Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=gaizki 3 sarreratan aurkitu da.

gaizki

1 adb. Behar edo nahi denaren edo egoki denaren kontra. Ik. txarto. Anton. ongi. Gaizki bizi, gaizki hil. Ongi, gaizki nahiz erdipurdi. Gaizki dugu aita, gibeleko gaitzaz. —Zer moduz? —Gaizki. Gaizki hazitako umeak. Kontuak gaizki atera zituela. Gaizki hasi zen eta okerrago bukatu du. Gero eta gaizkiago zihoazen nire kontuak: gero eta okerrago. Oso gaizki dago hori. Gaizki kantatzen du. Gaizki erabilitako txakurrek edo txakur zapuztuek betiko izango dituzte ondorio latzak.

2 adb. (Ezezko esaldietan, indargarri gisa edo ironiaz). Ez zaio gaizki etorriko. Ez dute gaizki barre egin behar ondorengoek gure bizkarretik! Ez zaituzte horrek gaizki engainatzen!

3 adb. (Era burutu mugatuaren ezkerrean). Ik. gaizki egin; gaizki esan; gaizki-ulertu. Hitz horiek ez zeudela batere gaizki josiak. Diru gaizki irabazia ugari daukalako. Komeni da maizenik gaizki pentsatu samarra izatea. Ume gaizki heziak. Gaizki ohitua zegok. Gure erreguak askotan izan ohi dira edo epelak edo gaizki eginak. Alaba gaizki ezkondua etxera bihur (esr. zah.).

4 iz. Lege moralaren aldetik on ez den guztiak osatzen duen ideia edo izaki abstraktua. Ongiaren eta gaizkiaren arbola. Gaizkia egiteko. Gaizkian gogortua dagoena. Gaizkitik begiratzeko. Gaizkirako jaidura. Ongiaz gaizkia garaitu behar da.

5 iz. Lege moralaren aldetik on ez den gauza edo egitea. Egiten dituzten hutsak eta gaizkiak barkatzeko. Ez diogu inori gaizkirik egin.

gaizki egile, gaizki-egile adj./iz. Gaizkilea. Ohoinak eta beste gaizki-egileak.

gaizki egin 1 du ad. Gaizki egin dugu aita santuaren gutuna laburki aipatzea. Dena gaizki egiten du.

2 du ad. Gaizkia egin, kalte egin. Deabruak ez du lan bat baizik, beti gaizki egitea. Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. Eta, zeren hark gaizki egin duen, zuk ere egin behar duzu?

gaizki-egin iz. Egite gaiztoa edo okerra; hutsegitea. Beren gaizki-egina aitortzeko. Gaizki-egina zuzentzeko.

gaizki erraile, gaizki-erraile iz. Gaizki-esalea. Oro, bere buruaz besteak, ezagutzen ditu gaizki-erraileak.

gaizki erran du ad. (nor osagarririk gabe). Gaizki esan. Ez ziren ausartzen ageriki gaizkirik erratera. Jende gaiztoek gutzaz gaizki erraten dutela entzutean hartzen dugun damua.

gaizki-erran iz. Gaizki esana, laidoa. Egiak libratuko du engainarietarik eta gaiztoen gaizki-erranetarik.

gaizki esaka, gaizki-esaka adb. Biraoka; hitzez norbaiten kontra gaizki esanez. Jainkoagatik gaizki esaka ari da. Bata barkamen eske eta bestea gaizki esaka ari zaizkio Jesusi.

gaizki esale, gaizki-esale iz. Gaizki esaka aritzen den pertsona. Pietro Aretino gaizki-esaleaz oroiturik. Gaizki-esaleak ugariagoak ziren, ontzat zeukatenak baino.

gaizki esan du ad. (nor osagarririk gabe). Laidoztatu, iraindu, hitzez norbaiten kontra aritu. Herri guztia marmarrean, gaizki esaten ari zela. Behin bakarrik ez du Mariaren izenik ahotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada.

gaizki-esan 1 iz. Laidoa, iraina; esamesa, zurrumurrua. Besteren marmarra edo gaizki-esana gogoz entzuten. Beretakoren baten kontrako gaizki-esanak.

2 iz. Gaizki esan den gauza. Gaizki-esanak barka.

gaizki hartu 1 du ad. Norbaitek, esan edo egin dioten zerbait, txarrean hartu. Gaizki hartu du esan diotena.

2 du ad. Modu txarrean harrera egin. Gaizki hartzen zaituzte etxean, beraz?

gaizki-ulertu iz. Zerbait gaizki ulertzea. Gaizki-ulertuak saihesteko. Harengana joan ninteke azaltzera gaizki-ulertu bat izan dela.

eraman1, eraman, eramaten

1 du ad. Zerbait edo norbait aldean hartuta joan. Ik. eroan. Fardeltxo bat eskuan eraman. Haur bat eskutik eraman. Zauritua besoetan eraman. Bizigaiak eramateko saskia. Soinean zama pisu bat eraman. Sakelan liburu bat zeraman. Lepoan daraman katea. Soineko urratuak zeramatzan. Gauzarik beharrezkoenak soilik eramanaz abiatu zen.

2 du ad. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Geuregan daramagu heriotza. Bizimodu gaiztoa eramatea. Daramaten bide gaiztoa ezagutzen balute. Hargatik Salomon Baketsuaren izena zeraman. Luze daramat solasa.

3 du ad. (Sentipenez edo sentimenez mintzatuz). Bihotzondoko ederra eraman dute batzuen batzuek. Ez du poz makala eraman.

4 du ad. Zerbait aldean hartuta joan, nonbait uzteko, norbaiti emateko; zerbait edo norbait norabait edo norbaitengana helarazi. Ekarri zituen gauza guztiak eraman ditu berriro. Abereak azokara eraman. Norbait epailearen aurrera eraman. Mutu bat eraman zioten, senda zezan. Alkateari eraman dio sega kirtenik gabea. Nire anaiak eramango ditu eskutitzak.

5 du ad. Bideez-eta mintzatuz, halako helmuga izan. Hara daraman bide zuzena. Hondamendira eramango gaituen bidea. || Irud. Arazo hark noraino eramango zituen pentsatu gabe.

6 du ad. Bortxaz bereizi edo kendu. Uholdeak zubia eraman zuen. Haizeak eraman ditu haren asmo onak. Hau ere aspaldi eraman zigun herioak. Deabruak eraman ditzala. Ene bizia eraman nahiz, ondotik darrait etsaia.

7 du ad. Lapurtu. Ataunen eta Zegaman egunez ikusi eta gauez eraman (esr. zah.).

8 du ad. Pilotan, erasotzeko adinako indarrik gabe pilota frontiseraino bidali. Goizuetakoak lanak izan zituen zabaletik pilotak eramateko.

9 du ad. Ipar. Sari, garaipen edo kidekoez mintzatuz, lortu, iritsi. Garaitia eraman. Orduko sariketan lehen saria eraman zuten idazlanak.

10 du ad. Etxe bat, negozio bat edo kideko bat gobernatu. Oso ondo darama bere negozioa. || Kontuak eraman.

11 du ad. Jasan, pairatu. Ik. nozitu; irozo. Zugatik hainbeste neke eraman dituena. Estutasun ederrak eraman eta gero. Nekeak eraman baditu, uzta goria ere bildu du. Bere anaiaren harrokeria ezin eramanik.

12 dio ad. (nor osagarririk gabe). Gainditu, irabazi. Gauza isilak asmatzen niri eramaten didanik inor ez dela. Gutxik eramango dio euskaldunari jaten eta edaten.

13 du ad. Batez ere Ipar. Bizitzaz edo denbora-bitarte batez mintzatuz, igaro, eman. Izarrei begira darama denbora. Gau eta egun zutaz pentsatzen daramat ene bizia.

aitzina eraman Aurrera eraman. Europako dirulaguntzak ukan dituzte proiektu hori aitzina eramateko. Abertzaleen aldarrikapenak aitzina eramateko aliantzak egin behar direla. Liburuaren egiteko xedea aitzina eramateko.

atoian eraman Ontzi bat, eta hedaduraz edozein ibilgailu, lokarri edo beste zerbaiten bidez herrestan eraman. Atoian darama txalupa.

atxilo eraman Preso eraman. Garai haietan edonor atxilo eramaten zuten laster asko.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

ezin eraman adj. Eramanezina, ezin eramanezkoa. Ik. ezineraman.

gaizki eraman du ad. Gaizki hartu, gaitzitu. Egiptoko erregek gaizki eraman zuen horiek hura utzi eta bestetara joatea.

eri2

adj./iz. Osasunik ez duena, gaixotasunen bat duena. Ik. gaixo. Eri dago. Eriak sendatu. Eriak zaintzen. Eri larri baten ohe ondoan gaudenean. Lehoi eria eta azeria. Eriaren penitentzia, penitentzia eria da. || (Gorputzaz edo gorputzeko organoez mintzatuz). Aspaldian bihotza eri zuen, eta lau urte hauetan Izturitzeko zahar etxean bizi zen. Birika eriak ordezka ditzakeen gailu artifiziala ikertzen ari dira AEBn. Gorputz eria, arimaren sendotzaile (esr. zah.).

eri-gaizki adb. Ipar. Eriez mintzatuz, larri. Emakume horrek bazuen eri-gaizki hemeretzi urteko alaba bat.

eri handi adb. Ipar. eta Naf. Eriez mintzatuz, larri. Eri handi da. Eri handi dago.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper