egiazko jakitea. Gramatika jakite enpirikoa da, testuetatik atera behar dena.

jakite maila Azterketa gainditzen dutenek Kultura Sailaren ziurtagiria jasoko dute, dagokien jakite maila aitortzen duena.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper