forma=eta 140 sarreratan aurkitu da.

eta1

1 junt. Maila edo izaera bereko perpausak edo osagaiak lotzen dituen hitza, gehitze bat, harreman bat-edo, adierazten duena. Peru eta Maria. Azeria, lehoia eta otsoa. Bera eta bere semea. Zu eta ni. Zu eta biok. Hura eta gainerakoak. Kale luzea eta zabala. Guraso eta adiskideei idatzi zien. Ongi eta agudo egin. Ohitura berriak eta askok onartzen ez dituztenak. Iñaki badator eta Itziar badoa. Ikusi al duzu Iñaki eta eskatu al diozu autoa? Eseri zaitez eta entzun ezazu. Egin behar dugu eta egingo dugu. Astoa ekarri eta atarian utzi zuen. || (Perpaus edo osagairen baten elipsiarekin). Niri atsegin zait; eta zuri? —Nik esan diot —Eta? —Ez nauela gura erantzun dit.

2 junt. (Galdetzaile baten ondoren, jarraian datorren erantzun modukoagatik harridura adieraziz). Nork, eta Peruk esan behar! Nora, eta Burgos aldera! Non, eta Etxahunian!, nor, eta Engrazi Mattinekin! Zertarako, eta galtzeta orratzak egiteko!

3 junt. (eta-k bi esaldi kideko biltzen dituenean, lehenengoaren laguntzailea nahiz bigarrenarena ezaba daiteke). Astoa ekartzen eta atarian uzten zuen. Zuk biziarazten dituzu guztiak eta santutzen.

4 junt. (Ondoriozko-edo ñabardura adieraziz). Triste bizi naiz eta hilko banintz hobe. Asko ezagutzen zuen eta ez zuen laguntzat nahi.

5 junt. (Orduak adierazteko). Hiru eta erdietan. Zortzi eta erdiak.

6 junt. (Neurri, zenbaki eta kidekoekin). Bi litro eta erdi. Mila eta berrehun. Mila berrehun eta hogeita bost. Bi eta bi lau dira. Minutu bat eta hemezortzi segundo. Bost eta huts galdu zuten.

7 junt. (eta-ren eskuineko osagaia, eskuarki izena, agertzen ez dela). Eta gainerakoak. Apaiza-eta bihar etorriko dira. Sukaldeko ontziak, platerak eta, hautsi zituen.

8 junt. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Eta berehala. Heldu eta lotara joan ziren. Alkatea agertu eta oihuka hasi ziren.

9 junt. (Aditz jokatu baten eskuinean, perpausari kausa balioa ematen diola). Ez du ekarri, handiegia zen eta. Nik egin beharko dut, zuk ez duzu egiten eta. Bakarrik ezin dute eta, lagundu egin beharko diegu. Aitaren berririk iristen ez eta, etxekoak larritzen hasi ziren. || Eskatu zioten haiekin joan zedila, Israelgo buru izan behar zela eta. Hori dela eta, ez dira etorri.

10 (Esapideetan). Ahalik eta etekin handiena ateratzeko. Gero eta gehiago. Hori entzunik, ikasleak orduan eta gehiago harritu ziren. Han ari da jo eta ke lanean. Lan eta lan beti. Hitz eta pitz ari zen.

eta/edo junt. Edo (aukera guztiak gerta daitezkeenean). Zuzendaritza Batzordeko kideak izendatu, berrautatu eta/edo berretsi.

eta abar Eta gainerakoak. Zezenak, behiak, txahalak eta abar. Olerkariak (Lizardi, Lauaxeta eta abar). Han biltzen ziren beren jaiegunetan otoitz egitera eta abar. || Borroka latz samarrak ditugu era askotako puntuetan, ikastola, erlijio, politika eta abarretan. Gezurrez eta abarrez beterik baitaude.

eta bi 1 Eta are gehiago. Gaiztoa eta bi da.

2 (neureak, bereak edo kideko baten eskuinean, entzun, esan eta kideko aditzekin). Ikaragarriak. Bereak eta bi entzunda joan da. Bereak eta bi esan nizkion, batere gorritu gabe.

eta bost (neureak, bereak edo kideko baten eskuinean, entzun, esan eta kideko aditzekin). Ikaragarriak. Ari gara entzuten geureak eta bost. Argibideren bat edo beste itzuri bazaigu ere, ez da inoiz izan geureak eta bost ez ditugulako egin bilaketan. Ez dago gustura lantegian, bereak eta bost maiz aski esaten dizkiotelako. || Ez dut ikusten inork gaitzesten dituenik horrelakoak eta bost hizkuntzaren aldetik.

eta hola (Perpausaren amaieran). Lgart. Kontaketa bat edo esaldi bat, den-dena esan gabe, nolabait amaitutzat emateko erabiltzen den esapidea. Ik. eta horrela. Bertsotan, elkarri puntuak paratuz, eta hola. Erantzun zuten, bizi-bizi, eurek ez zutela halako asmorik izan, berritsuen gauzak zirela, eta hola.

eta horrela (Perpausaren amaieran). Lgart. Kontaketa bat edo esaldi bat, den-dena esan gabe, nolabait amaitutzat emateko erabiltzen den esapidea. Ik. eta hola. Gaur jarriko diote harri bat, bihar bestea, hurrengo egunean adreilu bat, eta horrela.

eta koska (Zenbaki baten eskuinean). Eta zenbait. Hamabi mila pezeta eta koska.

eta piko (Zenbaki baten eskuinean). Heg. Herr. Eta zenbait. Ik. eta koska. Selektibitatea bederatzi eta piko batekin gainditu zuen.

eta zenbait (Zenbaki baten eskuinean). Kopuru batetik gorakoa, ezagutzen ez dena edo aipatu nahi ez dena, adierazteko erabiltzen den esapidea. Gure artean izan da, hogei eta zenbait urtez. Ehun eta zenbait langile.

eta2

iz. Alfabeto grekoko zazpigarren letra (η, Η).

abar

1 iz. Zuhaitz- edo zuhaixka-adarra, bereziki egur gisa erabiltzen dena. Haritz abarra. Abar txikia. Abarrak biltzen. Abar su, laster su (esr. zah.).

2 iz. Hondakina. Ikatz abarrak.

3 iz. Balio gutxiko gauza.

eta abar Eta gainerakoak. Zezenak, behiak, txahalak eta abar. Olerkariak (Lizardi, Lauaxeta eta abar). Han biltzen ziren beren jaiegunetan otoitz egitera eta abar. || Borroka latz samarrak ditugu era askotako puntuetan, ikastola, erlijio, politika eta abarretan. Gezurrez eta abarrez beterik baitaude.

[Oharra: eta abar luze bat esapidea desegokia da].

agindu1

1 iz. Norbaitek beste norbaiti agintzen edo manatzen dion gauza. Arkupean ipini dute Alkate jaunaren agindua. Jainkoaren agindu santuak haustea. Udalaren aginduz. Agindu orokorrak. Armadak etxeratze agindua ezarria zuen. Hamar aginduak. Baina ez zuten guztiek iraun Jainkoaren aginduan.

2 iz. g.g.er. Promesa, agintzaria. Agindua zor.

agindu emaile, agindu-emaile Aginduak ematen dituen pertsona.

-en agindu(eta)ra adb. Jarri zituen gure agindura bere eskuetatik irtendako gauza guztiak. Seme-alabek egon behar dute bere gurasoen agindura. Kapitain jaunaren aginduetara!

urruntze agindu, urruntze-agindu Zuz. Epaile batek zigor gisa ematen duen agindua, norbaiti beste norbaitengana edo leku jakin batera hurbiltzea debekatzen diona. Gizon bat kartzelan sartu dute urruntze agindua hausteagatik. Hiru urtez ezin izanen da bikotekide ohiarengana hurbildu, kilometro bateko urruntze agindua ezarri baitio epaileak.

ahalik

1 (-en(a) daraman adberbio baten ezkerrean). Ahal den ...-ena. Ik. ahalik eta; albait 2. Etxea ahalik ongiena apaindu behar da. Ontsa aitortu, ahalik sarriena. Ahalik lasterrena ihes egizue. Arrangura zaitez ahalik gutxiena eginen zaizkizun bidegabeez. Ahalik arinena ezkontzeko. Adieraziko dizut ahalik argien.

2 (-ena daraman adjektibo baten ezkerrean). Ahal den ...-ena. Konfesore ahalik onena bilatu. Has otoitza ahalik errespetu handienarekin. Bertsoak egitea ahalik justuenak.

ahalik eta 1 (-en(a) daraman adberbio baten ezkerrean). Ahalik ...-ena. Ihardetsi zion ahalik eta hobekiena. Ahalik eta isilena jaitsi zen. Ahalik eta lasterren ibili behar dugu. || Ahalik eta goizenik merkatura joan.

2 (-ena daraman adjektibo baten ezkerrean). Ahalik ...-ena. Parte hartze ahalik eta zabalena bermatzeko. Ahalik eta etekin handiena ateratzeko.

alderantziz

1 adb. Berezko ordena edo era aldatuz. Ik. atzekoz aurrera; azpikoz gora; itzulietara. Soinekoa alderantziz jarri. Alderantziz ari garenean.

2 adb. Kontrako eran, kontrara. Amak egingo zuen gero elizako debozioa, alaba merkatuan zen denboran, edo, alderantziz, berdin-berdin. Garai haietan esku asko zegoen bazterrak garbitzeko, nahiz eta gaur baino jende gutxiago izan; gaur, alderantziz: jende gehiago, baina bazterrak garbitzeko gutxiago.

3 lok. Aitzitik. Gizarte horietan, alderantziz, emakumezkoek ez dute zer eginik.

alderantzizko adj. Alderantzizko arrazoia. Alderantzizko norabidean. Gauza bat eta haren alderantzizkoa.

eta alderantziz Oposizio bateko bi elementuen ordena alda daitekeela adierazteko erabiltzen den esapidea. Bata erabiltzen den lekuan ez da bestea erabiltzen, eta alderantziz.

anitz

1 zenbtz. Asko. (Aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke; izenaren ezkerrean agertzen da gehienean, baina eskuinean ere ezar daiteke; izena mugagabean erabiltzen da beti). Anitz iritzi desberdin. Beste anitz puntu. Sagar ustel anitz. Anitz jende etorri da. Eta hau ez da ene ustea, euskaldun anitzena baizik. Anitz lekutan. Anitz gizonek. Etxe anitzetan. Paraboletara narama premia gorriak, inguruko beste anitz bezala. Anitzek diotenez. Ez dira anitz etorri direnak. Garratza izanen zaie anitzi mintzaira hau. || (Izen sintagma mugatuan). Ipar. Anitzak dira lehenak direnen artean azken izanen direnak. Marinelen emazteak, anitzak senargabeak. Hauta ezazu hobeki gutxia, ezen ez anitza.

2 adb. Oso, txit. Anitz handia. Anitz ederki. Anitz zahartua iduri omen zuen. Maitagarria da anitz.

3 adb. Asko. Ez da anitz luzatuko. Anitz bizitzeko esperantza. Anitz asaldatu ohi da. Anitz balio duen gauza.

4 adb. (Erkaketan). Askoz (ere). Anitz gehiago egiten dute. Anitz hobea da. Anitz aberatsagoa. Anitz gutxiago.

5 [Oharra: Euskaltzaindiak, anitz-ek euskara idatzian izenondo gisa izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori izenondo gisa ez erabiltzea gomendatzen du, eta industria anitza eta kidekoen ordez askotariko industria eta kidekoak erabiltzea].

anitz eta anitz anitz-en indargarria. (Kasu atzizkiak hartzen dituenean, osagai biek har ditzakete edo bigarrenak bakarrik). Ik. asko eta asko. Profeta honek ere egin zuen anitz eta anitz mirakulu. Haren inguruan zirenetarik anitzek eta anitzek bihotza hautsia eta erdiratua zuten.

anitzetan adb. Askotan. Horrelakorik anitzetan gertatzen da. Ama anitzetan mintzatua baitzitzaidan hartaz.

anitzez 1 adb. (Erkaketan). Askoz (ere). Anitzez jakintsuago bilakatuko zara. Aita nuen gizon bat tatxarik gabea, haren seme hau baino anitzez hobea.

2 adb. Alde handiz. Zeren bere jaidurei esku hartzera utziz, bere egunak anitzez laburtzen dituzte. Bere sorleku xumean ororentzat bizibiderik ez, sortzeek hiltzeak anitzez gainditzen dituztelako.

anitz urtez Urte askoan, urte askotarako. Anitz urtez, Schneider andrea!

are1

1 adb. Eskuinean duen hitz multzoari ere perpausean esaten dena badagokiola adierazten duen hitza, gehitze zentzua duena. Gazteentzat eta are haurrentzat egokiak. Bazen amaren eta are amonaren hizkuntza goraipatzen zuenik. Ez datoz beti bat are puntu nagusietan. Eta horrek berehala hoztu eta are izoztu ninduen.

2 adb. (Hitz multzoaren eskuinean ere agertzen dela). Onaren senak, zuzentasunaren amodioak betiere irauten duela, are gaizkileen artean ere. Are hoberenak ere. Aurreratuxea zuen lana, are bukatua ere bai. Beti zirika, makilaka eta are tiroka ere ari zaizkiolako etengabe.

3 adb. (Perpausekin, batez ere txertatuekin edo baldintzazkoekin). Orobat. Are berandu heltzen denean. Are erosten ez badu ere.

are ...-ago (Konparazioaren indarra areagotzeko). Elurra baino are zuriagoa. Are aurrerago nahi luke joan. Are atseginago ezagutzen ez dutenentzat.

are ere Are. Nafarrek eta are ere Iparraldeko euskaldunek esaten dute.

are eta ...-ago Are ...-agoa. Irudi ederra osatzen zuen; are eta ederragoa besoak jaso eta bere bular eta sabeleko giharrak nabarmen gelditu zirenean.

are eta gehiago Are gehiago. Miren are eta gehiago haserretu zen.

are eta gutxiago Are gutxiago.

are gehiago 1 Oraindik gehiago. Nagiari ez baitzaio biderik eman behar are gehiago nagitzeko. Guztiek, eta are gehiago irakasleek jakin behar dutena.

2 lok. Ik. gehiago dena. Inor gutxik dakizki gaur bere euskalkiaren legeak; are gehiago, gehienek ez dakigu zein euskalkitan ari garen ere.

are gutxiago Oraindik gutxiago. Ik. hainbat gutxiago. Lan hori ez da baztertzekoa, eta are gutxiago gaitzestekoa.

argi

1 iz. Gauzak ikusgai bihurtzen dituen eta begiak hautematen duen erradiazioa. Argi bizia. Eguzki-argia, egun-argia. Argi artifiziala. Nobelan ez da, hitz batean, argi-ilunik, eta argi-ilunean dago maiz gizatasun mardula. Argia eta ilunpeak. Haurtxoa jaio da argizko askatxo batean, eta aingeruzko hauts zuria zeruetatik kantari dabil.

2 iz. Egun-argia. Argia egin bedi. Goizeko argia urratzen hasia zen.

3 iz. Argi artifiziala, bereziki elektrizitatezkoa. Argia piztu. Argia itzali, amatatu. Herriko hogei baserri argi gabe daude oraindik. Etxalde inguruan argi olioa eman dezaketen landareak dituzte.

4 iz. (Kontagaia). Argi puntua, argi iturria. Herriko argiak itzali zirenean. Etxeko argi guztiak piztu. Argi bat iluntasunean. Autoaren atzeko argiak.

5 iz. Fis. Gorputz goriek eta lumineszenteek igortzen dituzten uhin elektromagnetiko ikusgai eta ikusgaitzak. Argiaren jatorriari buruzko teoriak. Argi uhinak. Argi sorta kolorebakarra. Argiaren lastertasuna.

6 iz. Zerbait argitzen, zerbaiti buruz argi egiten duen gauza. Jauna dut argi. Hor ibili zen argi bila, baina kolpe huts egin zuen. Ilunpe beltzen artean haatik agertu zitzaigun argia.

7 iz. Begien argia: ikusmena. Bere bi begietako argia galdurik.

8 iz. Ulertzeko edo zerbaitez jabetzeko ahalmena. Argi gutxiko, argi laburreko gizona. Arrazoiaren argi soilaz ezin ezagut daitekeena. Argien mendea.

9 adj. Argitasun handia jasotzen duena. Anton. ilun. Etxe, gela argia.

10 adj. Egunaz, eguraldiaz edo zeruaz mintzatuz, hodeirik gabea, argitsua.

11 adj. (Koloreez mintzatuz). Berde, gorri argia. Behiak izan behar ditu adarrak leunak eta argiak.

12 adj. Adimen zorrotzekoa. Ik. buruargi. Mutil argia da. Bere ikasle argiena.

13 adj. Adimen argiko gizona: adimentsua.

14 adj. Ongi nabaritzen edo erraz ulertzen dena. Hots argia. Letra argiz idatzi. Idazkera argiko gizona. Euskara argi, ulerterraz, garbi eta ongi josian. Hizketa argia. Irudi argiago eta osoagoa.

15 adb. Zalantzarik edo puntu ilunik gabe. Argi daukat egin behar dudana. Argi dago zer nahi duen. Eguzki argia bezain argi dagoen auzia. Argi utzi nahi dugun puntua. Argi adierazi genuen edozertarako prest geundela. Argi ikusten da zeren bila dabilen.

argia hil da ad. Argia itzali. Aldare aitzineko argiak irudi zuen hiltzera zihoala.

argi alba, argi-alba Egunsentia. Argi albarekin joan zen elizara.

argi aski adb. Oso argi. Ik. argi asko. Argi aski dago zer gertatu zaizun.

argi asko adb. Oso argi. Ik. argi aski. Nazio Batuen Erakundeak egindako txostenak argi asko esaten du: (...). Argi asko, denok ulertzeko moduan azaldu du bere jarrera.

argi belar, argi-belar Alpapa.

argi egile, argi-egile adj./iz. Argi egiten duena. Zeruko izar argi-egileak. Jainkoak emaniko aitzindari bat, gidari bat eta argi egile bat. Leize honetan galdu beharrak ginen gu argi-egilerik ez izatera.

argi egin 1 Argitasunez bete. Ik. argitu1. Eguzkia sortu zuen, lurrari argi egiteko. Betiko argiak egingo die argi.

2 Zerbait argiago bihurtu. Auzi nahasi honetan argi egin diezagukeen norbait.

3 Ikusmena bihurtu. Itsuei argi egiteko.

argi-emaile adj. Argi-egilea. Izar iparraldeko, argi-emailea, gure zorioneko, bide erakuslea.

argi eman Argi egin. Beti argi emanaz, lehen bezain handia, egun oro ikusten dugu eguzkia.

argi errainu, argi-errainu Argi izpia. Horra bada, doi-doi, nik behar dudan argia, argi guztien lehenik jaioa, argi errainu guztien hasiera eta jaiotza. Leihotik sartzen zen argi errainuak ezkaratza argitzen zuen.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

argi ezkila, argi-ezkila Egunsentiko kanpai-joaldia. Argi-ezkilarako elizan izango da hura egunero.

argi giltza, argi-giltza Etengailua.

argi haste, argi-haste Ipar. eta Naf. Egunsentia. Goizean, argi hasteak ez ditu kolpez hartzen zeruko eremu guztiak. Argi hastean jaikirik. Argi hasteko atera.

argi ibili Erne ibili, kontuz ibili. Argi ibili beharko dute hemendik aurrera. Argiago ibiltzen ez badira, arazoak izango dituzte.

argi-ilun 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-itzal. Gai horren argi-ilunak.

2 Argiantza.

argi iturri, argi-iturri 1 Argiaren iturburua; argizagia. Argi-iturri honetan edan zituzten Elizako doktore santuak beren liburuetan ikusten diren argi ederrak. Eguerdi aurretxoa zen, eta argi-iturri nagusia, kiskalgarri, goi-goian zegoen, udako egunik beroenak heldu zirelako.

2 adj. Jakintsu ustekoa. Hori nola joango zen asmatzeko, ez da argi-iturri izan beharrik.

argi-itzal 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-ilun. XX. mendearen argi-itzalak.

2 Argiantza. Gauetan, kaleko kriseiluen argi-itzaletan, dantzan eta txaloka hasten ziren.

argi izpi, argi-izpi Egunaren lehen argi izpiek esnarazi ninduten. Eguzkiaren argi izpia leiarra hautsi edo zikindu gabe irten den bezala. Ez zaigu behintzat kaltegarri gertatuko bata bestearekin erkatzea, argi izpiren bat sor daitekeelakoan.

argi oilar, argi-oilar Zomorroz-eta elikatzen den txori moko-luzea, buru gainean lumazko mototsa duena (Upupa epops). Garagarrilean, mendi hauetako baso inguruetan, argi-oilarrak ikusi ohi ditugu.

argira atera Ezkutuan zegoena ageriko egin; argitaratu. Bilboko museoak sotoaren ilunetik argira atera ditu Gabonekin lotutako obra batzuk, onenak. Zaldua zelaian Aranzadi Zientzia Elkartekoek argira atera duten aztarnategia harribitxia da. Isilpeko errealitatea argira ateratzea eta emazteei hitza ematea da xedea.

argitan 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak argi egiten duela. Kandelaren argitan irakurri zuen. Ilargi-gaua zenean, haren argitan aritzen ziren lanean. Ilunpetan gauza gehiago esaten dira eguzkiaren argitan baino. || Sorginak zilarrezko orrazia ilargi-argitan erabiltzeko prest zeukan.

2 adb. Argiarekin, egun-argiz. Plazan, argitan egiten diren dantzak. Nik ilunpetan esaten dizuedana, zuek esazue argitan.

argitan egon Zerbait argi batek ikusgai egiten duela egon. Argitan daude etxeetako leihoak.

argitara atera Argitaratu. Sail honi loturik argitara atera zituen lehen lanak liburu batean bildu zituen.

argitara ekarri Ezkutuan zegoena ageriko egin; argitaratu. 36ko gerra baino lehen plazaratu zen idazle taldea argitara ekarri du Joxemiel Bidadorrek. Inkesta soziolinguistikoak argitara ekarri duen agertoki iluna.

argitara eman 1 Argitaratu. Eta ezagutuko badira, argitara eman beharko ditu norbaitek. Doktrina berria, Jaun Apezpikuaren baimenarekin argitara emana.

2 Erditu. Bazekien Andre Mariak haurra argitara emateko muga heldu zela.

argitara ilki Argitara irten.

argitara irten Zenbait euskaltzale presturi eskerrak, poema irten zen argitara azal ederrez jantzirik. Han irteten dira argitara lagun hurkoaren hutsegite egiazko edo gezurrezkoak.

argi txakur, argi-txakur Lurgainean, bereziki leku zingiratsuetan eta hilerrietan, higitzen ikusten den gar txikia. Argi txakurrak haragi ustelak sortzen omen ditu. Egiazko argiak, eta ez argi-txakurrak, izan behar du ekintzaren gidari.

argi txinta, argi-txinta Argi izpia. Argi-txinta sumatuz, jaikitzen naiz goizero belaunak arin.

argi urratze, argi-urratze Egunsentia. Ik. egun-urratze. Biharamun goizean, argi urratzearekin atera zen. Hau gau luzea, gau beltz ilun izugarria, argi-urratze gabea, oilariterik izanen ez duena.

argi urte, argi-urte Luzera-unitatea, argiak urtebetean egiten duen bidearen (hots, 9,46070 x 1015 m-ren) baliokidea. Eguzki sistematik hamabi argi urtera dago izar hori.

argi zirrinta, argi-zirrinta Ipar. Egunsentia. Argi zirrintan jaiki nintzen. Txorien kantuak eta argi zirrintak seinalea goizik emanik.

argi zulo, argi-zulo Sabai leihoa.

argi zuzi, argi-zuzi Zuzia. Eskuan argi-zuzi irazekia. Begia da gorputzaren argi zuzia.

arima

1 iz. Gizakiaren osagai espirituzkoa, gorputzetik bereiz daitekeena eta hilezkorra dena. Arimaren ahalmenak. Arimako gaitzak. Giza gorputz bakoitza materiazko substantziaren modu bat den bezalaxe, arima bakoitza arimazko substantzia baten modu bat al da? Norbaiten arimaren alde otoitz egin. Arima joanak: hilen arimak. Gizon lohi eta arima galduko bat. Arima hortzetan eduki: hil hurran egon.

2 iz. Pertsona hila. Arimentzako limosna. Arimen bederatziurrena. Arima ezkilak.

3 iz. Gizakiaren bi osagaietako bat, sentikortasunaren eta adimenaren iturburutzat hartzen dena. Gorputza eta arima. Olerkariaren arima ere itsasoaren antzekoa da.

4 iz. Zerbaiten muina edo alderik garrantzizkoena. Otoitza da bizitza espiritualaren arima. Arima bat behar du gizarteak; eta arima edo lokarri hori autoritatea da, agintzeko eskubidea. Herriaren arima. Euskal Herriaren arnasa eta arima. Euskal arima.

5 iz. Pertsona. (toki bateko biztanle edo jende kopurua adierazten den testuinguruetan). Zenbat milioi arima ez ziren itoko uholde hartan? Hogeita hamar bat mila arima ziren Lapurdin orduan. Arimarik ez dago: ez dago inor.

arima apartatuta adb. Arimagatik izan ezik. (Animaliekin erkaketak egiten direnean erabiltzen da). Ik. arima salbu. Txerria ematen du, arima apartatuta.

arima argi, arima-argi Argi-txakurra. Ene amatxik arima-argiak deitzen zituen leinuru mota horiek.

arima-arimatik Bizk. Bihotz-bihotzetik. Barkatu behar die arima-arimatik bere arerio guztiei.

arima eman 1 Pertsonez mintzatuz, hil (heriotzarekin Jainkoari arima ematen zaiola aditzera emanez). Hau esan eta Jaunari bere arima eman zion.

2 Norbaitek, zerbaiten alde edo zerbaiten truke, duen guztia eman, onena eman. Arima emango nuke, zure ondoan une batean egotearren.

arima eta gorputz adb. Gorputz eta arima. Eta urkatu zuen bere burua, eta arima eta gorputz gelditu zen sekulako galdua.

arima herratu Purgatorioko arima; betiko atsedena hartu ezinik, bizien artean dabilen arima. Mateo Txisturen arima herratua ikusi uste zuten. Bere baratzean harantz-honantz dabil errient gaixoa, arima herratua irudi.

arima joan Hilaren arima, hila. Bizi direnei indar eta arima joanei sosegu ematen diena.

arimak egin dio ad. (nor osagarririk gabe). Zah. Hil. Arimak egin dio: hil da. Aitaren manua, arimak egiterakoan emana, nork ez du konplituko?

arima salbu Arimagatik izan ezik. (Animaliekin erkaketak egiterakoan erabiltzen da). Ik. arima apartatuta. Etxean bazuten, txakur bat, hizketan ez, baina bestela, arima salbu, kristauak bezalakoa zena.

ase1, ase, asetzen

1 da/du ad. Norbaitek gosea edo egarria janez edo edanez guztiz kendu; norbaiti gosea edo egarria jaten edo edaten emanez guztiz kendu. Ik. asebete1; bete1 3; ok egin; enpo egin. Ase arte jan eta edan. Ase naiz. Han bildu zen jendea asetzeko adina ogi. Ase ondoko loa. Zu zara ontasun guztien iturria, zeinez asetzen baituzu egarri den guztia. Semea etena eta asea, alaba jantzia eta gosea (esr. zah.). || Fruitu haietaz bere ahoa asetzen du.

2 da/du ad. Irud. Munduko ohoreek ez zuten asetzen. Zorionekoak zuzentasunaren gose eta egarri direnak, aseak izango baitira. Or gose, loz ase (esr. zah.). || Gozoak dira haren bertsoak; asetzen digute belarria. Ikuskizun ikaragarri batez nahi ditut ene begiak ase.

3 du ad. (Osagarritzat gurari edo premia bat duela). Ase ezazu ene egarria. Edozein gizonen eder-gosea asetzeko lain. Haragiaren plazera ez da behin ere guztiz asetzen eta ez osoki iraungitzen. Beren errabia asetzearren. Ase nahiz bere mendekua. Nahiko zuen diru hura eskuratu asetzeko bere abarizia zikina. Asko ezkontzen dira abereak bezala, edo beren gura asetzea baizik bilatzen ez duela. Herritarren oinarrizko premiak asetzeko erabiliko dituzte sosak.

4 da/du ad. Zerbait, urez edo beste isurkari batez blai egin, gehiago ez xurgatzeko eran. Lurrak urez aserik. Arbola urez ase arte ez zara bustiko.

5 da/du ad. Zerbaiten maiztasun edo gehiegikeriagatik gogaitu edo aspertu. Gibela ezazu oina adiskidearen etxetik, ase ez dezazun. Ez zen hura ikusteaz asetzen.

ase-ase egin Heg. Guztiz ase. Ik. ase eta bete. Askok eta askok, jan ahala jan arren, ase-ase egiten ez badira, uste dute barau egiten dutela. Ase-ase egin zituzten beren urdailak.

ase eta bete Guztiz ase. Ik. ase-ase egin; asebete1. Oraingo honetan behintzat, behar dut ase eta bete nik sabel gosea. On Kixotek, urdaila ase eta bete zuenean. Ezin esan ahalako atseginez ase eta betea geratu ohi zen. Bera, ase eta bete; txakurra, goseak.

ezin ase 1 adj. Aseezina, ezin asezkoa. Apetitu ezin asea zen Haussonvilleko kondeak zuen gauzarik xelebreena. Ondasun-gose ezin asearekin.

2 iz. Ezin asezkoa denaren nolakotasuna. Zerbaitetan beti salatzen da gizonaren ezin ase hori. Ordu arte haren arimak ezin asea baldin bazuen, emango zion jatera Frantziskok.

asko

1 zenbtz. Kopuru handi zehaztugabea adierazten duen hitza. (Mugagabean erabiltzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke; Hegoaldean, izenaren eskuinean doa eta Iparraldean, ezkerrean). Irakasle asko bildu zen. Bekatu asko egin ditudala. Sagar ustel asko. Herri askotan. Euskaltzale askoren bihotzean. Bazuen guraso haienganik jasateko asko beltzuri eta asko egitate txar. || Ez da urte asko-asko, inguru horietan gertatu zela. || Urte askoan, ez zen ausartu etxe hartatik ateratzen. || (-ik atzizkiaren eskuinean). Ik. anitz. Anton. gutxi. Aholku onik asko eman zioten. Ahaleginik asko egin arren.

2 (Izen zenbakaitzekin). Ik. handi 2. Ardo asko edan du. Ezin liteke diru askorik bildu. Ez da denbora asko(rik) beharko. Lan asko egin zuten hori lortzeko. Euri asko eta hotz handiak direnean.

3 (Izena ezabaturik). Askok jarraitu zioten Jesu Kristori? Askoren artean. Beste asko baserrietara joan ziren morroi. || Osasuna badut eta, asko-asko ez arren, ondasun pixka baten jabe ere egin naiz.

4 (Ezezko esaldietan, ezer asko(rik), deus asko(rik), inor asko(rik) eta kideko esapideetan, 'gauza askorik ez, gauza handirik ez', 'jende askorik ez, jende handirik ez' adierazteko). Inor askorik ez zebilen. Hirurogeita hamabost urte, hamasei konplitzeko; ezer askoren faltarik ez daukat, maldan behera amiltzeko.

5 adb. (Aditzaren osagarri, dagokion ekintza neurri handian gertatzen dela adieraziz). Horrek asko daki. Asko maite zaitut. Asko gustatzen zaion janaria. Asko argaldu zen. Asko lagundu zioten. Ez zait asko(rik) gustatu. Aitorleak emaniko penitentzia hain txiki eta errazari ere asko deritzo.

6 adb. (Adizlagunekin). Oso. Erraz asko bekatuan eror liteke. Ederki asko daki zer gertatu zen. Ardiak azkar asko aterako ziren. Maiz asko etortzen da. Ondo asko dakizu nire bihotzak nor duen aukeratua.

7 (Izenondoen eskuinean, artikulua hartzen duela). Oso. Gauza polit askoak esan ditut nik. Mutil jator askoa.

8 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Kantitate handia. Lanaren askoak abaildurik.

9 zenbtz. (Dagokion izena partitiboan doala). Aski. Arrazoirik asko badut harroa naizela pentsatzeko. Hartuko dut dirurik asko erosteko ferian txerria. Kontzientzia gaiztoa da azoterik eta borrerorik asko. || Asko goiz heldu zen.

asko aldiz adb. Askotan.

asko ere asko asko-ren indargarria. Asko maite zituen, asko ere asko, bere begiko ninia bezala. Herrian asko ere asko jaiki dituk kontra.

asko eta asko asko-ren indargarria. (Kasu atzizkiak hartzen dituenean, osagai biek har ditzakete edo bigarrenak bakarrik). Ik. anitz eta anitz. Bazkide asko eta asko bildu nahi genituzke. Hemengo jende asko eta askoren buru-bihotzak. Oraindik askok eta askok ez dute horretaz ezer esan nahi.

asko izan, asko izaten, asko izango/askoko 1 da ad. (3. pertsonan erabiltzen da). Nahikoa izan, aski izan. Nik nahi izatea ez al da asko, hark nahi ez badu ere? Zeure esate bakar bat da asko, gauza guztiak ezerezteko.

2 du ad. Goiz gehientsuenetan, esnatzeko, belarritik tenk egitea ez omen du asko izaten.

3 da ad. (3. pertsona singularrean). Zuk egiteko ez da asko; oraindik adituko ditugunak!: ez da harritzekoa zuk hori egitea. Zuk esateko ez da asko.

asko moduzko adj. Hala-holakoa, badaezpadakoa. Asko moduzko eskailerarekin, maiz hartzen da min; behar bezalakoarekin aritu!

askotan adb. Maiz. Askotan ikusten dut.

askotara adb. Era askotara. Gu, askotan eta askotara esan izan dudanez, hartzaile izan gara emaile baino areago. Askok eta askotara azaldu izan dute miragarrizko antzaldatze hori.

askoz (ere) ...-ago Askoz gehiago egingo dizuete zuei. Askoz ederragoa da zurea. Askoz ere ederkiago. Askoz hobea da.

askozaz (ere) ...-ago Askoz ere ...-ago. Orain nagoen baino askozaz bakarrago eta utziago. Askozaz ere hobeki zekien euskaraz Xenpelarrek nik baino.

asto

1 iz. Zama aberea, zaldiaren antzekoa, hura baino txikiagoa, belarri-luzea eta larru-latza (Equus asinus). Asto gainean sartu zen Jerusalemen. Bildotsen hurrena asto zintzarridunak. Asto proba. Asto lasterketak. Asto belarriak. Asto saskiak. Asto bat arrantzaka. || Esr. zah.: Iazko asto hilak aurten lurruna. Oiloari oloa eta astoari lastoa.

2 iz. (Esapideetan). Albistari horren egia eta astoaren arrantza, hor nonbait dituk. Astoa saldu eta mandoa erosi. Nagusiak agindu eta gazteok asto lanean.

3 adj. Adimen edo eskola gutxikoa; gauzak eragabeki egiten dituena. (Irain hitz gisa erabiltzen da). Astoa baino astoagoak zarete.

4 iz. Zerbaiti azpitik eusteko zernahi egitura, bereziki zurezkoa.

asto azienda, asto-azienda Astoa. (Batez ere multzokari gisa erabiltzen da).

asto-laster iz. pl. Tobera-mustra, xaribaria. Herrian asto-lasterrak ziren.

asto proba, asto-proba Astoekin egiten den proba, harri handi bat herrestan eramatean datzana.

bereak (nireak, hireak...) eta asto beltzarenak Bereak eta bi. Bereak eta asto beltzarenak entzun beharko zizkidan lotsabako horrek. Jakina, bereak eta asto beltzarenak erran dizkiot alproja horri. Isilik egoteko?, ez nireak eta asto beltzarenak bota gabe. Gureak eta asto beltzarenak aditurik gaude.

Enkarterriko asto Jatorriz Enkarterrikoa den asto arraza; arraza horretako astoa, tamainaz txikia dena.

euskal asto Euskal Herriko asto arraza; arraza horretako astoa.

ateri

1 iz. Euririk, elurrik edo antzekorik gabeko eguraldia. (Gehienetan artikulurik eta kasu markarik gabe erabiltzen da). Gauak egun, euriak ateri, minak gozo iruditzen baitzaizkigu. Eguzkirik ez bada ere, ateri dugu.

2 iz. Aterpea. Zatoz aterira.

ateri egin Ateri egon.

ateri egon Euririk, elurrik edo antzekorik ez egin. Goazen ateri dagoen bitartean. Ateri dago, baina ugariak dira putzuak bide bazterretan.

ateri izan da ad. Ateri egon. Kanpoan ateri da, eguraldia goibela izan arren.

euri eta ateri adb. Nahiz euria izan, nahiz ateri izan. Euri eta ateri, han dabil.

atzera1

1 adb. Atzean dagoen tokira. Tiro bakoitzean kanoia atzera etortzen zen. Aurrera barik, atzera goaz.

2 adb. (Denborazko testuinguruetan). Denboran atzera jo behar dut. Udazkeneko lanari heldu diot, udaberrikoak atzera utzita.

atzera-aurrera 1 iz. Ik. gorabehera. Gizadiak atzera-aurrera asko izan ditu, bai goraldiak eta bai beheraldiak ere. Bere bizi luzean, makina bat atzera-aurrera egin zuen emakume hark.

2 adb. Atzera eta aurrera. Jende asko zebilen atzera-aurrera, nora jo ez zekiela. Azokan atzera-aurrera ibili eta gero.

atzera begirako 1 adj. Erakusketez edo zikloez mintzatuz, artista baten lanak edo garai jakin batekoak, zaharrenetatik hasita kronologikoki antolaturik biltzen dituena. Ik. atzerabegirako. Robert Capa atzera begirako erakusketa izango da Gasteizko Vital aretoan. Richard Brooks zuzendariari atzera begirako zikloa eskaini diote aurtengo Donostiako Zinemaldian.

2 adj. Aldi joanari dagokiona, atzera begiratzen duena. Egin dezatela atzera begirako errepasoa. Ekitaldi xumea izan zen, atzera begirako une askorekin.

atzera egin 1 Atzerantz joan. Ik. gibelera egin. Atzera egin zuen erori gabe. Olatu handiek atzera egin zuten, eta neskatoa berriz ere agertu zen itsasoaren azalean. || Hirugarrenez hasi zen Txominen kontra amorraturik; oraingoan Txominek egiten zuen atzerantz.

2 Irud. Aurretik harrokeria asko, baina azkeneko orduan atzera egin zuten. Zenbait herritan euskarak atzera egin du.

atzera eragin Atzeratzera behartu. Ik. atzerarazi. Munduan ez dago ezer nire erabakian atzera eragingo didanik!, aditzen?

atzera eta aurrera 1 iz. Atzeranzko eta aurreranzko, alde baterako eta besterako aldaketa. Ik. atzera-aurrera; gorabehera. Atzera eta aurrera asko izan ditu San Mames Barria egiteko proiektuak.

2 adb. Atzerantz eta aurrerantz, hara eta hona. Jende samalda dabil kalean atzera eta aurrera. Kamioiak atzera eta aurrera dabiltza, hautsa harrotuz, etengabeko joan-etorrian.

atzera gelditu (Ezezko esaldietan). Kikildu, adorea galdu. Ez da atzera gelditzen diren horietakoa. Adierazpenetan eta harropuzkerietan ez da atzera gelditzen.

atzera geratu Atzera gelditu. Harrika ere ez zen atzera geratzen.

atzerago 1 Miren eta Iñaki aurrean, andrea haien erdian, baina atzerago, eta bi gizonak atze-atzean. Zoazte atzera, atzerago! || Irud. Giza ezagueraren mugak hobeto ezagutzen dira gaur, nahiz batzuek aurrerago eta besteek atzerago muga horiek ipini.

2 (Denborazko testuinguruetan). Ehun urte atzerago bezala ezin daiteke lanean ari.

ez atzera (eta) ez aurrera Mugitu ezinik, atzera edo aurrera mugitu ezinik. Ik. ez aurrera eta ez atzera. Eta horra non zaldiak, ez atzera eta ez aurrera, bertan gelditu ziren. Jendea ez atzera, ez aurrera zegoela, polizia tiroka hasi zen. || Ez atzera, ez aurrera dago erreferendum prozesua.

aurrera

1 adb. Aurrean den tokira. Bi pauso eman zituen aurrera. Etxe aurrera joan zen. Badaezpada ez nintzen aurreraegi sartu.

2 adb. Norbait dagoen tokira. Epailearen aurrera eraman zuten.

3 adb. Aurrerantzean. Utzi zituen lagun gaiztoak eta aurrera bizi izan zen Jaunaren beldur santuan. || (-tik atzizkiaren eskuinean). Ik. hemendik aurrera. Gauak askoz ere luzeagoak izango dira gaurtik aurrera. Bihartik aurrera, okindegiak ere itxita.

4 adb. (Denboraren iragatea adieraziz). Urteak igarri gabe doaz aurrera. Arratsaldea aurrera zihoan. Ez ginen bide guztian gelditu, orduak aurrera zihoazen-eta. Adinean ere aurrera goaz eta, horra, ezkontzeko asmoa hartu dut. Samuel urteetan aurrera zihoan.

5 interj. Adorea emateko hitza. Aurrera, mutilak!

aurrera atera 1 du ad. Egiteko zailez, proiektuez, helburuez eta kidekoez mintzatuz, nahi edo espero zena lortu. Egiteko latz bat aurrera atera nahi duenak hura jadanik burutua duela imajinatu behar du. Lana gogor egin nuen, lantegia aurrera ateratzeko. Jendearen ustekabe honetaz baliaturik, errazago aterako zituen aurrera bere asmo doilorrak. Etxekoak aurrera atera ahal izateko, Mundakako portuan arraina harturik, herriz herri ibiltzen zen.

2 da ad. Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Egunkari batean lan egiten zuen, gauaz ikasten zuen kazetaria izateko... aurrera aterako ziren, bai horixe. Iruditzen zaik Lillian aurrera aterako dela?

aurrera egin 1 Aurrerantz joan. Toni atean dago, aurrera egiten ausartu gabe. Ukondoka aurrera egin zuten. Neskak begirakune tinkoa josi zion eta, hitz erditxorik esan gabe, bidean aurrera egin zuen.

2 Irud. Kolpe gogorra izan da baina aurrera egin beharra daukagu. Gol hark UEFAn aurrera egiteko aukera eman zion taldeari. Denborak aurrera egin zuen, eta 1421a iritsi zen.

aurrera egon Aurreko lekuetan egon. Oso aurrera dago hori bere lantegian.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

aurrerago 1 adb. Hortxe, zerbait aurrerago, daukazu lokatza. Ez naiz, ordea, sail honetan aurrerago sartuko. Zenbat eta aurrerago zoazen bekatuan hainbat handiagoa izango da zauri hau.

2 adb. (Denborazko testuinguruetan). Aurrerago ez zen ausartu neskatila horri ezer esaten. Aurrerago adierazi dugunez (...).

aurrera irten Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Ik. aurrera atera 2. Naturak besteen adimenaz baliatzen erakusten dio gizonari, aurrera irteteko berea aski ez duenean.

aurrera jo Aurrera egin. Plaza hartatik atera eta aurrera jo zuen. Baina aurrera jo beharra dago. Marxek, halere, ez zuen etsi, eta eragozpen guztiak gaindituz, aurrera jo zuen bere lanean.

aurrerako 1 adj. Hogei urtetik aurrerako gizonak.

2 adb. Oraindainokoaz damutzea eta asmo onak egitea aurrerako.

aurrerakoan adb. Aurrerantzean. Agindu behar du hobeto biziko dela aurrerakoan, eta gordeko dituela Jainkoaren Mandamentuak. Ez naiz aurrerakoan zugandik aldenduko.

ez aurrera (eta) ez atzera Mugitu ezinik, atzera edo aurrera mugitu ezinik. Ik. ez atzera eta ez aurrera. Arazoak izan zituzten katenarian eta tren bat ez aurrera eta ez atzera geratu zen. || Gobernuaren eta oposizioaren arteko negoziazioak ez aurrera, ez atzera daude Bolivian.

bai

1 adb. Galdera bati erantzutean, baiezko esaldi baten ordain den hitza. Ekarriko duzu?, bai. Kristaua al zara?, bai, jauna, kristaua naiz. "Bai", ihardetsi zuen Etxebarnek.

2 adb. (Esaten denaren egiatasuna azpimarratzeko). Bai, zutaz ari naiz. Badakit, bai, zer zaren zu.

3 adb. (Ezezko esaldi baten ezkerrean edo eskuinean, haren aurkakoa adierazteko). Nik esan bai eta egin ez. Aita eta ama ez zeuden begira, baina zu bai. Eztirik egin ez, baina langileek egindakoa jan bai.

4 Esaldi bat baiezkoa den egiaztatzeko galde hitza. —Bihar etorriko da. —Bai? Bai ote?

5 adb. (Harridurazko esaldietan). Bai toki ederra! Hori bai dela neskatxa guztiz polita! Bai ederki bizi ginela orduan!

6 iz. Baiezkoa. Baia eman zion. Baiaren eta ezaren artean zalantzan. Bai lehor batez erantzun zion. Erregeren baia gabe dekretuek ez zuten indarrik.

bai... (ere) Ik. baita2. Makina bat botika ibili zen gure etxean, bai dirua galanki gastatu ere. —Arratsalde on, adiskidea! —Bai zuri ere! || (eta-rekin). Bakoitzak ditu bere grinak, akatsak eta bai alderdi onak ere.

bai, noski Bai horixe. —Idazleen iritziak aintzat hartzen al dituzu? —Bai, noski. —Zer edo zer aldatzen ari da? —Bai, noski; zalantzarik gabe.

bai ala ez (Galderetan nahiz zehar galderetan). Ik. bai edo ez. Lege hura zuzena da?, bai ala ez? Erantzulea bortxatu gabe bai ala ez esatera.

bai bada Bai horixe, jakina. Gurdia astuna dagoela?, bai bada, bete-betea dakargu-eta.

bai... bai... (Maila edo izaera bereko perpausak edo osagaiak lotuz, baieztapena azpimarratuz). Ik. eta; bai... eta bai... (ere); bai... baita... (ere); hala... nola... 2; nahiz... nahiz... 2. Hirurek, bai amak, bai alabek, hitz egiten dute euskaraz. Bai Axularrek, bai Oihenartek euskara gaitu, egokitu nahi zuten, batak hitz lauz, besteak hitz neurtuz.

bai... baita... (ere) Bai... bai... Bai Adami, baita bere ondorengo guztiei ere.

bai edo ez (Galderetan nahiz zehar galderetan). Ik. bai ala ez. Tira, horrela egon gabe, zirt edo zart egin ezak; bai edo ez?

bai eiki g.er. Baiki.

bai eta... (ere) Ik. baita2. Frantzian, bai eta Espainian ere. Hura orduko unatua baitzen, bai eta haren gizonak ere. Etxe hura bizi da oraino, bai eta etxe hartan Inazioren oroitzapena.

bai... eta bai... (ere) Bai... bai... Bai bata eta bai bestea, biak ziren onak. Zuhaitz bikaina da, bai bere irabaziz eta bai bere gerriz. Horrelako makurrak maiz egin izan dituzte, bai protestanteek eta bai katolikoek ere. Mintzatzea ukatu zaiolako, bai zuzenean eta bai zehar bidez ere.

bai horixe Esan dena egia dela edo harekiko adostasuna azpimarratzeko edo baiezko erantzuna indartzeko erabiltzen den esapidea. Ik. bai, noski. —Egia da esan duzun hori? —Bai horixe. Jakingo dut, bada, nola hitz egin; bai horixe. Kostatuko zaizue merkeago aurkitzea, bai horixe!

bai ote (Adierazpen edo baieztapen bati erantzunez, zalantza adierazteko). Egia ote da?, hala ote da? —Hegiaphaliako Xalbat Engraziren irritsetan dabilela. —Bai ote?. —Espazioa egoki antolatzen bada bizipoza handiagoa da, eta lanean gehiago errenditzen da. —Bai ote?

bai zera, bai, zera interj. Zerbait guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea. —Orduan bai egingo zenukeela negar zolia. —Bai zera! Baina ez ziren isildu: bai, zera! Etorriko zela, baina, bai, zera! Pozik? bai, zera!, ezta hurrik eman ere! —Gorrotoa al zion? —Bai, zera! || —Ken itzak bizar horiek. —Bai zera kendu!, ondo egoki dauzkat.

baietz

1 bai adberbioaren zeharkako era. Anton. ezetz. Baietz erantzun nion. Baietz uste dut. Baietz dio. Esazu baietz! Zer esaten duzun ez dakizula, baietz esaten duzu anitzetan.

2 Baiezkoa berresaten denean erabiltzen den era. —Etorriko al zara? —Bai. —Zer? —Baietz. Baietz, bada, Martin, egia diodala!

3 (Apustu adierazgarri gisa). Apustu egin dio Getariatik Zumaiara joan baietz hitzik egin gabe. Donostia baietz, Getaria baietz, baietz hogeiz azpitik. Baietz egingo nuke. Irabazi baietz. Baietz galdu. Lau baietz.

4 iz. Baiezkoa. Zer dakarzu, baietza ala ezetza? Baietza eman, hartu, eskatu. Bere baietzaren agiria.

baietz eta baietz baietz-en indargarria. Alde askotan itaundu zuen egia ote zen albistea, eta, alde guztietan, aho batez ziotsoten baietz eta baietz. Baietz eta baietz erantzun zidan.

baizik eta

1 junt. Baizik. (Dagokion esaldiaren hasieran jartzen da). Lagun batekin ahamen bat hartzeko sartuko da ostatuan, baina ez han gelditzeko, baizik eta tenorez handik etxeratzeko.

2 Baizik (salbuespena adierazteko).

3 (Perpaus osagarri batzuen hasieran, ‘esanez’ balioarekin). Ipar. Gezurrez belztu zuten Iñaki, baizik eta haren fedea ez zela iduri bezain katolikoa.

4 (Perpaus osagarri batzuen hasieran, indargarri gisa-edo). Ipar. Berria hedatu zen, baizik eta Hitler hil zutela Alemanian atentatu batean.

baldin

ba- baldintzazko aurrizkiaren indargarria. Beraz, baldin geure buruaz kontu onik eman nahi badugu (...). Ahaleginak premiazko ditugu hizkuntzak iraungo baldin badu. Nork ez du gure artean ezagutzen, arestian jaioa ez baldin bada, faxismoaren mutur beltza? Komeni baldin bada, bai.

baldin eta Baldin. Edozein gauzak dardarka jartzen nau, baita txikienak ere, baldin eta eraginik izan badezake nire arimaren nahasmendu honetan.

bat

1 zenbtz. Zenbaki arrunten segidan lehenari, apalenari dagokion kopuruaren adierazlea, 1. Begi bat besterik ez du. Liburu bat erosi du, ez bi. Litro bat esne. Libra bat haragi. Pitxer bat ardo. Ordu erdi bat baino gehiago. Aste baten buruan. Beste guztien gain, irabazle bakar bat gelditu zen jaun eta buruzagi. Gauza bat bakarrik. || Bat bitan banatua. Zazpiak bat.

2 Bera, bat bakarra. Ik. berbera. Herri batekoak gara. Argi eta garbi dago ez ginela iritzi batekoak. Gutxi gorabehera, biak izango dira adin batekoak. Ez dira toki guztietan era edo modu batean gantzutu eriak.

3 (Banakoa gehiago mugatu gabe adierazteko). Ik. batzuk. Gizon txiki sotil baten andrea zen. Maiz gertatu diren eten horietako bat. Halako susmo bat. Halako batean.

4 (beste-ren aurrez aurre). Hizkuntzaren alde batek bestearekin, hizkuntza batek beste batzuekin, halako antz eta eitea baduela. Kasu baten eta bestearen izena berbera da. Ume bata isila da eta bestea berritsua.

5 (Izen propioez, indargarri gisa). Ezpata biluzia eskuan harturik, oihuz, Matatias bat bere denboran bezala. Etxepare bat, Etxeberri Sarako bat eta horien gisako beste hainbeste gure artean agertzen baldin badira.

6 (Zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Ik. beherago 12. Hamar bat etxe: hamar etxe gutxi gorabehera. Handik berrogei bat egunera itzuli zen. Sei bat liburu erosi zituen. Urtean hamar bat mila euro ematen dizkio. Lau bat mila astean. Pastoral batean, berrehun bat bertset behar da, ene ustez, istorio bat kontatzeko.

7 iz. Zenbaki arrunten segidan lehena. Bata da zenbaki arrunten artean txikiena. Bat eta bat bi dira. Bat zenbakia.

8 (Data adierazteko, hilaren izenak -en atzizkia hartzen duela). Uztailaren bata asteartea da aurten. Abenduaren batean etorriko da. Urtarrilaren batetik zortzira irekita egongo da. || (Aposizioan, artikulurik eta kasu markarik gabe, hilaren izenak -k atzizkia hartzen duela). Gaur, apirilak bat, garrantzi handiko erabakia hartu da.

9 (Orduak adierazteko). Ordu bata da. Ordu batean. Ordu batetik hiruretara. Ordu bat eta erdiak. Ordu bat eta erdietan. Ordu bat eta laurdenak. Ordu bata eta laurden. Ordu bata laurden gutxi(ago). Ordu bata hamar gutxi(ago)tan. Ordu bata eta bostean. Ordu bata eta hogeian.

10 (Erakusle batez mugaturik). Zeren ez da bide bat baizen, eta bat hura ere, guztia da mehar.

11 (Izenordain gisa, mugatua, bestea-ren aurrez aurre). Bata eta bestea, berdinak. Bata ona, gaiztoa bestea. Bata baino bestea arinago aldendu ziren. Bata bestearen atzetik. Bata bestearengandik mugatzen saiatu zen. Ez bata ez bestea. Ezberdintasun franko baitago bataren eta bestearen artean. Batari nahiz besteari emateko. Bata besteari eta nor bere buruari galdezka. Batak egin zuena besteak desegin zuen. Batean ez bada, bestean. Batetik eta bestetik.

12 (-en atzizkia daraman zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Hamarren bat urte Jerusalemen igaro zituen. Ehunen bat kilometro.

13 (-en atzizkiaren eskuinean, esaldiari susmo ñabardura ezartzen diola). Gurpilen bat zulatu zaio: gurpil bat zulatu zaio nonbait.

14 (-en atzizkiaren eskuinean, nolabaiteko zehaztasunik eza adieraziz). Oinazeren bat du.

15 (-z atzizkia daraman aditz baten partizipio burutuaren eskuinean). Aldi berean. Hitz horiek esanaz bat, haurraren aurpegia eguzkia baino ederrago bihurtu zen.

batak (besteak-en aurrez aurre). Batzuk. Batak eta besteak hasi ziren edaten.

bat bakarra 1 (Mugatua). Bakarra. Alkandora bat bakarra dut. Bat bakarrak aurkitu zuen kokalekua lege berriaren barruan.

2 (Ezezko esaldietan). Bat ere ez. (-ik atzizkia eta ere partikula ere har ditzake). Ahapaldi bat bakarra ez da aurkituko jatorrizkoa baino eskasagoa. Ideia baterako sei hitz berri nahi baditugu, ez dugu bat bakarrik ere herrian sartuko.

bat-banaka adb. Banaka, banan-banan. Moisesen dohain handiak bat-banaka esateko, denbora luzea beharko litzateke.

bat-banatu, bat-bana/bat-banatu, bat-banatzen du ad. g.er. Zenbatu, banaka hartu.

bat-banazka adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, bat-banazka-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. bat-banaka].

bat-batean adb. Aldez aurretiko ezer gabe, prestaketarik gabe. Bat-batean gertatua. Bat-batean hil zen. Bat-batean eten da bizion hots hori. Auzi hori bat-batean eta behin betiko erabaki uste dutenen iritzia.

bat-bateko adj. Bat-batean gertatzen dena. Bat-bateko bertsoak. Bat-bateko ekaitza. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bat-batekotasun Bat-batekoa denaren nolakotasuna. Gertaeren bat-batekotasuna.

bat-batera 1 adb. Bat-batean. Gutxien uste zuela, poz-atsegin guztiak bat-batera atsekabetu zitzaizkion.

2 adb. Aldi berean. Erantzun zioten laurek bat-batera.

bat-batez adb. g.er. Bat-batean.

bat bera 1 Bat bakarra. Guk dugu sinesten eta ezagutzen Jainko bat bera dela.

2 Berbera. Bi amets horiek gauza bat bera esan nahi dute.

3 (Ezezko perpausetan). Bat ere; inor ere. Ez dut oraindik bat bera ezagutzen horietakorik. || Ez zuten zloty bat bera ere ordaindu behar izan isunetan.

batean 1 adb. Aldi berean. Ik. batera. Baietz ihardetsi zuten, hirurek batean. Eta horra hor egia, bertutea eta zoriona dena batean. Ez dira batean ontzen sagar guztiak.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). Aldi berean; elkarrekin. Anaiarekin batean egindako lanak. Gurekin batean higitzen direla. Gurasoekin batean bizi da bere etxean. Ene alderakotzat obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsua. Eta hitz horiek esatearekin batean, harri batek azpian hartuta, zapaldu zuen. Bata etortzearekin batean joan da bestea. Frantziako ministroaren laguntzarekin batean: laguntzari eskerrak.

bat edo bat (Izenordain gisa). Norbait. Oraindik gelditzen omen da bat edo bat. Bat edo bati hasia zaio diru-poltsaren azkura. Galtzen bada familiako bat edo baten arima.

bat edo beste -en bat. Zigarrotxo bat edo beste erretzeko astia. Fraide batek edo bestek hau edo hori egin duela?

bat egin da/du ad. Batasuna osatu; elkartu. Biok bat egiteko. Harekin bat egiteko. Ahuntz-jabeek bat egin dute mendizainarekin. Proventza Frantziarekin bat egin zenean. Herri guztia bat eginik azaldu da jaialdietara.

bat-egite Batzea. Ezkontzako bat-egite santua urratzen.

bat egon Ipar. Bat etorri. Argi dago elkarrekin bat ez geundela.

batek (ba)daki Auskalo. Ik. batek jakin. Batek badaki etorkizunak zer dakarkigun! Etena egin zuen orduan, batek daki zergatik. Mutil txikitxoak zirela erne zen euren artean gorrotoa; zertatik?, batek badaki!

batek jakin Auskalo. Ik. batek badaki. Lehenbailehen aurkitzea hobe; batek jakin noraino irits zitekeen!

bateko... besteko... Alde batetik... bestetik...; batzuetan... beste batzuetan... Bateko lana, besteko eguraldia, beti aurkitu ohi du ez agertzeko aitzakia.

batekoz beste Oker; behar ez den bezala. Beldurrak zentzumenak nahasi egiten ditu eta gauzak batekoz beste agerrarazten.

baten bat (Izenordain gisa). Norbait. Ik. bat edo bat. Txantxetan ari garela-edo pentsa dezake baten batek. Hainbesteren artean baten bat buru gogorra izatea ez da horren miragarria.

baten batzuk g.er. Batzuen batzuk.

batera 1 adb. Aldi berean; elkarrekin. Ik. batean. Guztiak batera berriketan. Guztiek batera oihu egin zuten. Batera heldu ziren. Ikasle guztiak batera bildu zituzten. Txalupa guztiek dakarten arraina batera saltzen zaie mandazainei. Batzuetan batera eta besteetan aldizka. Ez ditu batera erabiltzen. Baina mihia eta bihotza ez zebilzkion batera.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). -ekin batean. Nirekin batera doa nire itzala. Beste askorekin batera esango lukeenez. Zu iristearekin batera abiatuko naiz.

3 (-z atzizkia daraman aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Hau esanaz batera hasi zen dantzan.

batera eta bestera adb. Alde batera eta bestera. Ik. batetik bestera. Batera eta bestera begiratzen dute eta burua goratzen dute. Umea, beroaren beroz, arterik hartu ezinik, batera eta bestera, ohean zebilen.

batera etorri Bat etorri; ados jarri. Denean batera datoz.

bateratsu adb. Ia batera. Biek bateratsu erantzun zuten. Haur eta gazteei euskaraz irakasten baldin bazaie, premiazkoa da guztiei batera edo bateratsu irakastea.

bat ere (Ezezko esaldietan, eta izen bati dagokiola). Ik. batere; ezein. Ez du bilera bat ere huts egin. Ez zion eman sos bat ere. Txakur txiki bat ere gabe. Euskaldun bat ere ez dela ausartu horretan. Abereetarik batek ere ez du mintzorik baizik gizonak. Hamarretatik bati ere ez. || (Izena ezabaturik). Gugatik ez du batek ere aurpegirik aterako? Ez al zenuen gogoan bat ere hartu?

batetik bestera 1 adb. Leku batetik beste batera. Ik. batera eta bestera. Arabako probintzian batetik bestera jirabiran ibilirik. Haserretuta nenbilen, batetik bestera kexaka.

2 adb. Gauza batetik beste batera. (Batez ere batetik bestera aldea egon eta kideko esapideetan erabiltzen da). Norbaitek esango du alde handirik ez dagoela batetik bestera. Forma kontu hutsean ere, alde gehiegi dago batetik bestera.

batetik... bestetik... Ik. alde batetik... bestetik... Osasun ona batetik, ondasun aski bestetik; zer gehiago behar dut nik? Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin baztertuzkoa, bestetik.

bat etorri Iritzi berekoa izan. Zurekin bat nator horretan. Bat ez zetorrela adierazteko. Esanetan biak bat ez zetozela ikusirik. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin.

batez beste adb. Erdiko kopurua harturik, batezbestekoa eginez. Batez beste urtean hamabost liburu irakurtzen ditut. Batez beste astean zenbat aldiz egin duen huts. Zaharragoak dira, batez beste, gurasoak irakasleak baino.

batez besteko adj. Batezbestekoa eginez kalkulatzen dena. Ik. batezbesteko. Euskal Herriko biztanleen batez besteko diru sarrerak. Batez besteko kopurua.

batez ere adb. Besteak baino areago, bereziki. Egunero, baina batez ere igandeetan. Batez ere gazteak. Etxeparek batez ere, baina Oihenartek ere bai.

bat izan 1 Elkarturik egon, bat etorri. Horretan bat gaituk hirekin.

2 Gauza bera izan. Gure hizkuntzaren egoera ez da bat Gipuzkoan eta Nafarroan.

behin

1 adb. Aldi bakar batean. Behin egin du, behin bakarrik eta ez bi aldiz. Behin, birritan, hirutan. Beste behin. Behin ardoa edango balu. Behin eskuineko besoaz, behin ezkerrekoaz. Behin bederen. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda nahiak aurkitu du non ase.

2 adb. Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den hitza. Ik. behin batean. Behin, asteazken arratsalde batez (...). Begira behin zer gertatu zitzaidan.

3 adb. (Maiztasuna adieraziz; ezkerreko denbora hitzak -n atzizkia hartzen du eta forma mugatuan doa; ezkerreko hitza zenbaki batek mugatzen duenean, berriz, -tik edo -z ere har dezake; -tik-duna, forma mugatuan nahiz mugagabean joan daiteke eta -z-duna, mugagabean). Egunean, astean, hilabetean, urtean behin. Lau urtetik behin. Bost egunez behin etortzen da.

4 (Perpaus txertatu bati sarrera emanez, aditz nagusiaren ekintza noiz hasten den adieraziz). Ik. behin ...-z gero. Behin abiada hartu zuenean, ez zegoen mutila isiltzerik. Jainkoaren hitza behin bihotzean harturik, leheneko bekatuetara berriz bihurtzen dena. Behin gure nahimena ekinaldi bizkor batez bere asmoari lotzen bazaio, ez da hartatik lasaituko aldez besteko asmo bat hartu arte.

behin baino ...-ago(tan) adb. (Maiztasuna adierazten duten adizlagunekin). Auzi hori behin baino gehiagotan arakatua izan da. Kapitalismoari izen-abizenak jarri dizkiodanean isilarazi nahi izan naute, behin baino sarriago. Hori joko berean gerta daiteke behin baino gehiago. Bataioa behin baino haborotan hartzen ahal da?

behin bakarrik Behin bakarrik bizian. Ekin zion ez behin bakarrik, baizik askotan, baina beti alferrik.

behin banan Bizk. g.g.er. Banan-banan. Behin banan aztertu behar dira aginduak, jakiteko zenbat bekatu egin dugun agindu bakoitzean.

behin batean Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den esaldia; euskal ipuinen ohiko hasiera-esapidea. Aitortu behar zaio behin batean argitaratu zuen iritziak baduela oinarri sendorik. Behin batean Loiolan. Behin batean, Pernando Amezketarra bazihoan bide baten barrena (...).

behin bateko adj. Garai batekoa. Hitza eskatzen dut, hala eta guztiz, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin bateko neskatxen irudira.

behin batez g.er. Behin batean. Behin batez, otoitz egiten ari zela, (...).

behin-behinean Betiko izan gabe, oraingoz, aldi baterako. Behin-behinean aske utzi zituzten. Erabaki hau behin-behinean hartu dugu. Lanpostua lortu nuen, baina behin-behinean.

behin-behineko adj. Behin betikoa izan gabe, hura taxutu bitartean haren ordez dagoena edo erabiltzen dena. Behin-behineko idazketa. Behin-behineko egoitza. Erabaki hori behin-behinekoa da.

behin-behinekotasun Behin-behinekoa denaren nolakotasuna. Ministro berriak lanaren behin-behinekotasunaren aurkako hainbat neurri iragarri ditu.

behin-behinekoz Behin-behinean. Behin-behinekoz espetxeratu dute. Proiektua behin-behinekoz geldirik dago, epaileek aginduta.

behin-behingo adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin-behingo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin-behineko].

behin berriro adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin berriro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin eta berriro; behin eta berriz].

behin betiko 1 adb. Betiko. Gizon odolgiro hura begietatik behin betiko kentzeko.

2 adj. Betikoa; berriro ikusi eta aztertu beharrik ez duela finkatu dena. Behin betiko erabakia. Behin betiko zerrenda. Agiriaren behin betiko idazketa.

behin betikoz adb. Ipar. eta Naf. Behin betiko. Zer atsegina, ikusi zuenean mutikoa zenbait egunen buruan sendo, behin betikoz sendo.

behin edo behin 1 adb. Noizbait; inoiz edo behin. Behin edo behin egin behar zela eta. Behin edo behin joan izan naiz. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak.

2 Zoaz behin edo behin: zoaz behingoz, zoaz betiko.

behin edo berriz g.er. Inoiz edo behin. Ez da nahikoa baratzezain batek belar gaiztoak behin edo berriz jorran ebakitzea, beti kontuan egon behar du.

behin edo beste Inoiz edo behin. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia; behin edo beste, bai, uzten du hitzen bat itzuli gabe, ezinbestean.

behin edo bitan adb. Behin edo behin; behin edo bi aldiz. Honekin ere egin nuen bertsotan behin edo bitan.

behin ere 1 (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Behin ere huts egin gabe. Behin ere ez zait ahaztuko. Behin ere ahituko ez dena. Zigor hori ez al da behin ere bukatuko?

2 (Erkaketetan). Inoiz. Osasunez behin ere baino hobeki. Behin ere baino garrazkiago jazarri zion bere buruari.

3 (Galde eta baldintza perpausetan). Inoiz. Ardoaren edo beste zerbaiten espiritua ikusi al duzu behin ere su eman eta garretan? Ez dakigu mihi azpira behin ere behatu dioten.

behin eta behin Ipar. Behin eta berriz. Zure ezpainetako irriño eztiak bihotza behin eta behin goxatu dit.

behin eta berriro Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriro eragile gisa agertu naizenez gero. Kale-plazetan behin eta berriro entzunak.

behin eta berriz Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriz esan duenez. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten baldin badut.

behin eta betiko adb. Heg. Behin betiko.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

behin hutsik Naf. Behin bakarrik. Aldiz, behin hutsik agertzen den forma horrek, halakoa izateko egiantz gehixeago du.

behinik behin lok. Behintzat. Erostunak baditu behinik behin, eta irakurleak izango ahal ditu. Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer; ez luke behinik behin izan behar. Estatuaren zerbitzari bihurtzeko asmotan zebiltzan behinik behin.

behin ...-z gero (Aditz baten partizipio burutuarekin). Ondoren. Behin aitortzen hasiz gero, guzti-guztia esan nahi dizut. Behin luzatuz gero, nekez laburtuko duzu. Beti doa, eta behin joanez gero, ez da joan denaren bihurtzerik.

bere2

1 haren-ek hartzen duen era, perpauseko nor, nork edo nori-ri dagokionean (pluralean bere zein beren). Andoni bere etxera eraman nuen. Andonik bere etxera eraman ninduen. Andoniri bere etxea erosi nion. Erregeren abokatu bidezkoari, bere jaun eta jabe Bernard Leheteri, Bernard Etxeparekoak, haren zerbitzariak, gogo onez goraintzi, bake eta osagarri. Augusto enperadoreak nahi izan zuen jakin bere erresumako indarren berri, eta zenbateraino heltzen ziren haren azpiko guztiak. Bere gain hartu duen lan eskerga. Inork ezin du kordokatu hura bere hartatik; behin bide zuzenari lotuz gero, nork kordoka hura? Besteek beren aldetik, berdin egin dute. Mairuak beren turbante zuriekin sartu ziren.

2 (Perpauseko nor, nork edo nori-ri ez dagokiola). Gip. eta Bizk. Itziar eta bere lagunak etorri zaizkigu etxera. —Ezagutzen al duzu Peru Arrieta? —Bai horixe! Sarritan izan naiz bere etxean.

3 (Genitiboan oinarritzen diren beste kasu batzuekin). Honela mintzatu zitzaien Juda berekin zituen gizonei. Erregela idatzi zuen hitz gutxitan beretzat eta anaientzat. Anaia hiltzeko gogoa beregan zerabilen.

4 adj. (Mugatua). Zerbaiti edo norbaiti dagokiona; zerbaitena edo norbaitena dena. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Zahagi txiki bat egarria hiltzeko eta ogi oso bat goseari berea emateko, horra nire puska guztiak (Ik. berea eman). Jainkoaren jauntasuna ezagutzen duenak badaki nori berea ematen. Bakoitzari berea zaio zor. Besteei berea kenduz.

berea egin Nahi duena egin. Ik. berearekin atera; berearekin irten. Berea egin arte ez du bakerik.

berea eman Zerbaitek edo norbaitek bere gaitasunaren edo ahalaren arabera eman. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Lanean ari diren guztiek berea eman ahal izan dezaten.

bereak eman Norbaiti merezi duen zigorra eman, dagokiona eman. Neskari bereak ematera joan zen.

bereak entzun Eztabaida, liskar eta kidekoetan, norbaitek entzun beharrekoak entzun. Joan zen, baina bereak entzunda.

bereak esan Eztabaida, liskar eta kidekoetan, norbaitek beste norbaiti egundokoak esan. Emaztea sutan jarri zen eta esan zizkion pintoreari bereak.

bereak (nireak, hireak...) eta asto beltzarenak Bereak eta bi. Bereak eta asto beltzarenak entzun beharko zizkidan lotsabako horrek. Jakina, bereak eta asto beltzarenak erran dizkiot alproja horri. Isilik egoteko?, ez nireak eta asto beltzarenak bota gabe. Gureak eta asto beltzarenak aditurik gaude.

bereak (nireak, hireak...) eta bi Berebizikoak, egundokoak. Ik. bereak eta asto beltzarenak; bereak eta bost; epelak entzun; gorriak ikusi; kristorenak (esan, egin, entzun...); elorrio ikusi. Aditu behar dizkit bereak eta bi. Zer esanik asko ez duen bertsolariak bereak eta bi ikusi beharko ditu aukeratu duen egitura luzea itxuraz betetzeko. Bereak eta bi egin bazituen ere, Henryk ez zuen modurik aurkitu izurriari aurre egiteko.

bereak (nireak, hireak...) eta bost Bereak eta bi. Bereak eta bost esango dizkiote elkarri, ez bata ez bestea ez baitira isilik egotekoak.

bereak hartu Handiak hartu, berebizikoak hartu. Irabazi egin zuen borroka, baina bereak hartuta.

berearekin atera Berea egin. Berearekin ateratzeagatik, eder ez dena ere egingo lukete horrelakoek. Han atera zen, poz-pozik, azkenean berearekin atera zela-eta.

berearekin irten Berea egin. Egin zituen ahalegin handiak berearekin irteteko. Sandia da seta hutsa, eta berearekin irteten ez bada, bakerik emango ez duena.

bere-bere bere-ren indargarria. Bere-berea zuen hizkera bakar horretan mintzatzen zaigu. Bere-bere eskuz lerro pare bat idatzi dit. Bere-bereak zituen bideak ikasteko.

bere egin Bereganatu. Besteren borondatea bere egin zuen. Ebanjelioko hitz hunkigarriak bere egiten bezala zituelarik.

bere gisako adj. Berezia, berekia. Ik. gisako 2. Stephen mugatua da, bitxia, bere gisakoa, autista. Liburuetarik beretua du bere gisako euskara batu bat. Hizkera berezia zor zaio poesiari, bere gisakoa. Hain da poetikoa eta bere gisakoa, amonak Jainkoarekin duen harremana...!

bere hartan adb. Egoera berean. Gizaldiz gizaldi bere hartan iraun duten gauza asko aldatzeko. Hainbat gaiztoago harentzat, bere hartan tematzen baldin bazen! Bere hartan utzi zituzten kontuak.

bere horretan adb. Bere hartan. Berera itzuli zen eta, bere horretan, lagun eta adiskide ospetsuz inguraturik, lanean iraun zuen kemenak agortu arte.

bere izan du ad. Aipatzen denaren jabetasuna edo gozamena izan. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Nafarroako erresumak bere zituen Hondarribitik hasirik, Bilbo eta Gasteizerainoko eremuak. Badakite, gainera, bere dutela gazteek, zuzen ala oker, azken hitza. || Berea zuen baserria, bereak lurrak, berea basoa.

bere kasa adb. Bere oldez, inoren eraginik edo laguntzarik gabe. Bakoitza bere kasa bizi da lur honetan. Utz haurrari bere kasa jolas dadin.

berekiko adb. Bere artean. Etxe hotza duk hau, ostatu lehorra duk hau, zioen berekiko.

bere kontu Bere ardurapean. Ik. kontu1 5. Uzten du bere kontu mahaia.

bere orduan adb. Dagokion (zegokion) denboran, garaia denean (zenean). Ik. bere garaian; bere denboran. Leiho horretatik ikusten den oro hil egiten dun, zein bere orduan; haritz sendoenak ere ihartu egiten ditun, zein bere aldian.

[Oharra: perpauseko osagaietan hirugarren pertsonako bat baino gehiago aipatu denean, subjektuari badagokio bakarrik erabiltzen da bere, batez ere Sortaldean; Sartaldean, dena dela, bere ezartzen da: Andonik Jose bere etxera eraman nahi zuen (Andoniren etxeaz ari garenean; Joserenaz ari bagara, Sortaldean haren, Sartaldean haren edo bere)].

bero

1 iz. Materiaren egoera, tenperaturak gora egitean gauzatzen dena; egoera horretan dagoen zerbait ukitzeak eragiten duen sentipena. Ik. berotasun. Dirakien uraren beroa. Eguzkiaren, suaren beroa. Beroak landareak ihartzen ditu. Bero handia egiten ez badu. Bero zakarra. Kiskaltzeko, itotzeko beroa. Udako bero kiskalgarria. Beroaz erdi itoan. Beroa eman.

2 iz. Fis. Beste energia moten eraldaketatik datorren energia, bere gehikuntzak tenperatura igotzea dakarrena, eta gorputzetan aldaketa ezaugarriak eragiten dituena. Zerbaitetarako behar den bero kopurua. Urtze beroa: zerbaiten gramo bat tenperatura aldatu gabe urtzeko behar den bero kopurua.

3 iz. Arreske dagoen ugaztun emearen egoera. Ardiak beroan sartu dira.

4 adj. Gorputzarena baino tenperatura garaiagoa duena; bero sentipena eragiten duena. Ur, haize beroa. Burdina bero batez. Udako gau beroetan. Odol beroko animaliak. Bero samarra.

5 adj. Kartsua, gauzak gogoz hartzen edo egiten dituena. Batzuk bero omen ziren, eta besteak hotz, gehienez ere epel. Gogo beroz. Oinak hotz elizarako, bero ezkontzarako (esr. zah.).

6 adj. (Ekintzez mintzatuz). Agur bero bat. Musu beroak. Txalo beroak. Gure zorionik beroenak.

7 adj. Pertsonez mintzatuz, erraz sutzen dena. Gizon beroa, odol berokoa.

8 (Adizlagun gisa). Ez nintzen batere bero hara joateko. Hasi lanean sutsu eta bero. Bero jokatu.

beroan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Ik. berotan. Beroan buzkantza, beroan ezkontza. Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Beroan egon.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Beroan egindako adierazpenak. Ez genuen erabakia beroan hartu gura izan.

4 adb. Muskuluez mintzatuz, ondo beroturik. Beroan ez zuen horrenbeste min sumatu Errastik.

beroan bero adb. Ipar. Beroan, sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Beroan bero, zernahi gauza hitzeman du.

beroarena kendu Gehiegikeriaz edo hanpaduraz esandakoa zuzendu. Horrek esaten duenari beroarena kendu behar zaio beti.

beroaren beroz adb. Bero handiaren eraginez. Metalezko ahoari kea zerion eta Fionnen eskua, beroaren beroz, erretzen ari zen.

bero-bero 1 adj. Oso beroa. Salda bero-beroa.

2 adb. Eta bera bero-bero zegoen bitartean, emazte gajoa kanpoan, hotzak dar-dar eduki zuen.

3 adj. Oso kartsua. Hitz bero-bero batzuekin bizkortu zituen. Bai, gaztearen bihotzak bero-beroa izaten daki.

4 adb. Oso animatuta; erabat suturik, oso haserre. Bero-bero etorri zen. Taberna ipintzeko bero-bero zegoen orduan.

bero-beroan adb. Kartsuki. Bero-beroan, su eta gar, mintzatzen da. Jokatzen dituzte, bero-beroan, aldean dituzten txanpon guztiak.

bero egin (Eguraldiaz mintzatuz, singularreko hirugarren pertsonan). Ik. bero izan; bero egon. Hego-haizea badabil, bero egingo du. Bero egiten zuelako, ardi eta bildots guztiak pagadi bateko gerizpean etzanda aurkitu zituen.

bero egon Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zegoen kalean, bero etxeetan.

bero izan 1 Batez ere Ipar. Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zen han eta urik ez zen.

2 Bero sentipena izan. Larrazkena izanagatik, zenbait urrats egin orduko bero nintzen.

bero ponpa, bero-ponpa Ingurune hotz batetik beroa hartu eta ingurune beroago batera tokialdatzen duen gailua, berogailu nahiz hozkailu gisa erabil daitekeena. Zerbait gehixeago gastatzeko prest bagaude, bero-ponpa instalatzeko aukera dugu.

berotan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Burdina berotan jo behar da.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Ik. beroan. Gorpuak berotan usteltzen ez uzteko. Azkar sendatzeko, etxean berotan egon eta likido asko edan.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Berotan eginiko adierazpenak.

ez hotz eta ez bero 1 adb. Hala-hola, ez ongi eta ez gaizki. Ik. hala moduz; erdipurdi; hainbestean 2. —Ezteiak ondo, Joana? —Ez hotz eta ez bero, Kattalin, bake-bakean joan dira.

2 adb. (gelditu eta kideko aditzekin). Inongo interesik edo zirrararik erakutsi edo sentitu gabe. Ik. axolagabe 3. Olatu bat ez da ezer niretzat, ez hotz eta ez bero gelditzen naiz harekin.

berriz

1 adb. Beste behin, berriro. Berriz esan. Berriz gerta ez dadin. Ni berriz etorri arte. Huts beretan berriz ez erortzeko. Gero berriz oihu handi bat eginez. Galdu zitzaigun papera berriz atzematen dugunean.

2 lok. Aldiz. Ik. aitzitik; ostera2 2. Nik nahi dut, zuk, berriz, ez. Zenbait egokiak dira, beste zenbait, berriz, guztiz desegokiak. Aurpegia barrez, bihotza, berriz, negarrez. Beti nekez ari izan naiz, eta ongi, berriz, bakan.

berriz ere berriz-en indargarria. Sustraia geldituz gero, garoa egon den tokian berriz ere garoa dator. Bestetan esan dut eta berriz ere esatea ez da alferrik izango. Maiz gertatu zaigunez, ardi galduak izango gara berriz ere otso harraparien artean.

berriz eta berriz Behin eta berriz. Otoitz bera berriz eta berriz erranez.

berrizko 1 adj. Berriz egina. Jesusen berrizko agerpena apostoluei.

2 adb. Hurrengorako. Erdia jan zuen eta gainerakoa berrizko gorde zuen.

beste1

1 Aipatu den gauzaz bestelakoa izanik, haren kideko dena adierazteko erabiltzen den hitza. (Izen bati dagokionean, horren ezkerrean agertzen da gehienetan. Delako izenak mugatzaile edo zenbatzaileren bat, edo bat hitza hartu behar du. Izenaren eta beste-ren artean zenbatzaileak, ordinalak, banatzaileak edo izenarekin lotura hertsia duten zenbait izenlagun —honelako edo kidekoak, adibidez— soilik ager daitezke). Alkatearen beste alaba. Beste alkatearen alaba. Beste liburua. Beste liburu hura. Beste liburuak. Beste liburu guztiak. Beste bi gizon handi. Beste gizon handi hura. Beste gizon bat. Beste gizon handi bat. Beste gizon batzuk. Beste zenbait jauregi eder. Beste edozein andrek egin dezakeena. Erosi dugun beste liburuan. Beste hiruna liburu. Beste hirugarren saria. Beste etxe eder asko. Baduzue beste libururik? Beste erdal hitz batean. Beste landare mota batzuetan. Jan, edan eta beste honelako gauzak (edo honelako beste gauzak). Beste zernahi gauza ere. Belarriak ixten dituzte eta burua beste aldera itzultzen. Atearen beste aldetik, bi zerbitzariak barruko zalapartari adi zeuden.

2 (Izenordain edo adizlagun zehaztugabe bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Beste ezer egin gabe. Beste ezer baino gehiago maite duzula. Beste inon lotsagarri litzatekeena. Beste inor ez dagoen toki honetan. Beste inoiz. Hark edo beste norbaitek. Beste nonbait landatzeko.

3 (Galdetzaile bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Baina beste zer lekukotasun behar dugu? Eta zer besterik? Beste nork esan du?

4 (Dagokion izena ezabaturik). Beste hori ere garestia da. Bi anaia zituen; bata atzerrira joan zen eta bestea hil egin zen. Liburu bat eta beste bat. Bata eta bestea. Batetik eta bestetik. Besteari emateko. Eta horrelaxe, aipa daitezkeen beste hamaika eta hamaika. Bi ekarri zituen; besteak etxean utzi zituen. Beste batean. Besteak ez bezalakoa.

5 (Mugagabean, izenordain-edo gisa). Ik. inor 2. Bestek gure ordez sor dezan baino lehen. Bestek esan beza zein den aukera ona. Besteri kendu eta beretzat hartu. Besterenarekin bizi nahi duenak. Horrezaz bestetan mintzatua naiz. Orixeren ondoren orpoz orpo ibiltzea bestetara jo gabe. Hala kristau bekatu larriak ihartuak ez dira bestetarako izango betiko sutarako baizen. Baina ez bat, ez beste.

6 (Salbuespena adierazten duten testuinguruetan). Ik. ez beste. Nire ona besterik ez du nahi. Nahi izanez gero, ez zuten beren arteko konponketa egin besterik, nork berea jasoz. Zu besterik inor bizi al da? Garai haietan ez bainuen nik Basarri beste lagunik. Jainkoak bestek ez daki.

besteak beste Aipatzen denarekin zerikusirik duten beste gauzak alde batera utzirik. Hor daude, besteak beste, Euskaltzaindiaren aldizkarian argitaratu zituen lanak. Hori ezin uka, besteak beste. Besteak beste, elizan bazuten eraikia harrizko santu bat.

beste barik Bizk. Besterik gabe. Eta lepokoa sama inguruan ezarri, eta beste barik, etxetik irten zen.

beste bat arte Norbaitengandik urruntzean eta, agur egiteko erabiltzen den esapidea. Orain banoa, beste bat arte, adio tabernaria.

beste batean Beste uneren batean. Orain ez dugu astirik horretarako, beste batean izango da.

beste behin 1 Berriro, berriz. Beste behin bekaturik ez egiteko. Begira beste behin horrelakorik gerta ez dadin.

2 Beste aldi batean. Beste behin zera esan zion (...). Beste behin tabernatik mozkorturik irteten ikusi nuen.

besteetan adb. Beste batzuetan. Hizkuntza bizia hitz berrien premian da beti: bere baitarik sortzen ditu batzuetan, besterengandik hartu besteetan.

beste(rik) gabe Jesus gisa honetan zihoan ikasleak egiten, oraindainokoan zatoz huts bat esatea beste gabe. Beste gabe aurrera joan zen. Aitorrera orokor hau, ordea, nahikoa ote dugu, beste gabe, Jainkoa badela jakiteko? Bat ez natorkien arren, ez ditut besterik gabe gaitzetsiko.

beste hainbat Beste hainbeste.

beste hainbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Hamar bat metro luze, beste hainbeste zabal. Hogei mila hil badira; beste hainbeste baino gehiago kolpatuak. Zuek ere beste hainbeste egin zenuten. Eraman dituzu nire lagunak; nirekin zoaz beste hainbeste egitera. Hiru aldiz eginahalak egin zituen haren oinpetik ateratzeko, eta beste hainbestetan bota zuen.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Berrogei mila oinezko eta beste hainbeste zaldizko.

3 Beste asko. Automaten teoriak, zibernetikak eta beste hainbestek behartu ditu azkenean hizkuntzalariak beste jakiteetara begiak iraultzera.

beste honenbeste Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Zer esango zenuke zuk beste batengatik, beste honenbeste egingo balu? Zuk ere egin zenezake beste honenbeste.

beste horrenbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Beste horrenbeste eta gehiago galdu zaigu guri. Aita santuak ere beste horrenbeste dio. Gerokoek behintzat ez dute beste horrenbeste egin. Pentsatzekoa da, beraz, ez ote daitekeen beste horrenbeste hizkuntza baten egoerarekin gerta.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Hamabiren bat izara eta beste horrenbeste burko-azal.

beste orduz adb. Behiala, lehenagoko beste batean. Oihu egin zuen Frantziskok, beste orduz San Paulok Damaskorako bidean bezala. Egun hartan behar zuela egin beste orduz baino penitentzia handiagoa.

besterik ezean Besterik ez izanik, besterik ezin izanik. Besterik ezean, janariaren truke haren etxean morroi aritzeko gertu zegoen. Besterik ezean, lehengo arlotearena esan beharko.

besterik ezinean Besterik egin ezinik. Besterik ezinean, eroapena hartzea erabaki zuen. Besterik ezinean eta ondamuz beterik.

besterik izan da ad. (Hirugarren pertsonan). Hori besterik da: hori beste kontu bat da. Besterik izanen da datorren aldian. Honela ikusi ditugu beti; gaur oso besterik dira.

bestetara Bestela, beste era batera. Gehienetan bestetara jazo ohi da.

bestetik Beste alde batetik. Ik. bestalde; batetik... bestetik...; alde batetik... bestetik.... Gizon erraza zen gainera; bestetik, nire gustuko laguna.

eta beste (Artikulurik gabe eta ezkerrean duen izen sintagmaren atzizki berarekin). Eta beste batzuk. Badakit Aitzol eta beste horretaz mintzatuak direla. Gure Herria agerkarian asko artikulu agertu ditut: istorio, gertaera, ikertze eta beste. Nork ez du ezagutzen Piarres Adame, Saran eta bestetan?

ez beste Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. izan ezik; salbu. Ez zuen uste berari horrenbeste gaitz eta kalte egiteko etsairik eduki zezakeenik, Piarres ez beste. || Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Atera ziren Maddi ez besteak.

ez bestea (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Alferra, ez bestea!

ez bestena (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Ergela, ez bestena!

ez besterena [Oharra: Euskaltzaindiak, ez besterena!-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ez bestena; ez bestea].

oso beste adj. Oso desberdina. Gauza bat dela herri hizkuntza eta bestea, oso bestea gero, kultur hizkuntza. || Gauza bat da, ordea, esango dit edonork, hizkuntza jakitea eta, bestea oso, hizkuntza horren bitartez zernahi gaiez aritzea.

-z beste 1 (Ezezko eta galderazko esaldietan). Guk Jainkoaz beste aitarik ez dugu: guk Jainkoaz gainera beste aitarik ez dugu. Ez genuen janaz beste gogoetarik. Hik bahuen semerik, Bereterretxez besterik?

2 (Baiezko esaldietan). Erromak auzi horretan A. Mokoroaz beste gidaririk izan zuelako beharbada.

3 (Artikulurik eta kasu markarik gabe). Helenaz beste, inork ez zuen ikusi senar gaztea. Igandeaz beste, zein jaitan dugu meza entzun beharra?

-z bestera Ik. bestera.

beti

1 adb. Denbora orotan; denbora-hedadura jakin bateko une guztietan, edo kontuan hartzen diren aldi guztietan. Ik. betiere. Beti dirauena. Uraren izena beti da bat, ez ordea ura. Beti goaz, ez gara behin ere lehengoak. Beti oroituko da egun hartaz. Beti elkarrekin ibiltzen dira. Asteburuetan bere herrira joaten da beti. Zaitegi eta ni, leunkiro esan dezadan, ez gentozen beti bat. Orain eta beti. Beti eta edonon. Maria beti Birjinari. || Beti-beti eta nonahi egiaztatua ikusten dena.

2 adb. Oraindik ere. Bagenekien gorri zela eta dela beti. Irten zen etxetik beti haserreturik. Mende erdi bat beteko dut nik mundu honetan berehala, eta ene andrea beti maitatzen hogei urtetan bezala.

beti bat adb. Aldatu gabe. Beti bizi eta beti bat dagoen egia. Zure zuhurtasuna, berriz, beti bat dago. Beti bat zaren Hori.

beti batean adb. Beti berdin. Ik. beti bat. Batere atsedenik gabe, penak beti batean, beti bere hartan.

beti-bateko adj. Beti bat dagoena, aldatzen ez dena. Hizkuntzari darion betiko leloa, beti-batekoa ez izanik ere, ez da batere aldakorra gertatu. Beti-bateko polemika-gai gogaikarri hau.

betidaino Beti arte. Betidanik betidaino.

betidanik Beti ezkero, beti. Ik. egundainotik. Lurralde honetan euskara betidanik mintzatu dela. Betidanik izan dira munduan aberatsak eta pobreak. Betidanik eta mendeen hondarreraino. Betidanik zaren Jainko ahaltsua.

beti eta ...-ago Gero eta ...-ago. Joaki beti eta aitzinago.

beti eta beti beti-ren indargarria. Beti eta beti iraungo du. Ni naiz beti eta beti zure ondoan izan nahi duena.

betitik Betidanik. Betitik izan da Jainko eta Jainko da betikoz.

bi

1 zenbtz. Bat eta bat, 2. (Dagokion izenaren ezkerrean nahiz eskuinean ezar daiteke). Bi etxe. Etxe bi. Bi begi urdin haietan. Bi gazte haiek. Gazte haiek biak. Kalearen bi aldeak. Senar-emazte biak bat eginik bizitzeko. Bi gauza dira jakintza irakastea eta jakintza aurreraraztea. Bi ordu barru. Bi haritz handiren erdian. Bi sailetan banatua. Bi aldiz, bi bider. Bi edo hiru orduz. Bi-hiru egun nahikoak ziren behar zena biltzeko. Hitz bitan esateko. Hortz biko tresna. Erreal bikoa. Bi silabako hitza. Bi mila. Bi mila eta berrehun urtetan. Azken bi mila urteotan. Bi etxetako txakurra, goseak jan (esr. zah.).

2 (Dagokion izena agertzen ez dela). Gidaria eta beste biak. Biok joango gara. Biak erori ziren. Nor da, gu bion artean, etxean otso eta kanpoan uso? Bi azkenak.

3 iz. Zenbaki arrunten segidan bigarrena. Hirua dut nik bestela maiteena, eta zenbakirik eza oraino maiteago, baina aukeran, bataren eta biaren artean bia dut nahiena. Bi eta bi lau dira.

4 (Data adierazteko). Bihar, abenduak bi, nire urtebetetzea izango da. Abenduaren bian gertatu zen.

5 (Orduak adierazteko). Goizeko ordu bietan (Ipar. bi orenetan). Ordu bi eta laurdenak. Ordu biak eta laurden. Ordu bi(ak) eta laurdenetan. Ordu biak eta bostean. Ordu biak hamar gutxi(ago). Ordu biak laurden gutxi(ago)tan.

6 (Mugagabean, izenordain gisa). Ik. biga2. Bat, bi, hiru. Bat dugunean, bi nahi ditugu. Arrautza batekin ala birekin? Zer axola zait nik hitz bakar baten bitartez adierazten dudana, erdaraz batez, biz ala ehunez ematen den aditzera?

biak ala biak Biak, bata zein bestea. Ik. bi-biak. 27ra arte, bi asteburu luze daude aurretik; biak ala biak ekitaldiz beteta datoz. Akordioa lotu behar dute bi aldeek; biek ala biek onartu dute, ordea, zail izango dutela hitza betetzea.

biak bietara Bizk. Biak; biak bakarrik. Ik. bi-biak. Bolunburuko andrea eta Armiñakoa sekulako deiadar eta zaratak eginaz zetozen biak bietara. Biek bietara gordeko zutela isileko hori.

bi-biak 1 Biak bakarrik; biok bakarrik. Bi-biak ziren buruz buru karrozan. Nonbait bi-biak heltzen bagara. Ez ziren bi-biak baizik bidearen gainean.

2 Biak. Klio eta Boroe haren ahizpa, bi-biak itsastarrak, biak urrez inguratuak, biak larru nabarrez estaliak.

bi bitara, bi-bitara adb. Bi biren kontra. Buruz buru, bi bitara eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak. Txapeldunorde izan zen banakakoan eta Nafarroako txapelduna bi bitara.

bien bitartean adb. Bitarteko denboran. Ik. bizkitartean. Itxaropena genuen bien bitartean gauzak konponduko zirela. Bien bitartean Euskaltzaindiari dagokio egiteko hori betetzea.

bietara adb. Aipatu diren bi eretan. Hasieran, euskaraz hasi ginen erabat, baina orain bietara egiten dugu.

bitara adb. Bi eratan. Bitara har daiteke hitza.

bitik bat Hautatze bateko bi aukerak kontrajartzeko erabiltzen den esapidea. Bada, bitik bat: edo zuzen aitortu edo zuzen kondenatu.

eta bi 1 Eta are gehiago. Gaiztoa eta bi da.

2 (neureak, bereak edo kideko baten eskuinean, entzun, esan eta kideko aditzekin). Ikaragarriak. Bereak eta bi entzunda joan da. Bereak eta bi esan nizkion, batere gorritu gabe.

eta biak, eta biok 1 (Ezkerrean izen sintagma bat duela). Eta hitz egiten ari den pertsona. Anaia eta biok etorri gara. Horra bada non egin dugun topo Altunak eta biok. Joan ginen Josetxo eta biak biharamunean erretratuak ateratzera.

2 (Ezkerrean izen sintagma bat duela). Eta aurretik aipatu den pertsona. Lamina eta biak heltzen dira ur bazterrera. Amak eta biek isiltasun osoan egiten zuten gibeleratzeko bidea.

birritan

adb. Bi bider, bi aldiz. Ik. bitan. Behin, birritan edo askotan eginda ere. Birritan edo hirutan. Birritan ezkondu zen, bietan emakume berarekin. Birritan ehun. Hilean birritan etortzen zen.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

boga1

iz. Arraun egitea.

boga eta boga adb. Arraunean. Boga eta boga, ontzia doa jostalari itsas erdira.

bogan adb. Arraunean. || Haizearen aurka boga-bogan.

bost

1 zenbtz. Lau eta bat, 5. Eskuko bost hatzak. Bost edo sei lagunekin. Bost hilabete igaro zirenean. Bost mila gizon bezalatsu ziren. Berrehun eta hogeita bost. Bosten bat urte zituela. Lau haiek bostei eraso zietenean. Gure bost bokaleko sistema. Gipuzkoan seitatik bostek ez zekien euskara besterik. || Esr. zah.: Adinon da bost ume, alaba bi eta hiru seme. Hobe txori bat eskuan, ze ez bost ezkurrean [=arbolan].

2 iz. Zenbaki arrunten segidan bosgarrena. Zenbaki bakoitza artelan bilakatzen zen bere esku trebeetan; bosta zen gehien gustatzen zitzaiona. Bost eta bi zazpi dira.

3 (Data adierazteko). Gaur, urtarrilak bost. Apirilaren bostean joango gara. Datorren hilaren bostean.

4 (Orduak adierazteko). Bostetan etorri zen. Goizeko bostak arte. Hirurak bost gutxi. Laurak bost gutxitan.

5 zenbtz. (Oso handitzat jotzen den zenbaki mugagabe bat adierazteko; dagokion sintagma beti mugagabean, eta aditza batez ere singularrean). Ik. hamaika 5. Bost negar egiten dituzte (edo dute) Euskal Herria utzirik. Bosti eman die sabeleko mina.

bost axola izan Ezer axola ez izan. (zaio motakoa da hedatuena). Bost axola zaizkigu auzokoak. Bost axola zaizkio mutil hari amaren aginduak.

bostetan 1 adb. Bost aldiz.

2 adb. Ipar. Askotan. Bostetan geroztik negar egiten dut.

eta bost (neureak, bereak edo kideko baten eskuinean, entzun, esan eta kideko aditzekin). Ikaragarriak. Ari gara entzuten geureak eta bost. Argibideren bat edo beste itzuri bazaigu ere, ez da inoiz izan geureak eta bost ez ditugulako egin bilaketan. Ez dago gustura lantegian, bereak eta bost maiz aski esaten dizkiotelako. || Ez dut ikusten inork gaitzesten dituenik horrelakoak eta bost hizkuntzaren aldetik.

(nor) bere bostean Iritzia edo jokaera inondik ere aldatu gabe. Maizterrak beti beren bostean gogor.

bota1, bota, botatzen

1 du ad. Jaurti. Zuen artean bekaturik ez duenak bota diezaiola lehenengo harria. Ateratzen dute sutegitik agoa, ez izerdi tanta eta bero asko bota gabe. Malkoak bota. Ke asko boteaz. Hori dirua botatzea da. Ostikada bota zion astoak. Bere burua leihotik bota eta hil zen. Uretara, surtara, errekara bota. Leihotik behera bota. Betiko su eta garren artera bota zituen Luzifer eta haren jarraitzaileak.

2 (Esapideetan). Norbaiti zerbaiten errua bota. Erronka bota. Umea bota (haurdunak): umea galdu. Landare batek kimu berriak bota. Erro zabalak botako ditu bazter guztietara. Norbaiti zerbait aurpegira bota. Larriak bota, gora bota: oka egin.

3 du ad. (euria, elurra eta kidekoez mintzatuz). Ik. egin1 7. Pare bat hilabetean egin ohi duen euria bota zuen bi egun eskasean. Gasteizen eta Iruñean elurra bota lezake. Lehengo batean bota omen du harria Irun aldean.

4 du ad. Bidali, nonbaitetik alde eragin, kaleratu. Etxetik bota zuen. Paradisu eder hartatik kanpora bota zituen. Lan egiten zuen tokitik bota dute. Jesuitak Espainiatik bota baino urte pare bat lehenago.

5 du ad. Ahoz esan edo kantatu. Ik. jaulki 2. Bilintxek Domingo Kanpañari bota zion bertsoa. Gezur biribilik bota gabe. Hauen enbido eta are hordago-ari eduki ozena botea zion Larramendik.

bota ahala 1 adb. Bota bezain laster. Plater bana hartu, eta andreak bota ahala, jan zuten babarruna.

2 adb. Bota ahal den guztia, bota ahal den beste. Euria bota ahala dihardu.

bota ahalean adb. Bota ahala, bota ahal den beste. Euria bota ahalean ziharduen.

bota eta bota adb. Behin eta berriz botatzen. Elkarri loreak bota eta bota ibili dira. Izotza egin duela-eta, larrialdiari aurre egiteko, gatza erabiltzea ulertzen dugu, baina ez negua dela-eta gatza bota eta bota aritzea ezelako kontrolik gabe. Euria, bota eta bota.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Inori burutik behera kaka egin: iseka larria egin. Norbaitek burua lehengo lepotik, betiko lepotik izan: iritzietan, ohituretan ez aldatu. Zerbaitek bururik ez hankarik, bururik ez buztanik ez izan: zentzugabea, itxuragabea izan. Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan; joan bazen, joan zen; ez lanerako eta ez ezertarako. Buru-loka izan: buruarina izan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Norbaitek buruan gatza izan: buruargia izan. Burua oso duenak: zoraturik ez dagoenak. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

(bere...) buruaz beste egin (Bere...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. kaskoa berotu; haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbaiten inguruan hausnartu edo kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirozek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 Bere egintzen erantzule dena. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

buruaren nagusi Askea, inoren mendekotasunik gabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ik. buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

buru-argi Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi (irudizko adieran). Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero Ik. burubero.

buru-bihotz pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor Ik. burugogor.

buru-gorri Ik. burugorri.

buru-handi Ik. buruhandi.

buru-harro Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 Burukada.

2 Burutazioa.

buruko min 1 Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buruko oihal Buruzapia; bereziki, mantelina.

buru lan, buru-lan Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-makur Ik. burumakur.

buru-motz Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururako (-en atzizkiaren eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Ez da hori zure bururako egiten den gauza: ez da hori zuri dagokizun gauza.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

buru(ta)tik adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). (Neure, zeure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan; burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz ari izan Oroimenaz bakarrik baliaturik ari izan. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz esan Buruz ikasitakoa esan.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Buruz gain egin: gainditu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek. Buruz gain ibili: erabat lanpeturik ibili. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buruz ikasi Hitzez hitz errepikatzeko eran ikasi.

buruz jakin Oroimenaz bakarrik baliaturik jakin. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada.

buru-zuri Ik. buruzuri.

buru-zut Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitarteaz gero. Ik. barru 7. Bost urteren buruan: bost urte igaroz gero. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Denboren buruan: munduaren azkenean. Ororen buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo. Han hil zen zenbait urteren buruan.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

(neure, zeure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Neure, zeure... artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

denik eta ...-en

Superlatibo baten indargarri gisa erabiltzen den esapidea. Ezeren faltarik ez duenik ez dago munduan, denik eta aberatsena izanda ere.

dolar

iz. Ameriketako Estatu Batuetako eta beste zenbait herritako diru unitatea. Hilean 50 dolar irabaziz. 2.700 milioi dolar ordaintzea onetsi zuen atzo Libiak. Hamar dolarreko urrezko txanpon biribil berri bat.

dolar australiar Australiako eta inguruko uharte eta herrialde batzuetako diru unitatea. Behatokia berriz eraikitzeko 40 milioi dolar australiar beharko dira, gutxi gorabehera.

dolar bahamar Bahametako diru unitatea.

dolar barbadostar Barbadosko diru unitatea.

dolar belizetar Belizeko diru unitatea.

dolar bruneitar Bruneiko diru unitatea.

dolar estatubatuar Ameriketako Estatu Batuetako diru unitatea. 20 milioi dolar estatubatuarren truke, nahi zuena egiteko baimena eskuratu zuen Enronek.

dolar fijiar Fijiko diru unitatea.

dolar guyanar Guyanako diru unitatea.

dolar jamaikar Jamaikako diru unitatea.

dolar kanadar Kanadako diru unitatea. Kanadak 683 milioi dolar kanadar emango ditu, indigenen herrietako osasun zerbitzuak hobetzen laguntzeko.

dolar liberiar Liberiako diru unitatea.

dolar malaysiar Malaysiako diru unitatea, ringgita ezarri zen arte.

dolar salomondar Salomon Uharteetako diru unitatea.

dolar singapurtar Singapurko diru unitatea.

dolar surinamdar Surinamgo diru unitatea.

dolar taiwandar Taiwango eta inguruko uharte batzuetako diru unitatea.

dolar zeelandaberritar Zeelanda Berriko eta inguruko uharte batzuetako diru unitatea.

dolar zimbabwetar Zimbabweko diru unitatea. Ogia erosteko milioi bat dolar zimbabwetar behar dute Zimbabweko herritarrek.

Ekialdeko Karibeko dolar Karibe itsasoko uharteetan banaturik dauden herrialde eta lurralde batzuetako diru unitatea.

Trinidad eta Tobagoko dolar Trinidad eta Tobagoko diru unitatea.

egia

iz. Denarekin, izan denarekin edo izango denarekin bat datorren gauza; baliorik gorena ematen zaion jakitea; arrazoiaren arabera ezin uka daitekeen esaldia. Egiaren bila. Egia eta errakuntza. Ni naiz bidea, egia eta bizia. Egiaren etsaiak. Egia eta gezurra. Egia handia, garbia, hutsa, biribila. Egia garratza, latza. Egia osoa. Fedeko egia santuak. Jakintzaren egiak. Egia aitortu, ukatu. Hala da egia. Hau da egia. Egia ez da hori. Egia da eguzkia ez dela inoiz zahartzen. Egia da gaiztoa izan naizela. Egia esan du. Egia jakin zutenean. Baina Jondoni Joanek honetaz esan zuen guztia egia atera da.

egia erran Egia esan. Egia erran, orduko idazkiek ez dute balio handirik literaturaren eretzean.

egia errateko Egia esateko. Ez genuen, egia errateko, besterik igurikitzen.

egia esan Aitorpen moduko esaldi baten atariko gisa ezartzen den esapidea. Egia esan, ez nuen delako liburua gogoko. Oraingoz, egia esan, ez zait iruditzen batasuna irispidean dagoenik.

egia esateko Egia esan. Ikaraz laborrian beti egotea, egia esateko, ez da bizitzea.

egia esatera Egia esan. Zintzo jokatu dute, zintzoegi, egia esatera, gizajo hauek.

egia eta fedea Haurrek, zerbait egia dela adierazteko, erabiltzen duten zin modukoa. Egia eta fedea: hala duk.

egiatan adb. Benetan. Ik. zinez. Erabat hebaindua aurkitzen nintzen, egiatan erori izan banintz bezala. Egiatan esaten dizut. Egiatan maite denean. || Egia-egiatan ari naizela.

egiaz adb. Egiaren arabera; benetan. Egiaz mintzo dela. Egiaz zin eginez. Egiaz diotsuet. Egiaz ari naiz. Egiaz eta benetan damuturik.

egin1, egin, egiten

1 du ad. Zerbait sortu, ez izatetik izatera iraganarazi. Etxe bat egin. Txoriak habia egin. Jainkoak bere irudira egin zuen gizona. Zeru-lurrak egin zituen. Neuk egin nuen mundua, neuk desegingo dut. Aberatsak bezala, pobreak ere Jainkoak eginak dira. Eskuz egina. Ezdeusetik egin. Lege bat egin. Egin zituen mirariengatik. Olerkiak egiten. Egina dinat horrezaz liburu bat. Umea egin. Euskal sintaxi osoa, edo ia osoa, egiteke daukagu.

2 du ad. Gauzatu; prestatu. Lan ederra egin duzu. Martiri guztiak aipatzea ezin eginezko lana litzateke. Bilera bat egiteko. Baionan egin zen biltzarraren erabakiak. Tratua egin. Zauri bat egin zion. Bidea egin. Onezkoak egin. Ohea, bazkaria egin. Zer ere baitagizue, gogotik egizue.

3 du ad. Otorduez mintzatuz, otordu horretarako prestaturikoa jan. Presaka prestatutako bazkaria egin ondoren, erosketak egitera atera ginen. Baraua da jatordu bat baino ez egitea, eta jatordu hori egin behar da bazkaria egiten den orduan. Ekar ezazu ostatutik laurden bat ardo, opil bat eta lukainka bat, hamarretakoa egin dezagun. Eta gero, afaria egin dute Bonnet plazako ostatuan.

4 du ad. Adinaz mintzatuz, bete. Hogei urte egin ditu.

5 du ad. Denboraz mintzatuz, igaro. Egun gutxi egin ditu gurekin. Bi urte egin ditut erietxean.

6 da ad. Bilakatu, bihurtu. Zergatik Jainkoaren semea egin da gizon? Haren arerio egin naiz. Ur hura, Jesusen esanera, ardo egin zen.

7 du ad. (Eguraldiari buruzko zenbait gertakari adierazteko, singularreko hirugarren pertsonan). Hotz, bero egin. Gaur arratsaldean bero egin du. Hotzik egiten ez duen egunetan. Euria egin zuen. Elurra egin izan balu bezala.

8 du ad. (Dagokion osagarriak -n atzizkia hartzen duela). Jokatu. Musean egin. Pilotan egin dugu. Futbolean egingo diagu bihar.

9 du ad. Apustu egin. Burua egingo nuke ez direla garaiz helduko. Baietz egingo nuke. Ezetz egiten diat. Hutsik nabarmenenak ere, egingo nuke, ez dituzte behar den lekuan bilatzen.

10 du ad. Hizkuntzez mintzatuz, hitz egin. Ongi egiten du euskaraz. Ingelesez egiten entzun zionean.

11 du ad. Egin dezagun (kontu): demagun, eman dezagun. Egin dezagun hil dutela mutil prestu bat. Egin dezagun kontu badakizula zuri dagokizuna.

12 du ad. (-ena egin esapidean). Zoroarena egin: zoroaren itxurak egin. Gaztearena egiten duten zaharrak. Ez ikusiarena egin nuen. Antzerki horretan zaldun maiteminduarena egin zuen. Uretan etzan eta hilarena egin zuen gero, gora begira, zeru hondargabe garbiari begira.

13 du ad. Tokiren baterantz edo batetik jo. Ezkerrera egin du. Nora eginen dut, Jauna, ez bada zugana? Etxe alderantz egin zuen. Egizu hemendik.

14 zaio ad. (Osagarritzat izenondo bat hartzen duela). Iruditu. Astun egiten zaizu eskari hau? Sinbolismoa bera zeharo arrotz egiten zaiolako. Ezaguna egiten zitzaion aurpegi hura.

15 du ad. Erein; landatu. Artoa egiten duenak artoa jaten du. Egun batean egin ditugu gari guztiak. Babarruna, ilarra, patata eta beste gauza asko egin eta biltzen dira Gipuzkoako lurretan.

16 da ad. Egoera berrira ohitu. Txomin ez zen leku hartara egiten. Lanera azkenean egin zara. Oso egina zegoen mendi oihartzun guztietara. Eginda gaude etxe berrira.

17 (Ezkerrean ezartzen den aditzaren indargarri gisa, edo hura esaldiaren galdegaia dela adierazteko; delako aditza partizipio burutuan ezartzen da, eta aspektuaren marka egin-ek hartzen du). Heg. Gure iritzien desberdintasuna gutxitu egin du denborak. Lehena berriz entzuteak luzaroan aspertu egiten du. Nahigabetzen nauenak, ordea, poztu egiten nau biziro beste alde batetik. Beste guztiak itsutu egin al ditu Jainkoak? —Zer esan du? —Etorri egingo dela esan du.

18 (Partizipio burutua izenondo gisa). Pertsonez mintzatuz, heldua. Etxeguren gizon egina da. Gizonezkoak, umeak eta andre eginak.

egin-eginean (ere) Bizk. Hain zuzen ere. Egin-eginean ez du hori esan gura izan, besterik baino.

esan eta egin Esandakoa egin dela, eta, gehienetan, laster gainera, adierazteko erabiltzen den esapidea. Arte ederrak ikastea otu zitzaion; esan eta egin, ordudanik, pintura artean ibili dela dio.

nireak (hireak, harenak...) egin du du ad. Bukatu da. Egin du gureak. Ia nireak egin zuen. Egin du Euskal Herriaren ohoreak.

[Oharra: izen batez edo adizlagun batez eratzen diren esapideak (hitz egin, barre egin, lo egin, begitarte egin, erroak egin, fin gaizto egin, atzeraka egin, etab.) izen edo adizlagun horri dagokion sarreran azaltzen dira].

egun1

1 iz. Lurrak bere ardatzaren inguruan bira osoa egiten ematen duen denbora; 24 orduko denbora-bitartea, gauerditik gauerdira. Egunak 24 ordu ditu eta urteak 365 egun. Hilaren hamaseigarren egunean. Hurrengo egunean. Duela (edo orain dela) zortzi egun. Badu, dagoeneko, lau egun hila dela. Handik hamar egun baino lehen. Epea lau egun barru betetzen zaidala. Hiru egunen buruan hil zen. 100 egunen barkamena. Hamabost eguneko bitartea. Egun erdiko bidea. Egun hartan jaio zirenak. Baserritik atera zen egun berean. Jarri zitzaion egun batean etxekoandrea begira. Mendekoste eguna. San Tomas eguna. Erramu eguna. Eskola egun guztietan. Aberri eguna. Emakume langilearen eguna. Etorria duk ene mendekuaren eguna. Ezkontzako egunean eman zenuen hitza. Astronomia eguna.

2 iz. Eguzkiak argitzen duen denbora. Anton. gau. Eguna baino lehen jaikitzen zen. Berrogei egun eta berrogei gau. Udako egun luzeetan. Egun eguzkitsua, argia. Egun goibela. Etenda baitzegoen, egun osoan ibili eta ibili egin ondoren. || Eguna zabaldu zen ene baitan.

3 iz. pl. Norbaiten bizitza. Daviden egunak aurrera zihoazen. Jaunaren grazian gure egunak bukatzea. Nire geroztiko egunak ilundu zituen ekaitza.

4 iz. pl. Garaia. Bonaparteren egunetan. Erromatarren egunetan. Ume nintzeneko egunak. Garoa etxeratzeko egunak aurrera zihoazen. Egun larriak izan ziren guraso zaharrentzat.

5 iz. Beh. Urtebetetzea. Ez al dakizu gaur nire eguna dela?

azken egun Kristau erlijioan, azken judizioko eguna. Eta haur horien gorputzak piztuko ote dira azken egunean?

eguna argitu da/du ad. Egunsentian, egun-argia agertu. Ik. egundu; eguna zabaldu. Eguna argitu baino lehen. Eguna argitu zuenean, aintzira ertzean agertu zen Jesus. Abuztuko hilaren hamahirugarrena, guretzat argitu den egunik txarrena.

eguna(k) joan (eta) eguna(k) etorri adb. Egunak aurrera joan ahala. Egunak joan, egunak etorri, ez zen semea agertzen. Eguna joan eta eguna etorri, luze zihoan elurte ikaragarri hura.

egun-argi Eguzkiak barreiatzen duen argia. Egun-argiak begietan jo zuenean. Egun-argiak urratzen duen amets itxura. Gauaz egiten diren tratuak egun-argitan ikusi. Egun-argiz heldu nahi dute etxera. Egun-argiz eta jendaurrean.

egunaz adb. Egun-argiz. Egunaz egina gauaz desegiten dugularik. Egunaz dabilena ez da behaztopatzen.

eguna zabaldu da/du ad. Eguna argitu. Eguna zabaldu orduko. Eguna zabaldu zuenean, Jesus herritik irten eta bazter bakarti batera joan zen. Eguna zabaldu zenean, biharamunean, ibaira joana zen gure txoria.

egunazko adj. Egunekoa. Egunazko soinekoak erantzi.

egun batetik bestera 1 adb. Berehala, denbora gutxian. Mundu zabalean gertatzen dena egun batetik bestera jakiten dugu. Egun batetik bestera osatuko zinela uste nuen. Orain kolpean aldatu zaigu egun batetik bestera.

2 adb. Egunetik egunera.

egunean baino egunean ...-ago adb. Heg. Egunetik egunera ...-ago. Egunean baino egunean erosoago.

egunean-egunean adb. Bizk. Egunero. Egunean-egunean barau egiten dutela.

egunean eguneango adj. Batez ere Bizk. g.g.er. Egunean eguneko.

egunean eguneko adj. Egunerokoa. Egunean eguneko ogia eskatuz. Egunean eguneko premiei aurre egiteko.

eguneko 1 adj. Esneaz, ogiaz eta kidekoez mintzatuz, freskoa, egun berean egina. Gustuko zuen eguneko ogiarekin gosaltzea. Gazteek galdua dute eguneko esnea hartzeko ohitura.

2 adj. Egunerokoa. Eguneko ogiaren eske daude. Seinalaturik bakoitzari bere eguneko lana eta saila.

egun eta gau adb. Gau eta egun. Egun eta gau guduan.

egunetik egunera adb. Denbora aurrera doan eran. Kontuak okertuz zihoazen egunetik egunera. Galerak, egunetik egunera eta astetik astera, gailen agertzen zirela irabazien aldean. Egunetik egunera gogorrago.

egunez adb. Egunaz, egun-argiz. Gauetan hotz eta egunez bero. Egunez aise gastatzen ziren gaueko irabaziak.

egunez egun 1 adb. (Halako) egun berean. Ik. gaurko egunez 2. Sei urte, egunez egun, hemen berean ginela.

2 adb. Egunetik egunera. Egunez egun ari da luzatzen eguna.

egunezko adj. Heg. Egunazkoa, egunekoa. Egunezko lana.

egunik egun adb. Egunez egun, egunetik egunera. Egunik egun aberatsagoa da.

egun on interj. Goizean agur egiteko erabiltzen den esapidea. —Egun on! —Baita zuri ere.

egun onak eman egun on esanez agurtu. Egun onak eman ondoren. Elkarri egun onak eta bostekoa emanez.

egun oroz adb. Ipar. Egunero. Ene otoitzetan egun oroz aipatuko zaitut.

egun orozko adj. Ipar. Egunerokoa. Egun orozko mintzaeratzat irlandera darabiltenak.

egun-pasa adb. Eguna pasatzera. Ik. egunpasa. Mendira joan dira egun-pasa.

egun-txinta Egunsentia. Egun-txintaren zain. Egun-txintan etxetik ateratzeko zeuden.

egun urratze, egun-urratze Egunsentia. Ik. argi urratze. Egun urratze alai bat.

egunero

adb. Egun guztietan, egun oroz. Egunero egin behar diren gauzak. Egunero meza entzutea. Egunero ordubete.

egunero (eta) ...-ago g.er. Egunetik egunera ...-ago. Egunero eta maiteago dute elkar.

ele2

1 iz. Hitza (hizkuntza mintzatuko elementu gisa); hizketa, berriketa. Ik. solas. Ele gaiztoak, nahasiak, goxoak. Denentzat bazuen ele on edo behako ezti bat. Mihian dituzun ele ederrak bihotzean bazenitu. Utz ditzagun ele alferrak. Mehatxua eta ele tzarra dariola. Oro ele dorpe, oro mehatxu. Hotz eta motz, arras ele gutxirekin. Elerik esan gabe egon. Eleak ele, bego honetan egungo solasa.

2 iz. Ipuina, alegia, esamesa. Hain erne eleetara, hain logale beila santuetara. Arrazoi suerte hori iruditzen zait belearen elea eta funtsik gabeko atso kontua. Mihi-luzeen eleak. Etxeko eleak, etxean.

3 iz. g.g.er. Hizkuntza, mintzaira. Gure ele maitagarria.

ele-eder 1 Literatura.

2 adj. Hiztun trebea.

ele egin Hitz egin. Egun lur lanaz ele egin behar dugu.

ele eman Ele egin, hitz egin. Elkarri ele ematen. Zuk ele eman eta, irri batekin ihardesten dizu. Inor ez zaio hurbiltzen, inork ez dio elerik ematen.

ele erran Hitz egin.

ele eta ele adb. Ipar. Hitz egin eta hitz egin. Ik. berriketan; hitz eta pitz; kalakan. Elkarrekin ele eta ele.

ele-mele Berriketa. Ele-meletan denbora galtzen.

elez adb. Hitzez. Elez eta izkribuz.

ele-zuri Ik. elezuri.

erran1, erran, erraten

du ad. Esan. Goiz etortzeko erran diot. Erran ohi da gauza ona, galdu arte, ez dela ezagutzen. Ezin erranezko nekeak iraganik.

erranak erran Ipar. eta Naf. Esanak esan. Horiek horrela, erranak erran, joanen gara orain urrunxeago.

erran delako adj. Ipar. Delakoa, aipaturikoa. Barka, otoi, ez bainintzen erran delako ostiralean zuen etxera jin.

erran eta erran Ipar. eta Naf. Esan eta esan. Eta, nola bertzea ari baitzitzaion erran eta erran, beti gauza beren erraten (...).

erran gabe doa Esan gabe doa. Hazi ona behar dela, hori erran gabe doa; ez erein dudako hazirik.

erran-nahi Ik. erranahi.

erran nahi da, erran nahi baita Hau da, hots. Jainkoaren erresuma, erran nahi da, Eliza. Hilko naiz, erran nahi da, gauza guztiez gabetua izango naizela. Orain, erran nahi baita, 1853an.

erran nahi izan du ad. Esan nahi izan. Hitz hauek, latinez baitira, zer erran nahi dute euskaraz? Ezkutu horrek zer erran nahi zuen, nork daki xuxen? || da ad. Zer erran nahi da hau?

esan1, esan, esaten

1 du ad. Hitzen bidez, ahoz nahiz izkribuz, gogoan dena adierazi. Ik. erran1. Norbaiti zerbait esan. "Bai" esan. Hori esan dit. Etorriko dela esan zuen. Esan iezaguzu zeure iritzia. Dendetan ingelesez esaten dira prezioak. Ez dizut bi aldiz esango. || Meza esan. || Ea zer dioen. Hitzaurrean dioenez.

2 du ad. (Esapideetan). Hitzik esan gabe. Egia esan, ez nuen delako liburua gogoko. Oraingoz, egia esan, ez zait iruditzen batasuna irispidean dagoenik. Horrela, ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan. Hemen ezer ez; hobeki esan, Jainkoaren bakea. Bestela esan, batak ez daude besteen ondoan jartzeko neurrian. 1922an euskaltzaletu nintzen, nolabait esan. Azkenean, nork esan, inor baino berritsuago azaldu zaigu. Nork esan, itsasotik hiru mila metrora, horrenbeste ur? Hutsune horiek, ordea, esan bezala, aise bete ditzake lanak. Lehen esan bezala.

3 du ad. Errezitatu. Bi gazte, portugesez olerkiak esaten.

4 du ad. (Otoitz bat, arrosarioa...) errezatu. Mahaia asmatu zuenaren alde, aitagure bat esango dugu.

5 dio ad. Izendatu, deitu. Zeri esaten diozu txahala eta zeri urrixa? Ez zaio beleari uso esaten, ezpada bele. Handia izango da eta Jainkoaren Semea esango zaio. Gure artean, erdaldun, euskaraz ez dakienari esaten zaio.

esanak esan Esan beharrekoak edo esateko direnak esan ondoren. Esanak esan, goazen harira. Esanak esan, ozenki hots eginez aldendu zen gela hartatik.

esan beharrik ez Esan beharrik ez dago. Ik. zer esanik (ere) ez; esan gabe doa. Bigarrenak, esan beharrik ez, zorrotzagoak dira lehenbizikoak baino.

esan beharrik (ere) ez dago (da) Esateko premiarik ez dago, ez da beharrezkoa esatea. Ik. esan beharrik ez; zer esanik (ere) ez; esan gabe doa. Baietz irudituko zitzaiola, esan beharrik ez dago. Baina, esan beharrik ez da, xehetasun guztiak ez direla behin ere kontatzen. Esan beharrik ere ez dago, askotan joaten zirela igeri egitera.

esandakoa(k) egin Norbaitek beste norbaitek esandakoa edo agindutakoa egin. Ik. esana egin; obeditu; men egin. Jakina, soldadutzan, esandakoa egin beharra zegoen, eta zuzen. Zintzo egin esandakoak.

esan eta egin Esandakoa egin dela, eta, gehienetan, laster gainera, adierazteko erabiltzen den esapidea. Arte ederrak ikastea otu zitzaion; esan eta egin, ordudanik, pintura artean ibili dela dio.

esan eta esan Behin eta berriz gauza bera esaten. Bere artean esan eta esan ari da. Ez dakit zenbat bider egon natzaion esan eta esan, etxera etortzeko.

esan gabe doa Ez dago esan beharrik. Ik. zer esanik (ere) ez; esan beharrik ez; esan beharrik ere ez dago. Esan gabe doa, nik ere irribarre egiten niola ordainetan. Esan gabe doa ez natorrela ados.

esan gura izan Esan nahi izan. Ez dakit berba horiek zer esan gura duten eta zertarako diren.

esan nahi da, esan nahi baita Hau da, hots. Batzuek hori pentsatzen baitute, esan nahi baita, euskal idazlea izateko aski dela idazten jakitea. Esan nahi baita, biak ala biak pozik bizi zirela.

esan nahi izan du ad. Adierazi, halako esanahia izan. Ez dakit hitz horrek zer esan nahi duen. Zer esan nahi du kristauaren izen horrek? Ez du horrek esan nahi gai horiek euskaraz erabili behar ez direnik. || Asko esan nahi du kultura lanetan, aldez aurretik begiz jota edukitzeak helburuak eta bideak.

esateko moduan Nolabait esateko. Esateko moduan, XVI. mende arte ez dugu literatura-obrarik.

zer esanik (ere) ez Esan beharrik ez dago. Ik. esan gabe doa; esan beharrik ez; esan beharrik ere ez dago. Tabernariak, zer esanik ez, ez du horrelako sasi-hizkuntza bat ikasteko ez gogorik ez asmorik. || Hark, zer esanik ez dago, lehengo lepotik edukiko du orain ere burua. Bihotza zenbateraino zabaldu zuen, zer esanik ez da; baina, atsekabez bete zitzaion.

eskuin

1 iz. Bihotzaz bestaldeko aldea. (Leku atzizkiekin erabiltzen da). Anton. ezker. Eskuinean egon. Zure eskuinean dago. Onak eskuinera, gaiztoak ezkerrera bilduko ditu. Ezkerraldean Ubillosen testua doa eta eskuinean Gerrikorena. Villabona eskuinetara, eta ezkerrerantz Asteasu eta Zizurkil. Aretxabaletan, herria eskuinetara utzirik. Eskuinetik hasita.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Eskuin eskua bihotzean. Eskuin oina jasoaz.

3 iz. Eskuineko eskua. Haren eskuinak altxatu nau. Eskuineko hatzak.

4 adb. Batez ere Ipar. Eskuinetara. Ezker bazoaz, nik hartuko dut eskuin. Burrunban lotzen gara, eskuin, patar luze bati.

5 adb. (ezker-ekin batean). Eskuinetara eta ezkerretara; alde guztietara. Ik. ezker-eskuin. Eskuin edo ezker, goiti edo beheiti. Jo eskuin, jo ezker, abiatu zen lamina.

6 iz. Legebiltzarretan, alderdi eskuindarren multzoa. Eskuinak aurkezturiko legegai batean.

7 iz. Eskuindarren multzoa. Hauteskundeak eskuinak irabazi zituen.

8 adj. Eskuinekoa. Zure esku ezkerrak ez dezala jakin zure esku eskuinak zer egiten duen.

9 adj. Eskuinaz ezkerraz baino gehiago baliatzen dena. Lanean ezkerra, jaten eskuina, eta galtzen bietarakoa.

eskuineko alde Ik. eskuinalde. Bere ezagun eta lagunak eskuineko aldean ikusirik.

eskuin eta ezker adb. Ipar. eta Naf. Eskuinera eta ezkerrera; alde guztietara. Bi aldetarik, eskuin eta ezker, bi izar ttipi. Obra anitz egin zuen eskuin eta ezker.

eskuin-ezker 1 adb. Ipar. eta Naf. Eskuin eta ezker. Zer plazera eskuin-ezker agur egitea. Eskuin-ezker ausikitzen dute basatiki.

2 (Leku atzizkiekin). Eskuin-ezkerretan ipini zizkioten lapurrak. Eskuin-ezkerreko lehenengo tokiak.

ezker-eskuin 1 adb. Ezkerretara eta eskuinetara; alde guztietara. Aldare nagusiaren ezker-eskuin ezarri zituen bi harri handi. Harrigarria da Larzabalen gogo zabaltasuna, ezker-eskuin ari baita teatroan, komedian bezain trebe drama latzean.

2 (Leku atzizkiekin). Ezker-eskuinera topatzen zuten guztia hilaz. Egungo ezker-eskuineko dialektikoak.

ezker eta eskuin adb. Ezkerretara eta eskuinetara; alde guztietara. Haren ingurua, ezker eta eskuin, zelai eta ordeka omen da. Eskarnioz ari dira, ezker eta eskuin.

estu

1 adj. Meharra. Kale estua. Bide estua. Ohe gogor estua. Jakintzaren muga estu-gogorrak zituen maite.

2 adj. Tinkoa, hertsia. Besarkada estua. Oinetako estuegiak. Lehengoekin lotura estua zutenengan.

3 adj. Larria, hertsia. Trantze estua. Gure hizkuntzaren egoera estuak. Mundua lagatzeko ordu estuan. Eginbehar estua.

4 adj. Amore ematerik, laxotasunik edo bihozberatasunik onartzen ez duena. Ik. zorrotz 5; zorrotz 6. Epaile estua. Eman beharko dio Jainkoari kontu estua. Hartu behar dira neurri estuak. Ordena guztiz estuko fraidea. Debeku estu hura hautsi zuen.

5 adj. Pertsonez mintzatuz, estutzeko edo larritzeko joera duena, bere burua gogor hartzen duena. Gizon ona da, baina estuegia bizimodu honetarako.

6 adb. Tinko, ez mugitzeko eran. Estu korapilaturik. Ezpatari estu heldu. Sokaz estu-estu lotu.

7 adb. Larri. Nora zoaz gizona, horren estu? Txakurrek noizbait estu erabili duten azeria. Sareak hurrago, arrainak estuago (esr. zah.).

8 adb. Amore eman gabe, laxotasunik edo bihozberatasunik gabe. Zein estu Jainkoak kontuak hartuko dizkion! Presondegian eduki zuten, aski luzaz eta aski estu.

estuan adb. Estutasunean. Adiskidea, estuan ipintzen duzu nire jakinduria.

estu-estuan 1 adb. Estutasun handian. Estu-estuan aurkitzen baziren, edozeinekin borrokatzen ziren.

2 adb. Hertsiki. Bistan da egungo kazetaritzak ez duela zertan orain arte esandakoa estu-estuan bete.

3 adb. Estu, tinko. Agureak estu-estuan besarkatu zuen neskatoa.

estu eta larri adb. Estu eta larri ibili. Estu eta larri zihoazen sendabelar eske.

estu hartu 1 Gogor egin; egoera estuan jarri. Estu hartu nuen, bere bekatuen ispilu harrigarria begien aurrean paratu nion. Azken minutuetan estu hartu zuten greziarrek Txekia, baina alferrik.

2 Zerbait zentzu hertsiegian hartu; zerbaiti garrantzi gehiegi eman. Estuegi hartzen zuten fariseuek larunbatean lanik ez egiteko legea. Neska, zergatik hartu dun kontu hau horren estu?

euri

iz. Hodeietatik tantaka erortzen den ura. Uda eta negu, euri nahiz eguzki, lanean. Euri ongarria. Euri haizea. Euri denborak. Euri ondoko eguzkiaren irribarre bustia. Arratsaldeko bostetan euria hasi zuen. || Egin zezala zeruan gauza harrigarriren bat, esaterako eguzkia geldiarazi, suzko euri bat egin edo horrelako zerbait.

euria ari izan du ad. Euria ari du. Euria ari zuelako.

euria egin Goiz guztian euria egin du. Aurreko zortzi egunetan ez du euririk egin. Donostian hainbeste euri egingo ez balu. Goiz gorri, euri daidi; arrats gorri eguraldi (esr. zah.).

euria izan da ad. Euria denean desagertu egiten dira, urak kalte egiten dielako.

euri erauntsi, euri-erauntsi Euri zaparrada. Paganoen sorginak beren zuloetarik atera ziren orduan, barraskiloak euri erauntsi baten ondotik bezala.

euri eta ateri adb. Nahiz euria izan, nahiz ateri izan. Euri eta ateri, han dabil.

euri jasa, euri-jasa Euri zaparrada. Euri-jasak estali zuen urez mundua.

euri lanbro, euri-lanbro Tanta guztiz xeheetan erortzen den euria. Ik. lanbro 2; langar. Kanpoan, euri lanbroa ari zuen.

euri neurgailu, euri-neurgailu Toki batean denbora jakin batez egin duen euri kopurua neurtzeko gailua.

euritan adb. Euripean. Euritan ibili. Euritan eta eguzkitan. Gazteak euritan saltoka.

euri tanta, euri-tanta Lehenengo euri tanta lodiak kristalaren kontra hautsi ziren. Euri tanta xehe batzuk erori ziren. Malko bat lerratu zitzaion masailean behera euri tanta distiratsu baten antzera.

euri ur, euri-ur Teiletatik euri ura hartzen duen erretena. Loiola auzoan euri ura biltzeko biltegi erraldoi bat eraikitzen hasiko dira. || pl. Euri urak jasotzeko hodiak. Baionak baliatzen duen sistemak ez ditu ur zikinak eta euri urak bereizten. Nafarroako euri ur gehienak Ebro ibaira doaz.

euri zaparrada, euri-zaparrada Zaparrada. Ik. euri jasa; euri erauntsi. Tarteka, euri zaparradak botako ditu. Abiatu aurretik, euri zaparradak hartu du Maulen manifestazioa. Goizaldera botatako euri zaparrada larriak. Euri zaparrada handi bat.

[Oharra: euria ari izan eta euria izan, aspektua puntukaria denean soilik erabiltzen dira (euria ari du mendian, euria da mendian); euria egin, berriz, aspektua ez puntukaria denean (iaz euri asko egin zuen)].

ez

1 adb. Ezezko esaldi baten ordain den adizlaguna, galdera bati erantzutean erabiltzen dena. —Ekarriko duzu? —Ez. —Nahikoa da sinestea zerua iristeko? —Ez, jauna. Ez, noski.

2 adb. (Ukatzen denaren indargarri). Ez, ez da etorriko.

3 adb. (Galdera gisa). Ez da bihar etorriko?

4 adb. (Perpausaren amaieran, galdera gisa, esaten dena nolabait baieztatzeko eskatuz-edo). Ik. ezta2. Lau libera eta erdi?, arrailerian ari zara, ez?

5 (Partikula). Ezezko esaldiaren marka. (Aditz laguntzailearen edo trinkoaren ezkerrean ezartzen da, bion artean ote, omen eta kidekoak soilik tarteka daitezkeela). Ez da gaiztoa. Ez du dirurik. Ez da bihar etorriko. Ez zuen ezer erosi. Ez daki irakurtzen. Ez omen dakar baimena. Ez bide du ikusi. Beldur naiz ez digula emango. Ez ezazu horrelakorik esan!

6 (Partikula). (Adizkirik gabeko esaldietan, aditzoinarekin edo partizipio burutuarekin aginte esaldiak eratuz). Ez beldurrik izan. Ez egin negarrik. Ez erre, mesedez. Bizi zareno, gogotik Jainkoa ez gal (edo ez galdu). Ez ikara!

7 (Partikula). (Izenondo baten ezkerrean). Zortzi herritan egin nituen zortzi misio ez-laburrak. Afari ez-txarra eta ohe garbia. Huts bat handia eta kalte bat ez-txikia guretzat. Esku ez-garbiekin. Agerian jarri du gorputz ez-liraina. Badira zenbait ez-euskaldun, horrelakorik aditu nahi ez dutenak.

8 iz. Ezezkoa. Biz zuen baia "bai" eta zuen eza "ez". Eza eman zion. Lehenbiziko ezean ez dezagun etsi. Baiaren eta ezaren artean zalantzan. Garbizaleen garbizaletasuna ez da eza besterik.

9 iz. Gabezia. Eza beti zerbaiten eza baita. Eza zer den zuok ez dakizue.

10 iz. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Damu dut zure lege santua gorde eza. Elizak esaten diguna, ikusi ezagatik, sinetsi eta ontzat hartzea.

ez, noski Ez horixe. Bakarrik ote zen eginbide horretan?, ez, noski. —Gutarren artean aurkitzen dugun zoriona, ez duk diruarekin erosten dena. —Ez, noski.

ez aditu(arena) egin Entzungor egin. Ez adituarena egin ziola. Jainkoaren hitzari ez aditu egin diotenena izan dadila Jainkoaren zigorra!

ez bat eta ez bi (Perpausaren barnean, esaldi beregain bezala). Bat-batean eta erabakitasunez, zalantzan egon gabe. Lehengo egunean, ez bat eta ez bi, sartu zait nire lantokiko gelan emakume bat. Ez bat eta ez bi, bide bazterretik irtenda, errepideko erreian bertan jartzen da, besoa aterata, erpurua luze-luze eginda.

ez beste Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. izan ezik; salbu. Ez zuen uste berari horrenbeste gaitz eta kalte egiteko etsairik eduki zezakeenik, Piarres ez beste. || Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Atera ziren Maddi ez besteak.

ez bezala Gauzak lehen ez bezala begietaratzen zitzaizkion. Aitak ez bezala eginik. Ni, Orixe ez bezala, Galileo ondokoa naiz. Bestetan, Katalunian, esate baterako, ez bezala.

ez entzunarena egin, ez entzun(a) egin Entzungor egin. Aitaren errietari ez entzunarena eginaz. Fernandok ez entzun egin zuen, eta ezer igarri ez balu bezala, bazkaltokira bildu zen.

ez eta Ezta. Ez urrerik, ez eta zilarrik.

ez eta... ere Ezta ere. Gaur ez da etorriko, ez eta bihar ere. Ez olerkari garbi antzekoa, ez eta ere berrizale bihurria.

ez... ez... (Ezezko esaldietan). Ez naute gibelarazten, ez haizeek, ez euriek. Ez gazi, ez geza. Ez bururik (eta) ez hankarik. Ez zituen, ez hitzak leundu, ez gorrotoak estali. || (Lehen ez ezabaturik). Janaririk ez edaririk eskuratuko ez zioten bizibideak.

ez ezagunarena egin Norbait ikustean, hura ezagutzen ez den itxura egin. Ezagutu zuen nire izeba, baina ez ezagunarena egin zuen.

ez eze Ez ezik. Ebaki ez eze, gugandik urrun bota behar da.

ez ezen Ez ezik. Oihenartenak ez ezen, oso gureak direla ere.

ez ezik Ez bakarrik. (ere hitza behar du eskuineko perpausean). Bere izena ez ezik, familia guztiarena ere lohitzen ari zen: bere izenaz gainera familiarena ere lohitzen ari zen. Aitortu gabe utzi zuen bekatua ez ezik, aitortuak ere berriro esan beharko ditu. Ezkontzak biziera ez ezik, bizilekua ere aldarazi zion. Hotzildu zen poliki-poliki, epeldu gero eta azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere.

ez horixe Esan denarekiko adostasunik eza azpimarratzeko edota ezezko erantzuna indartzeko esapidea. Ik. ez, noski. Lur eman?, ez horixe! Aurpegia hondatzeko?, ez horixe! Ezin gaitezke antzinako moduan ibil, ez horixe.

ez horregatik Eskerrak eman dituenari erantzuteko erabiltzen den esapidea. — Eskerrik asko! — Ez horregatik, motel!

ez ikusi(arena) egin Norbait ikusi ez den itxura egin. Udalekuetako lagunei ez ikusiarena egiten die. Gainerako guztiei ez ikusi egin zien Jesus maitagarriak. Arduradunak ez ikusi egin zien nire begi suminduei.

ez ote (Ezezko adierazpen bati erantzunez, zalantza adierazteko). Egia ote da?, hala ote da? —Gaur ez dugu euri beldurrik. —Ez ote? —Ez, jauna, ez.

ez zera, ez, zera interj. Ezezko esaldiei erantzutean, esan dena guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea, bai horixe-ren baliokidea. Ik. bai zera. —Gaur ez da etorri. —Ez zera! —Ez dago Historiaren kontra joaterik! —Ez zera!

-ik ez iz. (Gehienetan artikuluarekin). Gabezia, falta. Bere agortasun edo haurrik eza aurpegian emanaz. Lanik eza, gauza tristea. Zaldunaren jaramonik eza. Beldurrik ezak salbatu zuen. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz mintzatu beharko dut.

ezen

1 Mendeko esaldiak, batez ere -(e)la atzizkia hartzen dutenak, sartzeko erabiltzen den hitza. Zeren iruditzen zait ezen oraino bizi zarela. Eta agintzen dizut ezen hemendik aitzina zure zerbitzari izango naizela.

2 lok. Batez ere Ipar. Zeren. Zu behar zaitut laudatu, ezen gauza guztiak zuregandik heldu dira.

ezen eta Zeren eta. Deabruak deusik ez dezake, ezen eta da estekatua.

ezen ez Baino, eta ez. Hobe irabaztea, ezen ez galtzea: hobe irabaztea galtzea baino. Urrun ikusi nahiago dituzte, ezen ez hurbil.

ezen ez eta Ipar. Ezen ez. Hobe litzateke igandeetan lur iraultzen aritzea, ezen ez eta dantzan. Hobe zuela goizegi ezen ez eta berantxe.

ezker

1 iz. Bihotza dagoen aldea. (Leku atzizkiekin erabiltzen da). Anton. eskuin. Haren ezkerrean eseriko direnak. Elizaren ezkerrean dagoen zubian. Herria ezkerretara utzirik. Lema pixkaren bat eskuin edo ezkerrera okertu. Ezkerrerantz okertua. Mahaitik ezkerretara. Letrak ezkerretik eskuinera doaz.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Ezker eskuan gurutzea duela. Ezker begia kliskatu dio.

3 iz. Ezkerreko eskua. Ezkerrarekin eutsiaz.

4 adb. Batez ere Ipar. Ezkerretara. Karrika iragan eta, hartzen dugu ezker. Zuhaitz lerroak ezker utziz. Ezker, etxe txiki bat.

5 adb. (eskuin-ekin batean). Eskuinetara eta ezkerretara; alde guztietara. Ik. ezker-eskuin; ezker eta eskuin. Eskuin edo ezker, goiti edo beheiti. Jo eskuin, jo ezker, abiatu zen lamina.

6 iz. Legebiltzarretan, alderdi ezkertiarren multzoa. Ezkerrak aurkeztutako legegai bat.

7 iz. Ezkertiarren multzoa. Ezkerrak irabazi ditu bozak.

8 adj. Ezkerrekoa. Zure esku ezkerrak ez dezala jakin zure esku eskuinak zer egiten duen.

9 adj. Ezkertia. Nire anaia ezkerra da.

ezker-aihen Ezkerte beltza; ezkerte zuria.

ezker-eskuin 1 adb. Ezkerretara eta eskuinetara; alde guztietara. Aldare nagusiaren ezker-eskuin ezarri zituen bi harri handi. Harrigarria da Larzabalen gogo zabaltasuna, ezker-eskuin ari baita teatroan, komedian bezain trebe drama latzean.

2 (Leku atzizkiekin). Ezker-eskuinera topatzen zuten guztia hilaz. Egungo ezker-eskuineko dialektikoek.

ezker eta eskuin adb. Ezkerretara eta eskuinetara; alde guztietara. Haren ingurua, ezker eta eskuin, zelai eta ordeka omen da. Eskarnioz ari dira, ezker eta eskuin.

ezker-zehar iz. Kirol. Pilotan, ezkerreko eskuarekin, besoa sorbalden parera jasorik, airez pilota jotzea; era horretan jotzen den pilotakada. Aipagarria da 10 eta 2 zihoazela bota zuen ezker-zehar beldurgarria.

fini izan

da/du ad. Ipar. Amaitu, bukatu. Horretan fini da istorioa.

eta fini Ipar. Beh. Eta kito. Paper hau sina ezak, eta fini!

funts

1 iz. Zerbaiten, bereziki zerbait abstrakturen, muina edo oinarria. Haren izatearen funts guztia ezagutzeko gai bagina. Arrazoi honen zimendua eta funtsa. Hala bertute haren funtsa nola itxurak. Ez dut esango film honetako sinbolo guztien funts ezkutua ezagutu dudanik. Funts gutxiko ustea. Ezberdintasun guztien funtsa edo erroa zertan datzan. Funtsera jo eta funtsik gabe gelditzen da galdera hori. Bere lagunak funtsik aski gabe gaizki jujatzea. Gure hutsegiteez funtseraino jabetu arte. Zoaz funtsera eta ikusiko duzu ez dela ageri dena. Kontatzen duenak badu beti funtsa eta indarra. D. Dodgeren eleberri kaxkar eta funtsik gabeko bat.

2 iz. Pertsonez mintzatuz, ganora, zentzutasuna. Funtsik gabeko gizona. Funts onekoa, gaiztokoa. Gazte arina eta funts gutxikoa. Funtsezko gizonen artean.

3 iz. Kapitala, dirua, ezarritakoa bereziki. Diru maileguaren funtsa eta korrituak. Funtsak gauzatzeko. Nazioarteko Diru Funtsa.

4 iz. Liburutegi, museo edo kideko batek dauzkan aleen multzoa. Udal liburutegiaren funtsak.

5 iz. Lur ondasuna. Sos puska bat eginik, funts bat erostera eta emaztegai baten bila heldu zela. Pentze eta alorren erdian, beren funts ederretan bizi dira senar-emazteak.

funtsean adb. Oinarrian; azken batean, benetan. Funtsean bat gatoz. Dabiden erokeria zelakoa ez zela funtsean erokeria, egiazko zuhurtzia baizik. Funtsean ez garela deus ere. Bi itzulpenak funtsean berdinak dira.

funtsera eta Ipar. Azken batean, azken finean. Baina zer gara gu, funtsera eta?

funtsez adb. Behar den bezala. Lana zintzo egin du eta funtsez. Zerbait funtsez egin behar dela ez holakorik gehiago gertatzeko. Funtsez eta zentzuz mintzatzen zaigu Truebaren idazlanez.

funtsezko adj. Oinarrizkoa; funtsa duena. Funtsezko gauza utzi, hutsalari lotzeko. Duda funtsezkoak. Funtsezko batasunak ez ditu axaleko ñabardurak eragozten. Ez genuen zimentarririk aski, erabateko erabaki funtsezkorik hartzeko.

gain1

1 iz. Edozein gauzatan, lurretik urrunen dagoen aldea; zerbaiten gainaldea. Barren sakonean dabilen zurrunbiloaren gaina eta axala. Azpi eta gainak hartuak ditu. Ertza eta gain-azpiak. Buru gain karsoildua. Ez doa hutsik asto horren gaina. Gain biribileko etxeak. Lur onak ur asko hartzen du, eta gaina idortzen bada ere, hezetasunak barnean dirau. Gaina eder, barrena uher (esr. zah.).

2 iz. Mendi, aldapa eta kidekoetan, gailurra. Mendi gain hartan. So eginez Lapurdiko gain larrutu nabarrei. Uitziko gaina hartu nuen. Gain batean egin du etxea.

3 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean. Dagokion izen sintagmak -en atzizkia hartzen du, baina bizigabe bati badagokio eta determinatzailerik ez badu, atzizkia eta mugatzailea gal ditzake). Zubi zaharraren gainetik igarotzean. Jainkoa maitatzea gauza guztien gainetik. Eta ez da geldituko harria harriaren gainean. Sasi guztien gainetik. Gugandik kanpo eta gure gainetik dagoena. Eskuineko oina itsas gainean eta ezkerrekoa lur gainean. Belar gainean eserita. Aizkorri gaineko elizatxoan (Ik. gaineko). || Oroz gainetik. || Lurra gain-gainetik urratuz (Ik. gain-gainetik). Gain-gainean zegoen oilarra.

4 iz. (Dagokion izen sintagmarik gabe). Ik. gaineko 1. Azpian lur hotza, gainean harria. Hondamena gainera datorkiolako, beldur da bera ere (Ik. gainera).

5 (Leku atzizkiekin, singularrean). Ondoren. (Batez ere janariez mintzatuz erabiltzen da). Ik. gaineko 3. Arrautzopil guri-guriak izango zituen jaki, eta gainetik gatzatua. Gaztaren ondotik gereziak, nahiz mamiaren gainean sagardoa; edozerk on egiten dio.

-en gain 1 -en kontura, -en erantzukizunaren azpian. Bere gain hartu zuen lana. Elkarteak bere gain du jaialdia antolatzea. Argitaratze lana bere gain hartu du. Lan nekagarri hori gure gain dagoela, ez duela bestek egingo. Gauden gu erne, beti gure gain. Jakin nahiz noren gain eman makurra. Heure gain gelditzen dituk artaldeak. Neure gain hartu dudan erantzukizun handia.

2 -en gainean, -en gainetik. Goitik datorrena guztien gain dago. Hik agintzen duk heure gain, hik ematen diok legea heure buruari. Ez duzu esango lagun hurkoaren gain gezurrezko lekukotasunik.

-en gainean -i buruz. Zerbaiten gainean hitz egin. Badira liburuak ugari gauza hauen gainean.

gaina hartu Nagusitu, nagusitasuna hartu. Ik. gainditu 1. Azpikoek gaina hartu zidaten. Nor azpiratu, nork gaina hartu ari zirela. || Ez zieten mendirik erpinenek ere zabaltzen ari ziren uholdeei gainik hartuko.

gaina izan du ad. Ipar. Garaitu, irabazi, nagusitu. Ik. gaina hartu. Nagusi haiz, gaina duk! Satanek ez dezan izan gaina gugan.

gainak hartu Harropuztu. Gainak hartu ditu horrek.

gain-azpi adb. Azpikoz gora. Oraingo bizimoldeek gain-azpi jarri dizkigute lehengo usadio zaharrak.

gain-beheiti adb. Ipar. Gain behera, goitik behera. Oihala erorarazten dute gain-beheiti.

gain behera adb. Goitik behera. Ik. gainbehera. Euskal esaldia gora eta gora omen doa doinu gailurreraino, handik, gain behera, arnasarik hartu gabe, amiltzeko. Sabela gain behera urraturik. Plazak zola gain behera dauka apur bat. Opera gain behera doala uste al duzu?

gaineko alde Gainean dagoen aldea. Ik. gainalde. Ermita horren gaineko aldean iturri bat dago.

gainetik beheiti adb. Ipar. eta Naf. Goitik behera. Ume erdaldunek euskara ikasi baino lehenago dute bere eskolakide euskaldunek ikasten erdara, helburua gainetik beheiti irauliz.

gainetik behera adb. Ipar. Goitik behera. Begiak torratzen ditu hobeki ikusteko; xarboa beti han, gainetik behera so, iduri irriz.

gainetik (eta) behe(re)raino adb. Ipar. Alde guztietatik, osorik; burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Ik. goitik behera 2. Dantzarien saihetsak xingola eta kuskuilaz beteak, gainetik beheraino. Gainetik eta behereraino, dena euskara garbia.

gainez gain 1 adb. Leku garaietan zehar. Gainez gain ibili, joan.

2 adb. Ipar. Erraz, nagusitasunez. Gainez gain irabazi zuten.

gainezko adj. Gehiegizkoa. Gainezko jan-edanak. Labur itzazue gastu gainezkoak.

gain-gainetik adb. Ipar. Oso, biziki. Urrea bezain gizon garbia zen gure aitona, eta zuzena gain-gainetik. Laguntzen zituztenak gain-gainetik sariztatzen zituzten.

-z gain (Izen sintagma mugatuari edo kideko bati dagokiola). -z gainera. Bertso ikasietan zegoela poesiaren muina eta, horrezaz gain, ezkutuan gelditzen diren aipamen jakintsuetan. Frogatuak izateaz gain, aho betean aitorturik daude.

gainerako

adj. Zerbait bereizi edo kendu ondoren gelditzen dena. Ik. enparau. Bizkaiko euskalkia batetik, eta gainerako guztiak bestetik. Europako gainerako hizkuntzak. Gainerako guztia eman zion. Euskaltzaindia, gainerako helburuak gainerako, batasun beharrez sortua izan baitzen. Gainerako beste ikastaldi guztien antzera. || Bigarren ale bat, Pariskoaz gainerakoa, aurkitu dutela. Non dira gainerakoak? Maritxu Henrikerekin joango da eskuinaldera eta gainerakoak jarriko dira ezkerrean.

eta gainerakoak Zerrenda bat aipatzerakoan, guztiak aipatzea saihesteko, amaieran ezartzen den esapidea. Ik. eta abar. Janaritegian ezartzen dira mahairako behar diren gauzak: janari, edari eta gainerakoak. Eragozpen hori eta gainerakoak. || Edozein guraso beharturik dago bere ume, mirabe eta gainerakoei zerurako bidea erakustera.

gainerakoan lok. Gainerakoari dagokionez. Bigarrena zabalagoa da; gainerakoan berdinak dira. Apostrofo delakoa hobe litzateke letraren bat "jaten" dela adierazteko gordetzea; gainerakoan, "-" egokiago dator bereizgarri bezala.

galde

1 iz. Galdera, itauna. Galdeak eta erantzunak. Galde-eskarien saila. Galde zerrenda. Galde hau egin zion: zergatik ez duk Bel gurtu nahi? Banituen horrenbeste eta horrenbeste galde hari egiteko. Eta ez ziren ausartzen hari beste galderik egitera. Galde bana eginda.

2 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Galdez, galdezka. Zergatikoaren galde dabilenari. Zure galde datoz.

3 iz. Ipar. Eskea. Laguntzaren galdea.

galdea egin 1 Galdetu. Berdinik inon ote dagoen egingo nuke galdea. Apaizak, beste gauza batzuen hurrena, galdea egin zion: zein da seigarrena?

2 Ipar. Eskea egin. Mendian su eman aitzin, galdea egin behar dela Herriko Etxean. Ezkontzekoa da halako neskatxarekin; jadanik galdea egina du.

3 (-en atzizkiaren eskuinean). Norbaiti edo zerbaiti buruz galdetu. Jaun batek egiten du hemen zure galdea. Haien galdea egin dit niri ere.

galdean 1 adb. Galdez. Ea nirekin konforme zegoen hasi nintzaion galdean.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Norbaiti edo zerbaiti buruz galdezka; zerbaiten eske. Haiek laga dutenean hasi da nire galdean. Ume gaixoak negarrez daude, afariaren galdean.

galde-erantzun iz. pl. Galderak eta erantzunak. Berri bila jo dugu beragana eta hona hemen zenbait galde-erantzun. Galde-erantzunetan hasi baino lehen, oharpen batzuk egin nahi ditut.

galde eta galde adb. Behin eta berriz galdetuz. Batzuk eta besteak ari zitzaizkion galde eta galde.

galde sorta, galde-sorta Galdera sorta, norbaitek erantzuteko prestatzen dena. Ik. galdetegi. Informazioa biltzeko erabilitako galde sorta.

garbi

1 adj. Orbanik edo inolako zikintasunik ez duena. Ik. xahu; aratz. Anton. zikin. Alkandora garbia. Ur garbia. Esku garbiez.

2 adj. Berez ez dagokion edo oztopo gertatzen zaion gauzarik ez duena. Zeru garbia: hodeirik edo lainorik gabekoa. Arratsalde garbia. Aitortza garbi, estalki eta gezur gabea. Egia argi eta garbia. Gezur garbia horixe! Ez ditu asmo garbiak. Hori ez da joko garbia. Ez ziren bideak aski segur eta garbi.

3 adj. Nahasketarik edo arrotz zaion gauzarik ez duena. Ik. euskaldun garbi. Odol garbikoa. Euskal hitz garbiak. Gari ale garbia erein zuen.

4 adj. Soldatez, irabaziez eta kidekoez mintzatuz, zergak, kenketak eta bestelakoak kendu eta gero gelditzen dena. Hileko soldata garbia 660 eurokoa zen.

5 adj. Pisuez mintzatuz, azal-estalkiak eta baliagarri ez direnak kenduz gerozkoa. Pisu garbia 300 g.

6 adj. Argia. Erantzun garbia eman zion. Adibide garbia. Atera dezagun bekatuen kontu garbia.

7 adj. Bekaturik, bereziki haragizkorik, ez duena. Maitasun garbia. Ama sortzez garbia. Bihotz garbia. Ohitura garbiak. Neskatilatan garbi izan dena, gero ere garbi izan ohi da. Bizimodu garbia. Izan gaitezela garbi gogoetetan, hitz eta egiteetan. Andre Mariaren sabel garbi-garbian.

8 adb. Garbiki, garbiro. Garbi azaldu digu auzia. Garbi dago zer nahi duen. Ez dut kontu hori garbi ikusten. Mintza hadi garbi. Garbi ageri zen arriskua. Mendi hauetan euskal arrazak beti garbi iraun du.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

garbian 1 adb. (atera, ezarri eta kideko aditzekin). Garbi, garbiro. Horretara, kolpeak jaso eta ez bailuke garbian ezer aterako. Nahaspila handia zen, zaila zen garbian ezer ateratzea.

2 adb. (jarri, ipini eta kideko aditzekin). Idatziez mintzatuz, txukun. Lau bertso, eskutitzean garbian ipini baino lehen, pentsu zaku batean idatzi nituenak.

3 adb. Diru kopuruez mintzatuz, gastu guztiak kendu eta gero. Ehun eta berrogeita hamar mila pezeta garbian geratu zirelakoan nago.

garbi-garbia adb. Ipar. Garbi-garbi. Errazu garbi-garbia. Eta niri hurbil, garbi-garbia, entzuten dut oihu bat.

garbi-ikuzi iz. Garbialdia.

garbirik adb. Garbi. Garbia nintzen, garbirik nago.

gau

1 iz. Eguzkiaren sarreratik irteerara hedatzen den denbora-bitartea; ilun dagoen egunaren zatia. Eguna eta gaua. Berrogei gau eta egun atertu gabe. Gauaren iluntasuna. Neguko gau luzeetan. San Joan gaua. Gaua etorri zenean. Gau aldera. Gauaren babesean. Gau bat igaro zuen han. Otoitzean egon zen gau guztia. Gau guztian lo egin gabe. Gau osoan lanean. Igande gau batean. Gau hartan bertan. Gau hartako hamaiketan. Gauaren erdian. Gaueko hamabiak. Gau argia. Gau iluna. Izarrik gabeko gau beltza. Hiru egunez eta hiru gauez. Gau oroz. Gau guztiez (Ik. gauero). Eztei gaua. Ezerezaren gau beltzean. Uda-gau bateko ametsa.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gau loa. Gau amets bat izan da bakarrik. Ilargipeko gau-ibili ezkutuan. Gau jaietako jolasetan. Gau lapurra bezala.

gau(a) egin 1 du ad. Gaua igaro (toki batean). Donostian gaua eginda. Askotan egin izan dut gaua ardandegi hartan.

2 da ad. Gautu, ilundu. Gaua egin zenean, lotara erretiratu zen.

gau afari, gau-afari Gauerdiko afaria.

gaua galdu Gaua lo egin gabe igaro. Zer da gauzarik onena logalea ekartzeko? gaua galtzea.

gauak egun egin Gauaz lan egin. Gauak egun eginez, igandeak astelegun, zuhurtziaz bilduko dute haurrak hazteko doia.

gauak gauari adb. Ipar. Gau betean, gau beranduan. Ik. gauez gau. Anitz gizon gazte, maiz, gauak gauari, amoros dabiltza, neska batzuen leihoetara harrixkak botatzen, haiekin amultsuki mintzatzeko.

gauaz adb. Gaueko orduetan. Gauaz kandela argitan irakurtzen. Gauaz ibiltzen dena.

gauazko adj. Gauekoa. Gauazko ohoina.

gau bele, gau-bele Zataren familiako gau hegaztia, lumadi ilunekoa, airean harrapatzen dituen intsektuez elikatzen dena (Caprimulgus europaeus).

gau berandu Gaueko lehen orduez gerozko garaia. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da). Gau beranduan etxeratzen zen. Gau berandura arte —gauerdira arte ere, ez gutxitan— jo eta jo aritzen dira.

gauean berandu adb. Gau beranduan. Gauean berandu etorri zen.

gaueko 1 adj. Gauari dagokiona; gauaz egiten dena. Ik. gau 2; gautar; gauazko. Gaueko iluntasunaz gazteak baliatzea gaiztakerietarako. Gaueko lanak, egunaz lotsa. Gaueko ibilerak.

2 adj. Animaliez mintzatuz, gaueko bizitzara egokitua dena, bizimodu gautarra duena. Pistola txikiak azaldu zirenean, ezkutatu ziren gaueko piztiak. Gaueko animaliek, mapatxeek eta arrabioek, adibidez, zuri-beltzean ikusten dute.

gau eskola, gau-eskola Arratsaldea bukatu ondoan ematen den eskola; eskola horiek antolatzen dituen elkartea. Gau eskolen Elkartea.

gau eta egun adb. Etengabe. Gau eta egun negar eginez. Gau eta egun kontu berarekin.

gau eta gauerdi adb. Gau beranduan; gau berandua arte. Gau eta gauerdi taberna-zulo horretan sartuta egoten da. Parrandan dabilena gau eta gauerdi.

gauetik goizera adb. Bat-batean, denbora-bitarte laburrean. Ik. goizetik gauera 2. Ez da, horratik, gauetik goizera ikasten den lana. Egun batez, gauetik goizera, hilotzik aurkitu zuten ohean.

gauez adb. Gauaz, gaueko orduetan. Ate horiek beti daude irekiak, hala gauez nola egunez.

gauez gau Gau betean. San Josef jaiki zen ordu berean eta gauez gau eman zen bidean.

gau hontz, gau-hontz Bizk. Hontza.

gau jagole, gau-jagole Bizk. Gauzaina.

gau lore, gau-lore Lurralde epeletako landarea, kolore askotako eta usain sarkorreko loreak, eguzkia sartu ondoren irekitzen direnak, ematen dituena (Mirabilis jalapa).

gau mahai, gau-mahai Ohearen burualdean kokatzen den altzari txikia, gauean behar diren gauzak gordetzeko edo jartzeko erabiltzen dena. Ik. mesanotxe. Gau mahaiko lanpara.

gau min Gau betea. Sartu zen, gau minean, emazte haren etxean. Gau minean, ilunpetan egiten duguna.

gau on interj. Gabon. Jainkoak dizula gau on. —Gau on. —Bai zuri ere.

gau-pasa adb. Gaua igarotzen. Ik. gaupasa. Barkoxen gelditu zen gau-pasa.

[Oharra: deklinabide berezia du: gauk, gauri, gauren, gauez mugagabean, eta gauean, gaueko, gauetik, gauera singularrean].

gehiago

1 zenbtz. asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien konparatibozko era. (Izen sintagma bati dagokiola, haren eskuinean; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu). Ik. areago; haboro. Anton. gutxiago. Diru asko, diru gehiago. Etxe berri gehiago erosi ditu. Gogo gehiago agertzen dute orain. Urrats bat gehiago. Denbora gehiago behar du. Lo gehiago egin. Han eta leku gehiagotan. Arreta gehiagoz zaindu.

2 zenbtz. (Izenordain zehaztugabe bati edo galdetzaile bati dagokiola, 'aipatzen denaz beste' adierarekin). Ik. beste1 2. Zerbait gehiago. Ez naizela ezer gehiagoren jabe. Zer gehiago egin dezakezu? Beste zenbat gehiagori ere ez ote die esan? Eta nork gehiago?

3 zenbtz. (Izen sintagma ezabaturik). Diru asko zuen eta orain gehiago du. Beti gehiago nahi du. Markiegik eta beste gehiagok. Ez zuen gehiagoren beharrik. Ez nazazula gehiagotara hertsa. Horretarako eta gehiagotarako gai da. Inoiz baino gehiagoren eske.

4 adb. Orain lau aldiz gehiago balio du. Beharrezkoak ditugu, gero eta gehiago, erdaratiko hitzak. Denok, nork gehiago, nork gutxiago, aldatzen dugu hizkuntza.

5 zenbtz. (Desberdintasunezko erkaketako bi alderdiak agertzen direla). Zuk baino diru gehiago dut. Animalia batzuek gehiago irauten dute beste batzuek baino.

6 adb. (Ezezko esaldietan). Aurrerantzean. Ik. berriz 1; berriro 1. Ez zaio gehiago ahaztuko. Ez nire aurrean gehiago jar. Ez zuen gehiago Ama Birjina ikusi. || Ipar. Aita-amek, aita-ama bilakatu direnetik, ez dakite gehiago zer den amodioa. Gehiago ez zuen nehork kasurik egiten.

are gehiago 1 Oraindik gehiago. Nagiari ez baitzaio biderik eman behar are gehiago nagitzeko. Guztiek, eta are gehiago irakasleek jakin behar dutena.

2 lok. Ik. gehiago dena. Inor gutxik dakizki gaur bere euskalkiaren legeak; are gehiago, gehienek ez dakigu zein euskalkitan ari garen ere.

ez gehiago (eta) ez gutxiago adb. (Indargarri gisa, aurretik esan dena azpimarratzeko erabiltzen da). Kalizan dagoen guztia, ez gehiago ez gutxiago. Nik oraindik ez diat mila pezeta baino gehiago pagatu lepazuri larrurik, eta hau ere horixe ordainduko diat, ez gehiago eta ez gutxiago.

ezin gehiago 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiagoan; ezin gehiagoraino; izugarri 2; ikaragarri 2. Elkortu eta hondatu egin dira ezin gehiago.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Andre ederra ezin gehiago. Unatua ezin gehiago. Ezin gehiago kartsuki. || Ona, ezin gehiagoa.

ezin gehiagoan 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Ezin gehiagoan damu dut.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Jaun bat ezin gehiagoan ona.

ezin gehiagoko adj. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Ezin handiagoa. Ezin gehiagoko poza. Bozkario ezin gehiagoko bat. Bere jakinduria ezin gehiagokoarekin.

ezin gehiagoraino 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Hil ala biziko jokoan ezin gehiagoraino sarturik.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Ezin gehiagoraino ederra, ezin gehiagoraino on eta maitagarria.

gehiago dena lok. Are gehiago. Gehiago dena, egia ez da holakoa. Ez dute deusik ordaintzen eta, gehiago dena, ez omen dute legez deusik ordaintzen ahal. || Onetsia, eta oraindik gehiago dena, ederretsia.

gehiago ezin 1 adj. Gorena, ezin hobea. Jaunaren amodio gehiago ezina.

2 iz. Zerbait gehiago egiteko ezintasuna. Gehiago ezinaren amorruz.

gehiago ezinean adb. Ezin gehiago, ezin gehiagoan. Alferrik da esatea osoro eta gehiago ezinean maitatzen dituztela euren umeak.

gehiago gabe Gehiagoko gabe. Gehiago gabe, andrearen esan hutsarekin, Jose ziegan sartu zuten.

gehiago izan Hobea izan, maila garaiagokoa izan. Ik. gutxiago izan. Garai horretan edozein euskaltzale da ni baino gehiago. Ni bezainbat edo gehiago ziren pertsonak.

gehiagoko adj. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. Hori baino gehiagoko buruhausterik badugu. Gehiagoko xehetasunetan sartu gabe. || Balio gehiagoko lana. Ezin gehiagoko poza.

gehiagoko(rik) gabe Besterik gabe. Eta gehiagoko gabe, hemen amaitzen dugu gaur.

gehiagorik Gehiago. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da batez ere). Ez diot kalte gehiagorik egingo. Gehiagorik ezin pairatuz. Ez ote du gehiagorik merezi? Biziak ez ote du unibertsitateak baino gehiagorik irakasten? Deus gutxi da hori, horratik; gehiagorik nahi genuke.

gehiagotan adb. Aldi gehiagotan. Behin eta berriz eta gehiagotan. Gehiagotan argitaratu ditu. Askotan asmatu du, baina gehiagotan huts egin. || Behin baino gehiagotan aipatzen du heriotza.

gehiegi

1 asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien konparatibozko era, komeni den edo egoki den baino gehiago dena adierazten duena. (Izen sintagma bati dagokiola, haren eskuinean; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu). Ik. larregi; sobera. Anton. gutxiegi. Bekatu larri gehiegi ditut neure gain. Lan hori egiteko ez zaizkigu urte gehiegi gelditzen. Alde gehiegi dago batetik bestera. Ez zion jaramon gehiegirik egiten. Biguntasun gehiegirekin. Etxe gehiegitan gertatua.

2 (Izen sintagma ezabaturik). Ik. lar. Gehiegi edaten zuen. Ez dut uste gehiegi ardura duenik. Aski eta gehiegi dira. Zerbait, ordea, ikusi dut, beste gehiegik ere ikusi dutena. Ez dizu gehiegitarako balioko.

3 (Izenondo gisa, mugatua). Konfiantza gehiegia sortzen baitigu. Oi, eskuzabaltasun guztiz gehiegia! Edan gehiegiak hondatu ditu. Maiteminduen mintzaerari gehiegia izatea, hiperbolezkoa, berez omen dagokio.

4 (Izen gisa). Gehiegia beti da txarra.

gehiegian adb. Gehiegi, neurriz gain. Ik. gehiegiz. Ardoa gehiegian ez dela ona. Zer ote dio filosofoak?, ezer ez gehiegian; erdiko neurrian dago bertutea.

gehiegiko adj. Gehiegizkoa. Gehiegiko argitasunik gabe.

gehiegitan adb. Aldi gehiegitan. Gehiegitan gertatua.

gehiegiz 1 adb. Gehiegi, neurriz gain. Ik. gehiegian. Guztia neurriz, ezer ez gehiegiz. Ordura arte konpainiei gehiegiz pagatu zitzaiena itzultzeko eskatzea.

2 adb. Normaltzat jotzen dena gainditzeagatik. Kosta egiten da esatea, baina hobe da gehiegiz bekatu egin gutxiegiz baino.

gehiegizko adj. Gehiegizko begirunez begiratzen zioten. Gehiegizko edanak gaitz egiten du. Egin dezakeen gaitza ere ez da gehiegizkoa izango. Hori gehiegizkoa da!

nahikoa eta gehiegi adb. Adkor. Nahikoa. Oraingoz uste dugu nahikoa eta gehiegi egiten dugula. Nahikoa eta gehiegi itxaron dute.

gero

1 adb. Oraina igaro ondoan; aipatzen dena igaro ondoan. Gero etorriko da. Ken itzazu oinetakoak eta etor zaitez gero. Lehenik haurrak, gero gainerakoak. Gero, gerra ondoan, izan dira gerokoak. Lehen, orain eta gero. Orain, gero eta beti. Ez orduan eta ez gero. Handik landa jo zuen gero, esketik biziz. Esertzeko esan zion; eta gero horrela mintzatu zitzaion (...). Gero ere bai. Maizago hasiera hartan gero baino. "Gero" dioenak "bego" dio (esr. zah.).

2 iz. Etorkizuna. Ik. geroaldi. Bizi zuhurki, ez ahantz geroa. Gerorik gabeko asmoa. Lehena, oraina eta geroa. Geroak esan beza: "Herri bat izan zen". Geroaren beldurrez. Hizkuntzaren legeak eta oinarriak ez daude geroan, aldi igaroan baizik.

3 Esaten edo agintzen denaren ondoan, hura indartu edo azpimarratzeko-edo erabiltzen den hitza. Ederra da, gero! Gogorra zuen burua gure mutilak, gero! Baina nola egin, gero! Horixe ez, gero! Ez dakizu zuk gutxi, gero! Are gutxiago egilea —nolakoa, gero!— hilik dagoenean. Ez niri gezurrik esan, gero! Ez, gero, nire ondoren ibili, asko ibili ohi diren bezala. Berriketa gutxi, gero, niri. Baina neurritik kanpora ez, gero, hemen hasi. Sarrera debekaturik dago: kontu, gero!

eta gero (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Aipatzen dena gertatu edo egin ondoan. Hura egin eta gero. Etxea berritu eta gero. Marinelek-eta kanta zitzaten, buruz ikasi eta gero.

geroago Aipatzen dena igaro ondoan. Ik. beranduago 2. Orain ez, geroago. Aita etorri zen aurrena, ama geroago. Geroago jaioa bainaiz. Geroago etorri direnen artean. Ordubete geroago. Egun batzuk geroago joan zen bere herrira. Bi urte geroago agertu zen. Eguerdia baino lehenago edo geroago. Hau baino geroago hasiak. Geroago ere maiz berritzen da gugan lilura hau. Hori geroagorako utzi!

geroago ...-ago Gero eta ...-ago. Geroago harrituago nauka.

geroago eta ...-ago Gero eta ...-ago. Geroago eta hurbilago. Geroago eta gehiago gogortzea. Geroago eta gorroto handiagoa zion.

geroagoko adj. Geroagoko denboretan. Bere garaiko eta geroagoko beste edozein idazle.

geroan adb. Aurrerantzean. Ez zitzaion, geroan, holakorik galdatu behar gure aitari. Gurekin izanen dela orain eta geroan ere bai.

gero arte interj. Norbaitengandik urruntzean eta, agur egiteko erabiltzen den esapidea. Agur, ba, gero arte. Gero arte orduan.

gero ere 1 adb. Aurrerantzean ere. Horretara zuzendu zituen gero ere bere ahaleginak.

2 adb. Azkenean. Ekarri zenuen, gero ere, behar zen erremedioa.

gero eta ...-ago (Izenondo edo adizlagun batekin). Gero eta leunago, egokiago, erabilgarriago bihurtuko da. Gero eta beherago. Gero eta hobeki. Gero eta gehiago. Gero eta bira zabalagoetan. Gero eta mingarriagoak esango dira, eta gero eta mingarriagoak entzungo.

gero gerokoak Unean unekoari begiratu behar zaiola —eta ez etorkizun dagoenari— adierazteko erabiltzen den esapidea. Behinik behin jaia ondo irten dadila eta gero gerokoak. Gero zer izanen dun, nork daki?, gero gerokoak.

geroko 1 adj. Geroko bizitza. Campionen lehenbizi hartako eta geroko ideiak. Gerokoaren beldurrik gabe. Gerokoak gero.

2 adb. Egitekoak geroko uztea. Beti geroko agindu. Gerokoak geroko.

gerokoan adb. Aurrerantzean. Orduan ongi irteten dena, gerokoan ere ongi irtengo da.

geroko batean adb. Handik pixka batera, geroago. Geroko batean, Osiñetan ikusi nuen.

gerokotz adb. Ipar. Geroko. Fruituak gerokotz begiratu.

gerora adb. Gero, geroago. Gauza ez da batere gerora errazten. Gerora mairuek ia Espainia osoa menderatu zuten.

gerorako 1 adj. Geroko. Gerorako biziera antolatu. Gerorako asmoak.

2 adb. Geroko. Gerorako ez zela ezer gelditzen.

gerotik gerora 1 Gero eta gehiago. Haren aipua hedatzen zen gerotik gerora.

2 (ibili eta kideko aditzekin). Atzeratzen. Batasun bidetik, gerotik gerora ibili gabe, gogotik eta deliberatuki abiatzea.

geroxe adb. Geroxeago. Guztiak isil, geroxe kanta.

geroz adb. Geroztik, harrezkero. Hizkuntza hau hemen sartu zen, eta geroz badirau. Geroz gertatuak ikusi ondoan.

geroz eta ...-ago Gero eta ...-ago.

gerozko 1 adj. Harrezkerokoa, geroztikakoa. Gerozko bere agerraldietan.

2 adj. (-z atzizkiaren eskuinean). Samuelez gerozko profetak. Orduz gerozkoa.

-z gero 1 (Aditzaren partizipio burutuari edo aditz laguntzaileari loturik). Aipatzen dena gertatu edo egin eta gero. Aita hilez gero sortua. Zeren zahartuz gero, zahartzeak berak emango dizu egitekorik asko. Gizona gizon denez gero, zer den galdezka ari da. Hura baztertuz gero, ez naiz inoren ikasle izan.

2 (Aditzaren partizipio burutuari loturik). Aipatzen dena horrela gertatzen edo egiten delarik, edo horrela egiten edo gertatzen bada. Bide horretan abiatuz gero, honela ikusten ditut nik mailak. Literatura aldetik begiratuz gero. Behin horretara jarriz gero. Hurbilduz gero, elkarganatuz gero, gaitz da kutsatu gabe gelditzea. Hartaratuz gero.

3 (Aditz laguntzaileari loturik, kausa-edo adieraziz). Formaz ari garenez gero. Gauden erne, zer gertatuko den ez dakigunez gero. Egiteko baduzunaz gero.

4 (Denbora-aditzondo gisa). Ik. ezkero. Ez baitzituen aurreko igandeaz gero ikusi. Sanferminez gero.

-z geroz -z gero.

-z geroztik -z gero. Ik. geroztik. Hitz egiten ikasiz geroztik. Euskal literatura hasi zenez geroztik. || Batasun horretaz geroztik.

[Oharra: Euskaltzaindiak, bilera eta gero esapideak eta kidekoek euskara idatzian izan duten erabilera kontuan harturik, esapide horien ordez bilera bukatu eta gero edo bileraren ondoren eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

gezur

iz. Egiaren kontra ohartuki esaten den gauza. Gezur handia, galanta. Gezur hutsa, biribila. Gezurrik gabe esan daiteke gutxi idatzi zuela. Hori gezurra zela guztiok dakigu. Gezurraren gainean zin egitea. Ez naiz ni gezur-zalea. Gezurra eta saltsa beti horrek. Gezur-asmatzailea. Gezurrak buztana labur (esr. zah.).

gezur eta abar 1 adb. Gezurrak esanez, gezurrak asmatuz. (Perpausaren barnean esaldi beregain bezala erabiltzen da). Gezur eta abar, berriketa hutsean dihardute. Gauza erraza da, gezur eta abar, gure neskatxa onetako bat itsutzea.

2 iz. Gezurra. Gezurrez eta abarrez beterik baitaude. Erantzuten dizute gezurra eta abarra.

gezur jario, gezur-jario iz. Gezurrez beteriko jarduna. Heure lurrean ere ez ote duk, bada, gezur-jario hori eten behar?

gezur-jario adj. Gezurtia. Zertara deitu dut nik gezur-jario hori?

gezurra esan, gezurra erran Ea noiz den zilegi gezurra esatea. Gezurrik ez esatea. Gezurra nesan Getarian, ni etxean eta hura atarian (esr. zah.). || Gezur bat esaten duenak. Gezur txikiak esateko ohitura. || Gezurra diozu.

gezurra iruditu (gezurra dirudi, gezurra badirudi ere eta kideko esapideetan, sinesgaitza gerta daitekeen adierazpen bati sarrera emanez). Gezurra dirudi!, bi begi eduki eta gehiago ez ikustea. Gezurra badirudi ere, negua iristeko irrikan egoten ginen.

gezurraren gainean adb. (zin egin eta kideko aditzekin). Gezurretan. Zin egiten dut sarritan; batzuetan egiarekin, bestetan gezurraren gainean.

gezurrean adb. Gezurretan. Horretan ezagutu nuen ni gezurrean harrapatu beharrez ari zela.

gezurretan adb. Gezurra esaten, gezurra esanez. Gezurretan ari da. Gezurretan harrapatu zuten. Gezurretan esan dut. Gezurretan zin egitea. Inor gezurretan salatzea.

gezurrez adb. Gezurra esanez, gezurretan. Gezurrez salatu ninduen zure aurrean.

gezur-zulo adj. Gezurtia. Ik. gezurrontzi. Gezur-zuloak!, gezurti alaenak!

gezur-zuri adj. g.er. Faltsua, zuria. Azpikerian eta asmakerian iaioa da, gezur-zuria, liluratzailea.

goi

1 iz. Edozein gauzaren barrenean, lurretik urrutien dagoen aldea. Ik. gain1 1. Anton. behe. Berea da zerua, lurra ere berea, berarena guztia, goia eta behea. Eskailera bat, oina lurrean eta goia zeruan zituena.

2 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Ik. gora. Goian zegoen, bere gelan. Goitik datorrena. Goitiko mintzo bat. Etxearen goiko leihoan (Ik. goiko). || Lehen goi samar ginenak azkar goaz behera. || Goi-goitik jausirik. Goi-goian dago. Goi-goiko mailan.

3 iz. Gailurra. Alpeetako goi hozkirrietara.

4 iz. (Singularrean nahiz pluralean). Zerua. Zenbat izar eder goi zabaletan! Goi urdinari so. Lurreko abere eta goietako hegaztiak. Aintza Jainkoari goietan. Han goian ikusi arte. Goian bego.

5 iz. (Hitz elkarketaren lehen osagai bezala, hainbatetan, 'jainkozko, naturaz gaindiko' esanahiaz). Goi bizitza. Kristautasunaren muina goi maitasuna da. Goi ondasunak.

6 adj. Garaia. Ik. goien. Zeru goia. Izadia eta giza bizitza izaki goi batengandik zintzilik bezala daudela. Gauza goiago eta miragarriagoetarako eginak gara. Zeru goietan.

goi agerpen, goi-agerpen Errebelazioa, agerpena.

goia jo Heg. Puntu edo mailarik gorena iritsi. Ik. gailurra jo 2; goiena jo. Biztanleen hazkundeak goia jo zuen hirurogeiko hamarkadan.

goian bego Hil den norbaiten arimaren alde erregutzeko edo hil den norbait aipatu ondoren erabiltzen den esapidea. Gazterik egin zituen lur honetako aldiak; goian bego! Guadalupeko ibilaldia Joxe Albisua (goian bego) Oiartzungo bikarioa zela, 1987. urtean, hark Ama Birjinaren omenez martxan jarri zuen ibilaldia da.

goian behean adb. Gogotik, indarrez. Euria goian behean ari zuen. Elurra goian behean ari du. Meza-ezkila goian behean joka hasi zen.

goian zerua eta behean lurra adb. Ezer gabe. (Maiz gelditu eta kideko aditzekin erabiltzen da). Goian zerua eta behean lurra bizi ginen. Etxea hondakin-multzo bihurtu dietelako eta, ezer gabe, goian zerua eta behean lurra, geratu direlako. || Geratu zen gizagaixoa goian zerua eta behean lurra baino beste barik. Goian zerua eta behean lurra zutela atera behar izan zuten etxetik.

goi arnasa, goi-arnasa Inspirazioa. Ik. goiargi. Minervaren kuttunek berezko duten goi arnasa.

goi bilera, goi-bilera Munduko agintari nagusien bilera, garrantzi handiko gaiak eztabaidatzeko egiten dena. Ik. gailur 4. Adierazpen horiek Moskun egiten ari diren Klima Aldaketari Buruzko Goi Bileran egin dituzte. Madril aukeratu zuten nazioarteko goi bilera egiteko, 1991ko urrian.

goi eta behe 1 adb. Goitik behera, alde guztietatik. Irauli nuen etxe guztia, goi eta behe. Italia goi eta behe ezagutzeko.

2 adb. Euriaz eta kidekoez mintzatuz, gogotik. Bota zuen euria goi eta behe.

goi haga, goi-haga Teilatuaren zurajean, gapirioak gainean botatzeko jartzen diren hagetako bakoitza. Ik. petral2 1.

goi hats, goi-hats Goi arnasa, inspirazioa.

goi hodei, goi-hodei pl. Meteorol. 7.000 metrotik 13.000 metrorako garaieran eratzen diren hodeiak. Zerua ez da erabat oskarbi egongo, baina goi-hodeiak baino ez direnez izango, giroa argia eta eguzkitsua izango da.

goi kargu, goi-kargu Gobernuan, erakundeetan eta enpresa handietan, erantzukizun eta aginte handiko kargua. Biok izan ditugu, gainera, goi karguak unibertsitateko administrazioan.

goi kargudun, goi-kargudun Goi kargu bat betetzen duen pertsona. Gobernuko hainbat goi kargudun finantza arloan jardundakoak dira.

goiko alde Goian dagoen aldea. Ik. goialde. Zubiaren goiko aldetik. Goiko aldeko saila.

Goiko Jaun Jainkoa.

goikoz behera adb. Azpikoz gora, hankaz gora. Mahaiak goikoz behera bota zituen. Herriko gauza guztiak goikoz behera eta azpikoz gora erabili zituzten.

goi lautada, goi-lautada Goi ordokia.

goi maila, goi-maila Goiko maila. Goi mailan ageri da Xenpelar bertsolarien artean.

goi mailako, goi-mailako adj. Goi mailako andrea. Goi mailako antzerkia. Haren ama ere goi mailako kirolaria izan zen.

goi mendi, goi-mendi Garaiera handiko mendia. Gaztea izanagatik, goi mendian zaildutako mendizalea zen. Goi mendian trebatzeko ikastaroa. Goi mendietan neguan ohikoak izaten dira elurteak.

goi min, goi-min Altitude handietako oxigeno faltak eraginiko ondoeza. Ez al duzu goi minik sumatu mendi horietan? Goi minak harturik zeuden.

goi nafarrera, goi-nafarrera Euskal dialektoa, Nafarroako ipar-mendebalean eta erdialdean, eta Gipuzkoako ipar-ekialdean mintzatzen dena. Goi-nafarreraz ematen zituen berriak.

goi ordoki, goi-ordoki Altitude handian dagoen ordoki zabala. Hego Amerikako goi ordokietan.

goitik behera 1 adb. Goiko aldetik beheko aldera. Goitik behera zintzilik. Elizako oihala goitik behera urratu da. Herri xume jatorrari goitik behera begiratzen dioten horietakoak. Bere buruari gehiegi zeritzon eta goitik behera begiratzen zion lehengusuari.

2 adb. Alde guztietatik, osorik; burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Garbitzen da etxea goitik behera. Goitik behera arrapaladan ikertu ostean.

3 adb. Euriaz eta kidekoez mintzatuz, gogotik. Euria goitik behera ari du.

goitik beheraino 1 adb. Goiko aldetik beheko alderaino. Ik. goitik behera. Eskailera burutik amildu eta goitik beheraino, zuzen.

2 adb. Burutik burura, hasieratik bukaeraraino; osorik, guztiz. Goitik beheraino miatu zidaten etxea. Goitik beheraino zuriz jantziak. Erdaraz ari ziren ikastetxe guztietan, baina jendea euskalduna zen, goitik beheraino.

goiti

1 adb. Gora, gorantz. Anton. beheiti. Beheiti goazela, ez goiti. So egizu goiti. Goiti doan kea bezala. Burua goiti altxatzen dute. Goiti bihotzak! Goitiago haikatzen direnak. Karrikari goiti: kalean gora.

2 (-z atzizkiaren eskuinean). Ehunez goiti: ehunetik gora. Mila liberaz goiti balio du. Neurriz goiti. Hegatzen da hodeiez goiti, zeruraino. Azpikoz goiti: azpikoz gora.

3 (-tik atzizkiaren eskuinean). -tik aurrera. Nik ez dezadan hemendik goiti goserik jasan. Zer behar zuen egin handik goiti. Egun hartarik goiti ez zuen jaten astean behin baizik.

4 (Leku atzizkiekin, singularrean). Han goititik: han goitik. Frantziako erresuma altxatu da goitira: altxatu da gora.

5 adj. Gora, garaia. Edo infernua edo paradisu goitia.

goitiago adb. Gorago. Bere burua bertzeak baino goitiago ikusi nahi izatea. Ziminoa goitiago eta uzkia ageriago.

goiti egin 1 Gora egin, goititu. Euskal probintzietan sozialistek goiti egin dute, eskuindarrek beheiti.

2 Oka egin, goitika egin.

goiti eta beheiti adb. Gora eta behera, hara eta hona. Ontzia bazebilen goiti eta beheiti, jo harat, jo honat. Ongi begira dezagun goiti eta beheiti, bazter batera eta bertzera.

goiz

1 iz. Gauerditik eguerdia arteko denbora-bitartea, bereziki egunsentitik eguerdia artekoa. Goiza etorri zenean. Goiz, eguerdi eta arrats, beti porrusalda. Goiz guztiek dute beren arratsaldea. Goiz hartako egitekoak. Udaberriko goiz bat. Igande goiz zoragarri batean. Goiz guztia lanean igaro. Goiz osoa eman du etxean. Goizetik arratsera, dantzan eta kantari. Bihar goizean. Hurrengo goizetan. Goizean bost eta erdietan jaikita. Goizeko ordu bietan. Goizeko hamarretan. Goizeko ihintza. Goiz beranduan: eguerdi inguruan. Goiz gorri, arrats euri (esr. zah.). || Goiz-goizean ekin zioten ibilaldiari.

2 adb. Egunaren lehen orduetan. Nora zoaz horren goiz? Biharamunean goiz, ikasleei deitu zien. Eguzkia gero eta goizago agertzen zen. || Oso goiz da.

3 adb. Ordu edo garai ohikoa edo seinalatua baino lehen. Ik. goizik. Anton. berandu1. Ordubete goizago jaikiz. Goiz etxeratzea. Goiz afaldu genuen. Goiz ala berant noiz joko nauen herioak, hori nik ezin jakin. Goiz hasi zen bizibide eroso baten bila. Goiz ontzen diren pikuak. Goizago ohera zaitez. Goizegi da zertan geldituko garen jakiteko. Neska-mutilen goizegiko harremanak.

goiz alba, goiz-alba Egunsentia.

goiz argi, goiz-argi Egunsentia. Biharamunean, goiz-argiarekin, astoak hartuta bidean jarri ziren gizonak. Hurbil da nire garaipena, badator nire salbamena, goiz-argia bezala.

goiz-arrats 1 adb. Goiz eta arrats; egun guztia. Umeei ematen zaie goiz-arrats, ura arto irin lipar batez zuriturik. Goiz-arrats ez zen isiltzen.

2 iz. pl. Goiza eta arratsa. Goiz-arratsetako freskura. Goiz-arratsetako otoitzak.

goizdanik adb. Goiz, goizik. Bildotsak ez dira ernarazi behar bi urte beteak izan arte, bestela, goizdanik ahultzen dira. Urrun etzatera zihoan odoletan eguzkia, goizdanik baitzen jaikia.

goizean goiz adb. Goizeko lehen orduan, goizean oso goiz. Goizean goiz atera ziren.

goizean goizetik adb. Goizean goiz; goizean goiz hasita. Jaiki goizean goizetik, usteltzen ohean egon gabe. Txistulariek goizean goizetik iragarri zuten Bermeon egun berezia dela. Goizean goizetik mozkortuta dabilenaren antzera mugituz.

goizean goizik adb. Goizean goiz.

goiz edo berandu adb. Lehenago edo geroago. Goiz edo berandu, altxatuko du burua. Goiz edo berandu, saiatu beharko zuen.

goizeko izar Artizarra. || Mutil horrekin ezkondu; horixe nire goizeko izarra.

goiz eta arratsalde adb. Goizez eta arratsaldez, egun guztia, etengabe. Ik. gau eta egun. Goiz eta arratsalde, ez didate bakerik eman. Bazebilen gau eta egun, goiz eta arratsalde.

goizetik adb. Goiz, egunaren lehen orduetan. Zergatik jaiki zara hain goizetik? || Goiz-goizetik zetorren oso eguraldi ederra.

goizetik arrats adb. Goizetik gauera, egun guztia. Goizetik arrats lanean ariz. Goizetik arrats, kantari.

goizetik gauera 1 adb. Egun guztia. Goizetik gauera, jai eta aste, nire indarrak lan gogorrean urtzen.

2 adb. Bat-batean, berehala. Ik. gauetik goizera. Usterik gutxien denean, goizetik gauera, etxe hori beste batena dela entzun du.

goizetik goizera 1 adb. Egunetik egunera. Goizetik goizera tristeago eta adore gabeago itzultzen zen etxera.

2 adb. Egun bateko goizetik hurrengo eguneko goizera. Goizetik goizera izaten da festa.

goiz parte, goiz-parte Goiza, goizari dagokion egunaren zatia. Bertsotarako txarra baita goiz-partea. Goiz parteko zurrutak.

gora

1 adb. Toki garaiago batera. Anton. behera. Besoak gora jasoz. Behetik gora. || Goraino: goiko alderaino. Goraino betea. || Gorantz joan. Arranegi kalean zehar gorantz egin zuen. || Izenak gora eta izenak behera hasi garenez gero (Ik. gora eta behera 2).

2 postpos. Ik. hankaz gora; ahoz gora. Aldapan gora joan. Kalean gora, kalean behera. Nafarroan gora eta Nafarroan behera galdezka zebilelarik. Hegan joan zen teilatutik gora. Seiehun metrotik gora zuhaitzak hasten dira. Zeruaz gorago da, lurraz beherago. Paretak gora joaten baitziren zimitzak. || Hirurehun milioitik gora dira gaztelaniaz mintzatzen direnak. Bost urtetarik gorakoentzat. Bere ezagueraz goragoko gauzak.

3 interj. Norbait edo zerbait goratzeko oihua. Ik. biba. Gora gu eta gutarrak. Gora San Fermin!

4 adj. Jas. Garaia, altua. Mendi gora bat. Leku gora batean. Jaun guztiz gora eta zuzena. Misterio gorak eta barrenak. Duintasun gora hura iristeko. Zer Jainkoa baino hobeagorik eta goragorik? Guretzat goregi diren gauzak. || Metro bat gora eta bi zabal.

5 adb. Ipar. Goraki. Gora esan. Eta hasi zen hura ere gora mintzatzen. Gora-gora zioelarik hitz bakoitza.

6 adb. Ipar. Gorarik. Burua gora ekarriko du.

7 iz. Hobetzea, hobera egitea. Ez du gora handirik egingo.

azpikoz gora adb. Azpian egon ohi dena gainean dagoela; nahas-mahas. Ik. hankaz gora; azpikoz gainera; azpikoz gain. Azpikoz gora iraultzen itsasoaren hondarrak. Mundua azpikoz gora jarriko luketela.

gora egin 1 Goratu. Langabeen kopuruak gora egin du azken hilabetean. Petrolioaren prezioak gora egin du nabarmen. Gauza guztien prezioek gora egin zuten, eta zilarrarenak behera. Berrogei egunez iraun zuen uholdeak; gora egin zuten urek eta ontzia lurretik jaso zuten. || Hildakoen kopuruak gora eta gora egiten du.

2 (-n atzizkiaren eskuinean). -n gora joan. Eskaileretan gora egin zuen. Errekan gora eginez.

gora eta behera 1 adb. Ama Joakina, bere urteekin, ez dago bide horietan gora eta behera ibiltzeko. Noiz arte mendian gora eta behera? Beti gora eta behera, behin jausi, beste behin jaiki.

2 adb. (Izen baten eskuinean, izen hori behin eta berriz aipatzen dela aditzera emanez). Gaur ilargia gora eta behera; besterik ez da entzuten. Hark esaten zuen filologook beti ari garela hizkuntza gora eta behera, ez diogula gorputzari erreparatzen, eta gorputzak askoz gehiago komunikatzen duela.

gora eta gora gora-ren indargarria. Etengabe gora eta gora, atsedenik hartu gabe. Aparra bezala gora eta gora joango nauk. Arrainaren prezioa geldi dago, eta gastuak gora eta gora. || Gora eta gora beti, Doraemon!

gorago 1 (Mugimendua adierazten duten aditzekin). Gora heldu zara, baina ni gorago helduko naiz. || Goraxeago igoko bagina.

2 (Mugimendurik adierazten ez duten aditzekin). Gorago esan dugun bezala.

goragoko adj. Gorago dagoena. Goragoko mailan dago ingelesa. Haren handitasun ezin goragokoa.

gora-goraka adb. Bizk. Haserre batean, bere onetik irtenda. Jende guztia hasi zen gora-goraka eta garrasika.

gora jo Zuz. Goragoko epaimahai bati beste baten epaia berrikus dezan eskatu. Ik. apelatu1. Gora jotzeko bideak ere moztu dizkigute.

gora jotze iz. Zuz. Goragoko epaimahai bati beste baten epaia berrikus dezan eskatzea. Ik. apelazio. Prozesuko bermeak hausteagatiko gora jotzea.

gorakoan adb. Gorako bidean, gora igotzean. Berehala iritsi gara gorakoan ikusi dugun burdinazko atearen ondora.

gorako jauzi Atletismo proba, altuera jakin batera dagoen barra baten gainetik, hura bota gabe salto egitean datzana. Zilarrezko domina lortu du gorako jauzian.

goregi 1 (Mugimendua adierazten duten aditzekin). Burua goregi altxatu gabe.

2 (Mugimendurik adierazten ez duten aditzekin). Goregi zeudela eskuz heltzeko.

gorputz

1 iz. Gizakien eta animalien materiazko osagarria. (Gizakietan arima-ren aurrez aurre). Giza gorputza. Gorputz handiko asto ederrak. Hegaztiek lumaz estalirik dute gorputza. Gorputzik gabeko espiritu hutsak. Arima gorputzetik irtetean. Gorputz eta arimako osasuna. Hor ari da jo eta ke, egun osoan lanean, gorputza asko nekatzen. Gorputz hilkorra, ustelkorra. Zure gorputz sakratua maiz errezibituz. Jesu Kristoren gorputz-odolak sagaratzean. Bere gorputz hila beztitzeko. McCarthy zenaren gorputza aspaldi usteldua zela (Ik. beherago 5).

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gorputz zatiak. Gorputz oinazeak. Espiritu Santua gorputz itxuran, uso irudian jaitsi zen. Gorputz adinari gagozkiolarik. Gorputz harreman horiek ezkongaietan debekaturik daude. Gorputz lana.

3 iz. Irud. Eliza gorputz bat baita. Hala, anitz garelarik, gorputz bat gara Kristo baitan. Aita santuak eta apezpikuek egiten duten gorputzean.

4 iz. Gorputz enborra. Gorputza eta besoak zauriz beterik. Gorputza zulo batean aurkitu zuten, eta burua handik hamar urratsetara. Gorputz liraina zuen.

5 pred. Hilotzik, gorpu. Maiteñoa zait hil atzo, aretoan gorputz dago. Suge batek heldu eta ordubeteko gorputz zela. Ondoeza eginda, gorputz geratu zen. Atzo bizi, egun gorputz.

6 iz. Fis. Materiazko zernahi gauzaki. Gorputz baten masa.

7 iz. (Hedaduraz). Eman ezazu irina, oreak gorputzik aski hartu arte. Gorputzik gabeko ametsa eta irudipen hutsa.

gorputz adar, gorputz-adar Besoa edo zangoa. Goiko eta beheko gorputz adarrak.

gorputz-arima (Singularrean nahiz pluralean). Gorputza eta arima. Gorputz-arimen osasuna. Gorputz-arimen galgarri. Giza gorputz-arimen hondar zikinak.

gorputz atal, gorputz-atal Gorputz atalek ematen diguten laguntza soil-soilik dugula. Mihia ez beste gorputz atal guztiak ezinduak zituen.

Gorputz egun, Gorputz-egun Corpus eguna. Ik. Bestaberri. Gorputz egunerako josi genion soineko beltza.

gorputz enbor, gorputz-enbor Ugaztunen gorputzaren zati nagusia, burua eta gorputz adarrak kokatuak daudena. Gorputz enbor mardula eta zango motzak zituen.

gorputz eta arima adb. Erabat, oso-osorik. Gorputz eta arima naiz zeurea. Bazekien alabak gorputz eta arima maite zuela.

gorputzezko adj. Gorputzezko izakiak. Jauna, eskerrak ematen dizkizugu espirituzko eta gorputzezko gauza guztiak egin zenituelako.

gorputz heziketa, gorputz-heziketa Gorputz hezkuntza. Gorputz heziketako irakaslea da.

gorputz hezkuntza, gorputz-hezkuntza Hezkuntzaren atala, bereziki eskola garaikoa, ariketa fisikoaren bitartez gorputza lantzea helburu duena. Ik. gimnastika. Gorputz hezkuntzan tituluduna. Iaz jaitsi egin zen gorputz hezkuntzako orduen kopurua.

gorputz saindu Eukaristia. Gorputz sainduko sakramentua.

gura izan, gura izan, gurako

du ad. Nahi izan. Berak gura duena egin behar dugu. Agur bat egin gura diet. Bere hurrean eduki gura gaitu. Ez dut inor nekatu gura. Zer gura duk nik esatea? Gura baduzu. Zer esan gura du horrek? Hasi zen txindorra ere abestu gurarik. Berak hala gura izan duelako. Bizia galdu gura izan badio inori. Ez du inork entzun gurako. || Jaungoikoari gura dakiola.

gura adina Nahi adina. Gura adina lo eginda.

gura eta gura ez Nahi eta nahi ez. Gura eta gura ez egin beharko dudana.

gurago izan Nahiago izan. Jolasa baino ardo ona gurago dute. Apurtu baino mila bider gurago dut osorik ematea.

guran (Aditz baten partizipio burutuaren eskuinean). Nahian. XX. mendeko emakumeen bizimodua nolakoa zen ezagutu guran, Lekeitioko emakumeak elkarrizketatu dituzte. Ziria sartu guran ari zait beti jendea.

gutxi

1 zenbtz. Kopuru txiki zehaztugabea adierazten duen hitza. (Izen sintagmaren eskuinean doa eta mugagabean erabiltzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke). Anton. asko; anitz. Liburu gutxi erosi genituen. Duela urte gutxi gertatua. Egun gutxi barru. Ogi gutxi jaten du. Lotsa gutxi dute. Eskola gutxi ikasia. Egur gutxi den tokietan. Janari gutxi da hori lau lagunentzat. Euskaldun gutxi da horren berri ez dakiena. Berri on gutxi. Buruhausterik asko eta nahigabe ez gutxi. Zabaldu omen dira munduan ohitura gaizto ez gutxi. Edale on gutxi langile on. Oso gauza gutxi. Mihi gutxik dute hain dohain ederra. Sineste gutxiko gizona. Indar gutxirekin. Aste gutxiren buruan. Hitz gutxitan esateko. Denbora gutxian. Bertute hori gauza gutxitzat daukate. Denbora gutxiz egiten du anitz. || Eta sudurrak ere ez zion arazo gutxi-gutxi ematen.

2 (Izenordain gisa). Horrelakorik gutxi ageri da gure artean. Anitz dira deituak, baina gutxi hautatuak. Benetako nekazariak gutxi dira han. Esnea ere gutxi izaten zen. Ez da gutxi. Giza eredu jatorra dugu, gutxi bezalakoa. Gutxik ezagutzen duten hizkuntza. Gutxiri gustatzen zaiona. Gutxiren gose dena gutxik asetzen omen du.

3 (Adizlagun gisa). Gutxi edaten du. Gutxi landutako idazlana. Gutxi balio duten liburuak. Gutxi axola dio. Haietako askok pairatu beharko dute ez gutxi. Oso gutxi daki horretaz. Hain gutxi maite badugu. Ahal bezain gutxi.

4 (Orduak adierazteko). Hamarrak hamar gutxi. Hamarrak hamar gutxitan. Hamarrak hamar gutxiago. Hamarrak hamar gutxiagotan.

5 (Izen gisa). Ikaskizun gutxi utzi digute aurrekoek, eta utzi diguten gutxia ere aise zuzen dezakegu. Gutxi baduzu, eman ezazu gutxi hartatik zerbait.

6 (Izenondo gisa). Jateko laburra eta lo gutxia. Zuen sineste gutxiagatik.

den gutxiena (ere) 1 (Adizlagun gisa). Ezertxo ere. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. den mendrena. Ez dut adierazi nahi, inolaz ere, bere eginkizun nagusiaz den gutxiena ere ahaztu zenik.

2 (Izenordain gisa). Oi, egiazko karitatetik den gutxiena bagenu!

den gutxieneko adj. Gutxienekoa. Den gutxieneko itzalik gabe.

den gutxienik (ere) Den gutxiena. Plaza aldera den gutxienik ez hurbiltzea.

ez gehiago (eta) ez gutxiago adb. (Indargarri gisa, aurretik esan dena azpimarratzeko erabiltzen da). Kalizan dagoen guztia, ez gehiago ez gutxiago. Nik oraindik ez diat mila pezeta baino gehiago pagatu lepazuri larrurik, eta hau ere horixe ordainduko diat, ez gehiago eta ez gutxiago.

ezta gutxiago(rik) ere Ezeztapen bat indartzeko erabiltzen den esapidea. Ez naiz asmatzen ari, ezta gutxiago ere. Ez ginen horrezaz bakarrik mintzatu, ezta gutxiagorik ere. Larramendiren garbitasuna ez zela, ezta gutxiagorik ere, beste geroagoko batzuen mailara heldu.

guti bada guti Ipar. Gutxi bada ere. Guti bada guti, emendatuz doazela. Afganistanen badira, guti bada guti, musulmanak ez diren batzuk.

gutxiago 1 Errazago eta neke gutxiagorekin. Hitz gutxiagotan esateko. Gutxiagok uler dezaten. Orain gutxiago idazten du. Ez dik gutxiagoan emango. Gutxiagotan entzun ditugu horrelakoak. Ez zuen gutxiagorik merezi. Arta gutxiagoz antolatuak. Askoz gutxiago. Amore eman beharrean aurkituko gara guztiok, zeinek gehiago, zeinek gutxiago. Zuk baino diru gutxiago dut.

2 (Ezezko esaldietan, izenondoaren ezkerrean). Beste bat, ez gutxiago ederra.

gutxiago edo gehiago adb. Ik. gutxi-asko. Gutxiago edo gehiago, denek zuten zer egin. Hala eta guztiz ere, gutxiago edo gehiago, bikote egonkorrak osatzen ditugu.

gutxiago izan Maila apalagokoa izan. Ik. gehiago izan. Bere idazlanak beti izan dira zorrotz eta trinkoak, eta oraingoa ez da gutxiago. Eurek etxean jokatuko dutela, alde horixe ikusten dut nik, baina kirol arloan ez gara gutxiago.

gutxiagoko adj. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. Berori oso-oso erotzat daukala kaleko jendeak eta ni ez gutxiagoko inozotzat. Bera baino gutxiagokoa izateagatik jaiotzez. || (Izen baten eskuinean). Estatua baino bihotz gutxiagoko ugazabarik ez dagoela. Hau barexeagoa da bestea baino, zalaparta gutxiagokoa.

gutxiagorako ez izan (Singularreko 3. pertsonan, aipaturiko jokaera (poza, beldurra, haserrea...) ulergarria eta egoerari dagokiona dela adierazteko). Pozez zoratzen nago, eta ez da gutxiagorako, munduko txapelketa batean parte hartzea itzela delako. Zeharo ikaratuta zeuden; eta, egia esan, ez zen gutxiagorako: ikusi egin behar ziren aurpegi gorrotozko haiek.

gutxi-asko 1 adb. g.er. Gutxi gorabehera; gutxiago edo gehiago. Asmatuko nuke, gutxi-asko, zertaz ari diren. Begiak etengabe ari zaizkigu gutxi-asko mugitzen.

2 (Izenondo baten ezkerrean). Grina gutxi-asko tristeak. Argitasunaren edo koloreen aldakuntza gutxi-asko jarraituak.

gutxi bat 1 Pixka bat, apur bat. Eman ur gutxi bat edatera. Orain gutxi bat jasatea, gero guztia baino, ez ote da hobe?

2 (Denborari dagokiola). Entzun nazazu gutxi bat arreta handiarekin. (Denbora) gutxi batean horri buruz pentsatzen.

gutxi batzuk Heg. Batzuk, bakar batzuk. Ik. bakarren batzuk. Lagun on asko ez dago gaizki; adiskide gutxi batzuk askoz hobe. Gutxi batzuei mesede eta gehienei kalte egin ohi dien legea.

gutxi edo asko adb. Gutxiago edo gehiago. Ik. gutxi-asko. Denok dugu, gutxi edo asko, Mendebalde Urrun hartako euskal artzainaren berri. Errimak beti lotu egiten du, gutxi edo asko, neurtizgilea. || Gure iritziak denborak gutxi edo gehiago aldatzen baditu ere.

gutxiegi 1 Anton. gehiegi. Xehetasun gutxiegi dugu hartaz. Gehiegi ikasten duk, ala gutxiegi jaten?

2 iz. Ikasketetan, azterketa edo proba gainditu ez dela adierazten duen kalifikazioa. Matematikan gutxiegi atera duen lehen aldia da.

gutxiegiz adb. Normaltzat jotzen denera ez iristeagatik. Kosta egiten da esatea, baina hobe da gehiegiz bekatu egin gutxiegiz baino.

gutxien 1 adb. (-a artikuluarekin, edo maizago, artikulurik gabe). Dagokion aditzak adierazten duena mailarik txikienean. Orixe gramatikaria da gutxien asetzen nauena. Euskaraz ahal duten gutxien aritzen dira. Ahalik eta gutxien hitz egitea. Jokorik hoberena, gutxien dirauena. Gutxiena uste duenean.

2 zenbtz. (Izen sintagma baten eskuinean, kasu atzizkirik gabe, singularrean, -a artikuluarekin edo gabe). Zerbaiten kopuru txikiena. Huts gutxien egiten duenari. Ahalik eta denborarik gutxiena hartzen zuelarik. Usterik gutxiena zuten lekura eraman zituzten. || Bat nentorren Txillardegirekin, baina hori zen gutxiena.

gutxienean adb. Gutxienez. Urtean behin gutxienean aitortzea.

gutxieneko 1 adj./iz. Izan daitekeen gradu, kopuru edo balio txikiena duena edo iritsi duena. Gutxieneko ahaleginari gehieneko etekina atera. Bi urte markatu behar genituzke gutxieneko kontuan: 1848 eta 1870. Bada gehieneko eta gutxieneko bat. || Ez dakigu denak bat diren edo beren artean bereiz daitezkeen, baina hori da gutxienekoa: hori da gutxien axola duena.

2 adb. Gutxienez.

gutxienez (ere) adb. Behetik jota. Ik. behintzat. Duela ehun urte gutxienez. Argitasunak eta erraztasunak balio dute, gutxienez, laburtasunak adina.

gutxien-gutxienez adb. gutxienez-en indargarria. Baina, gutxien-gutxienez, eta gustatu ez arren, mirespen apur bat zor diogu.

gutxienik 1 adb. Gutxien. Gutxienik uste zuen lekuan. Ahalik eta gutxienik higitu.

2 adb. Gutxienez. Gutxienik, indarrean diren legeak bete ditzatela.

gutxi gorabehera Egiatik aski hurbil dagoen esaldi bati ezartzen zaion adizlaguna. Hogeiren bat, gutxi gorabehera. Bi litro, gutxi gorabehera. Denak, gutxi gorabehera, berdin samarrak. Hau esan zuen, gutxi gorabehera. Bazekiten, gutxi gorabehera, zertaz ari zen.

gutxi gorabeherako adj. Ezkontzaren betikotasuna ez da gutxi gorabeherako gauza, hil edo biziko baldintza baizik.

gutxik egin (du, zuen aditz laguntzaileekin, ezezko esaldi bat ondoren duela, ia-ia-ren baliokide den esapidean). Gutxik egin du hil ez nauenean. Gutxik egin zuen, nihaur ere ez bainintzen negarrez hasi.

gutxitan adb. (Denbora adieraziz). Gutxitan gertatzen den gauza. Gutxitan joaten da zinemara.

guzti

1 zenbtz. Osoa. Egun guztia igaro dut burutik ezin kenduz atzoko gertakizuna. Frantzia guztiaren jabea. Gau guztian. Liburu guztia irakurri zuen. Familiaren diru guzti-guztia xahutu zuen. Pitxerreko ur guztia. Biltegiko ardo zuri guztia. Lortu zuen zur guztia erabili zuen. Nire ahal guztiaz. Urte guztiko meza-bezperak. Beste guztiarekin. Euskal Herri guztikoa. || (Denbora adierazten duen izen baten eskuinean, egon, ibili eta kideko aditzekin). Urte guztian egotea jai eta dantzetara joan gabe. Egun guztian hara eta hona ibili ginen. Egon zen gau guztia otoitzean.

2 zenbtz. (Izenordain gisa, mugatua). Ik. dena; oro 4. Guztia daki. Ez du erdia nahi, guztia baizik. Guztirako Jaunarengana jo behar dugu. Bere maisuari guztian obeditzen zion. || Gainerako guztia. Aitak agindutako guztia. Egin dugun guztiaren berri daki.

3 zenbtz. (Artikulu mugatzaile pluralarekin, izen sintagma bati dagokiola). Multzo osoa, inongo salbuespenik gabe. Gauza guztiak. Haren ardi guztiak zuriak ziren. Han izan ziren euskaldun guztiek ikusi zuten. Munduko hizkuntza guztietan. Lurralde guztietako ordezkariak. Alde guztietatik. Sasi guztien gainetik. Beste guztientzat. Herri guzti-guztietan. || Adamen seme guztiok.

4 zenbtz. (Izena ezabaturik). Ik. dena. Ez dute guztiek lortzen maila hau. Oso trikitizalea naiz, baina, guztien gainetik, Kepa Junkera eta Joseba Tapia dira niretzat nagusiak (Ik. guztien gainetik). Guztietan lehena da Santxo Azkarra. || Gainerako guztiak. Ikusi zituen guztiei esan zien. || Guztiok dakigunez. Guztioi dihoakigun auzi larri honetan.

5 zenbtz. (Dagokion izen sintagmaren mugatzailea erakusle bat dela; guzti-k erakusle bera har dezake artikuluaren ordez, eta erakusleak kasu markaren bat daramanean, guzti-k atzizki bera hartzen du). Beretua zutela mundu hau guztia. Bide hartan guztian. Aurrerapen galant horiek guztiek ez dute asko balio. Gizon haiei guztiei. Hau guztia. Hau guztiau. Hori guztia. Hori guztiori. Horiekin guztiekin. || Hauek guztiok. Horien guztion ama.

6 zenbtz. (Gu eta zuek izenordainekin). Gu guztion ama. Zuek guztiok. Bakea dela zuekin guztiokin. Gu guztiak errebelatuak ginen.

eta guzti 1 (Mugatzailerik ez duen izen sintagma baten eskuinean). Aipatzen denarekin batera, aipatzen denaz horniturik. Jantzi eta guzti sartu zen ibaian. Ez dugu guk hizkuntza hori, euskalki eta guzti, asmatu. Han agertu ziren beren akuilu eta guzti.

2 (Izen sintagma mugatu baten eskuinean). Ik. ere 1. Sari nazionalak eta guzti irabazi ditu: sari nazionalak ere irabazi ditu. Batzordea eta guzti osatu dute horretarako. || (Bestelako sintagma baten eskuinean). Pozik eta guzti dagoela ematen du. Gero gainera, ordaindu eta guzti egiten dizute.

3 (Izen sintagma mugatu baten edo mugatzailerik ez duen baten eskuinean, bakarrik nahiz ere eskuinean duela, aurkaritza balioaz). Ik. nahiz eta; arren. Eta hura, bere herren eta guzti, beti aurrera. Hau eta guzti ere, maite nuen.

guztiagatik ere lok. Guztiarekin ere. Guztiagatik ere, hori anitzetan gertatzen da.

guztian (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Aldi guztietan. Behar duen guztian eskatzeko. Gogoak ematen dion guztian egiten du.

guztiarekin ere lok. Dena dela, hala ere. Ik. guztiagatik ere. Kontu honetan ez dago lege gogorrik ezartzerik; guztiarekin ere hobe litzateke, dudakoetan, arauari eustea.

guztiaz ere lok. Zah. Guztiarekin ere. Guztiaz ere Israelen baziren arima onak.

guztien gainetik adb. Gauza guztien gainetik, batez ere. Ik. oroz gainetik. Guztien gainetik erregutzen dizuet, neure anaia maiteak, juramenturik batere ez dagizuela. Guztien gainetik, geure heriotzako orenean.

guztietan adb. (Erlatibozko perpaus baten eskuinean). Aldi guztietan. Ik. bakoitzean. Deus ikustekorik den guztietan sar-jalgi eginez. Txakur bati, gauza bat egiten duen guztietan bizkarra berotzen bazaio.

guztira adb. Osagai guztiak batuz edo zenbatuz. Hiru handi eta bost txiki; guztira zortzi. Badira hor, guztira, ehunka galdera. Guztira ehun mila libera.

guztiz 1 adb. Maila goran; oso neurri handian. Ik. erabat 1; zeharo 1; osoki 1; arras1; arrunt 5. Euskaldunen artean guztiz maitatua. Jainko guztiz ahaltsua. Guztiz ederki apainduak. Hor dago guztiz harritzen nauen kontua. Guztiz aldatu zuen bere bizitza.

2 adb. Ipar. Batez ere. Egunero, eta guztiz igandeetan. Guztiz, ezkondua bada.

guztiz ere adb. Batez ere. Gero, XIX. mendean guztiz ere, sortu ziren gorabehera eta tirabirak.

hala

1 adb. Era hartan. (Berez hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honela eta horrela-ren ordez ere erabil daiteke). Ik. halaxe; honela; horrela; hola. Iruditzen zait oraino bizi zarela; eta halatan, hala bazintut bezala mintzatu nahi natzaizu. Hura hala izan zen. Guk ere hala behar dugu hartaz ongi oroitu. Eta hauek guztiak hala direla oroit zaitez. Hala dio San Agustinek. Hala esan zidaten eta hala diot nik ere. Zer doakizu ala hura holako edo halako den, ala hau hola edo hala goberna edo mintza dadin? Hala hitz egiten zuenari. Hala balitz. Eskuak, oinak eta sabelak elkarri lagundu behar dioten bezala, hala gizon batzuek besteei, galduko ez badira.

2 (Perpausaren hasieran, gehienetan eta-ren eskuinean, lokailu gisa). Aurreko perpausetan esan denarekin nolabaiteko lotura adierazteko erabiltzen den hitza. Eta hala, liburu bat idaztea erabaki nuen.

ez da hala (Perpausaren amaieran, galdera gisa, esaten dena nolabait baieztatzeko eskatuz-edo). Ik. ezta2. Bazuen bere baitan zerbait onik ere, ez da hala? Horiek ere bizi behar dute, ez da hala?

ez hala Aurretik esan denaren eta ondoren datorrenaren aurkakotasuna edo desberdintasuna adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. aldiz1; berriz 2. Allandek bere egarria osoro edo erdizka behinik behin ase bazuen, ez hala Mattin bere ilobak. Arropa zuri eta garbian ezagun da orban edo lohirik txikiena, ez hala zatar zikin batean.

hala bada lok. Hala; hortaz, beraz. Zuzia irazekirik dagoenean, bizi da, eta orduan hiltzen da, zeren orduan ahitzen baita; hala bada gu ere, bizitzeaz hiltzen gara, eta hiltzeaz bizitzen. Gure Jainkoak begiratuko du guregatik; hala bada, esperantzarik ez galdu.

hala berean 1 adb. Era berean.

2 lok. Halaber.

hala edo hala adb. g.er. Nola edo hala.

hala ere 1 lok. Aurreko perpausetik espero denaren aurkakoa gertatzen dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halere; hala eta guztiz ere; halarik ere. Tycho Brahe gizon jakintsua zen, hala ere, haur denboran sorginen gainean aditu zituen ipuinekin geratu zen atsoak topatzeko beldurrez. Maitasun lurtarra, baina irakurlearen bihotza esku leunez ukitu duen maitasuna, hala ere. Indar guztiak eskuetan izaki, eta hala ere, jendearen beldur.

2 lok. Gainera. —Eramango gaituzu? —Bai, eta pozik, hala ere.

3 lok. Eskerrak; gaitz erdi. Hala ere!, alde egiten dute; ez, ordea, han daude oraino nazkagarri haiek! Hala ere, lagunekin datorrenean!

hala eta ere lok. Bizk. Hala ere. Botila erdi pattar edan zuen eta, hala eta ere, ez zen mozkortu.

hala eta guztiz (ere) Hala ere. Egun eta ordu guztien kontu zorrotza hartuko didate; eta hala eta guztiz ere, hain ardura gutxiz biziko naiz? Urrea urre da beti, baina, hala eta guztiz ere, leundu beharrak izaten ditu.

hala-hala adb. Ipar. eta Naf. Halaxe. Oraingo arrainek arbola gainean egiten baitituzte ohatzeak, eta hala-hala oihanetako piztiak, ur handietan bizi baitira. Nola hesi azkarra ogi landareen edo mahastien inguruan, hala-hala dago gure mintzaira Euskal Herriaren eremuetan. Jarrai hala-hala.

hala-hola 1 adb. Nolanahi. Ez dira gisa horretako gauzak hala-hola sinesten.

2 adb. Ez oso ongi. Hala-hola joan ziren itsasoko egunak.

hala-holako adj. Ez onegia, ez oso fidagarria, erdipurdikoa. Ik. nola-halako. Hoberenak, onak, artekoak, eta hala-holakoak. Astakilo handia, ez hala-holakoa, lurbirako astakilo guztien errege izan litekeena baino. Nahiago izango zenuela nekazari on bat, hala-holako ondasunak dituena baino. Hala-holako adiskidea: beltza egin didazu eta ez dizut berehalakoan barkatuko. Ene lekukotasuna ez da hala-holakoa.

hala izan bedi Esaten edo eskatzen dena betetzeko desira adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halabiz; hala izan dadila. Euskaldunengatik ere egiten dut topa, zuen herriak betiko bakea eta oparotasuna izan dezan!, hala izan bedi! Ez iezaguzu utz tentazioan erortzen, ezpada gaitzetik gorde gaitzazu; hala izan bedi.

hala izan dadila Esaten edo eskatzen dena betetzeko desira adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halabiz; hala izan bedi. —Gauza on honek, goiz edo berandu, bere fruituak emango dizkigu. —Hala izan dadila. Eta zuk nahi dituzunak egiteko grazia jaitsiren dela nire gainera; oi, Ama, guztietarik hoberena, halabiz, hala izan dadila, amen.

hala moduz adb. Gip. Hala-hola, ez oso ongi. Nik ezer gutxi ikasi nuela esan behar, eta gehiago ere hala moduz gelditu ziren.

hala moduzko adj. Gip. Hala-holakoa.

hala... nola... 1 Berdintasunezko konparazioa adierazteko egitura. (Ezezko testuinguruetan erabiltzen da). Ez da uholderik lurra hala larrutzen duenik, eta ez harrik haragia hala galtzen duenik, nola kontzientzia gaiztoak bere burua.

2 Bai... bai... Eman diezagula behar dugun mantenua, hala arimakoa nola gorputzekoa. Oroit zaitez nire ahaideez, baita etsaiez ere, hala biziez nola hilez.

hala nola 1 Adibidez. Bedeinkatzea, erran nahi da, laudatzea, hala nola erraten dugunean bedeinka dezagun Jainkoa. Etxepareren hizkera euskalaririk gehienek ukitu dute, hala nola Stempf-ek, Schuchardt-ek eta, inork baino barrenkiago, René Lafonek.

2 Ipar. Bezala, era berean. (Dagokion hitz edo esaldiaren ezkerrean). Jauregiko eskailerak berrituak izan dira, hala nola zureriaren beste zati asko. Baina herioa ondotik darraio hala nola itzala. Hala nola suaren bazka baita olioa, gisa berean alferkeriarena da gaztetasuna. Hala nola ohoina gauez ezustean jiten baita, hala-hala herioa.

hala-nolako adj. g.er. Hala-holakoa, nola-halakoa.

halarik ere Hala ere. Bildu zituztenean aurkitu zituzten ehun eta berrogeita hamahiru arrain handi; halarik ere, sareak ez ziren hautsi.

halaz

1 adb. g.g.er. Hala. Halaz bizitze eternalaren irabazteko.

2 (Lokailu gisa). Halaz, grisa da munduko kolorerik egiazkoena.

halaz ere lok. Hala ere. Jainko-jainkosak aurrenik, hain giza irudiko eta, halaz ere, hain bestelako.

halaz eta guztiz (ere) lok. Hala ere. Sarritan entzun ohi zuten elezahar eder hau aitonaren ahotik, baina halaz eta guztiz ere, ez ziren sekula aspertzen entzuten.

halaz guztiz lok. Hala ere. Lotsagarri eta penagarri, eta halaz guztiz, nahitaezko.

han

adb. Toki hartan. Ik. hemen; hor. Baionan sortu zen eta han bizi, hil arte. Han bertan. Eraiki zuen han berean eliza bat. Han inguruan.

handik 1 adb. Toki hartatik. Handik etorri zirenak. Han ereina eta handik banatua. Handik hurbil zegoen iturrira. || Limosna egiteaz eta handik sortzen den probetxuaz.

2 adb. Une hartatik. Handik bi urtera itzuli zen. Handik laster Egiptorantz jaitsi ziren. Handik berehala, lehen esan bezala, etsaiek kontraerasoa hasi zuten.

handik aitzina Handik aurrera. Ez zuela handik aitzina arnorik edan behar.

handik aurrera Une hartatik aurrera. Ik. aurrerantzean. Handik aurrera egunero ikusi zuen. || Handik aurrerako denborak laster joan ziren Inaziorentzat.

handik edo hemendik adb. Leku batetik edo bestetik, lekuren batetik; moduren batean, era batera edo bestera. Ik. nondik edo handik. Uste dut, handik edo hemendik, azalduko dela. Baina nik, handik edo hemendik, haren izena eta abizena jakin nahi nituen. Egunero eta orduero, handik edo hemendik, honekin edo harekin, beti zerbait ikasteko bidean.

handik eta hemendik adb. Leku batetik eta bestetik, leku guztietatik. Handik eta hemendik hogeita hamabi mila gerrari bildu zituen. Tiro hotsa, handik eta hemendik.

handik gutxira adb. Handik denbora gutxira. 1172an etxeratu, eta handik gutxira hil zen, 1173an. Errepikatu gezur bat mila aldiz, eta handik gutxira egia bihurtuko da.

handik hara adb. Handik aurrera. Handik hara Kanboraino, bidea berdin isil, bazterra berdin geldi, zerua berdin eder. Euskaldunen artera pasatzeko baimena eskatu nuen, eta oiartzuarrekin egon nintzen handik hara.

handik hona Harrezkero. Handik hona denbora asko pasatu da.

han edo hemen adb. Han eta hemen, hainbat lekutan; lekuren batean. Han edo hemen bere laguntza galdetzen baitute edozein lanetarako. Bada, haatik, beste zerbait aldez aurretik oihukatu nahi nukeena, ea han edo hemen oihartzunik sortzen ote duen.

han eta hemen adb. Hainbat lekutan. Han eta hemen egin dituen mirari eta gauza handiak. Han eta hemen bildurik diru poxi bat. Zenbait lan irakurri ditut behintzat han eta hemen.

hango 1 adj. Toki hartako. Baionan bertan, juduenak dira hango ostatu eta etxerik ederrenak eta handienak. Euskalkiak oro ezagutzea, hangoak eta hemengoak, antzinakoak eta oraingoak.

2 (Harridurazko esaldietan). Eta mutilak gogoko duen neska ikusten duenean, hango apak eta laztanak, elkarri oratuta!

han hara(t) 1 adb. Ipar. Urruti. Sansonek ukaldi batez lokarri guztiak hautsi eta han harat igorri zituen.

2 adb. Aurrera. Arratsaldea han hara zihoan. Bazen bat, adinean han hara joana.

han-hemen adb. Han eta hemen. Gorrotoak ohi dakar, han-hemen kaltea. Milioi bat irlandar baino gehiago hil ziren han-hemen, zoritxarreko aberritik urruti. || Han-hemengo aldizkarietan argitara eman dituen artikulu banakak.

han-hemenka adb. Han eta hemen. Liburuan han-hemenka egin dituen aldaketak gorabehera. Orain ere han-hemenka badira deabrudunak. Baina inon itzalpe goxorik ez, han-hemenka zuhaitz argal gazteño batzuk besterik ez.

han-hor adb. Han eta hemen.

han nonbait adb. Han, tokiren batean. Han nonbait dago. Bat-batean, han nonbait, urrun, garrasi bat.

hara

1 adb. Toki hartara. Ik. hona; horra. Hara joan zenean. Hara heldu baino lehen. Hara agertzeko. Paristik hara. Hara bertara.

2 (Denborazko testuinguruetan, -tik atzizkiaren eskuinean). Haurrak beti gizon eta emazte izan nahiak dituk adin batetik hara. Ekainaren hamabitik hara, aroa edertuko da emeki.

3 (Izen sintagma baten ezkerrean, hark adierazten duena aurkeztuz edo; oso hurbil ez dauden pertsonei edo gauzei dagokie berez, baina hona eta horra-ren ordez ere erabil daiteke). Ik. hara han; hara hemen; hara hor. Hara erregina. Hara gure herriko mendiak. Hara zenbait adibide. || (Zehar-galdera baten ezkerrean). Hara zergatik. Hara non diren mendi maiteak, hara non diren zelaiak. Hara zer dioen orduko erabakiak. Hara zer ergelkeria! (Ik. a zer)

4 (Zerbait azaltzeko esaten den esaldi bat hastean). Zergatik ez naizen goizean etorri? Hara: (...).

5 interj. Zerbait ikusteak edo gertatzeak eragiten duen harridura adierazteko hitza. Hara!, zu al zinen? Hara!, berdinak dira eta! Hara besteak!

hara bada 1 (Izen sintagma edo esaldi baten ezkerrean, hark adierazten duena aurkeztuz edo). Ik. hara 3. Hara bada, hartu behar dituzuen erremedioak.

2 (Zerbait azaltzeko erantzuna hastean). Ik. hara 4. Hara bada, jauna, ni txalupako patroia naiz eta (...).

hara berriz interj. Zerbait ikusteak edo gertatzeak eragiten duen harridura edo arbuioa adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hara 5. Hara, berriz!, honek aterako zizkiguk eltzetik babak!

hara bestea interj. Lgart. Norbaitek esan, galdetu edo egin duena ergelkeriatzat hartzen dela adierazteko erabiltzen den esapidea. —Zuk ez duzu ezer ulertzen, ezta? —Hara bestea!, zozoak beleari, ipurbeltz. —Hik zer ote dakik?, garraiatu behar direnean, belearena egiten duk-eta beti. —Jakina, bizkorra naizelako, hara bestea! —Eta zertarako atera nahi dut nik film batean? —Ospeari esker bizitzeko, hara bestea! —Ez diok ezer esan, ezta? —Hara bestea!, erraza duk ba!

hara eta hona adb. Toki batetik bestera, alde batetik bestera. Ik. hara-hona; hara-honaka. Lagunen bat aurkitu nahirik, hara eta hona, geratu ere egin gabe. Etengabe dabil hara eta hona bere bizikleta gainean.

harago Urrutiago. Bata hemen jausi, bestea harago amildu. Bazter horietaz harago badira beste mila mundu. Txinara eta haragoko lurretara.

hara han Ik. hara 3. Hara han baserria.

hara hemen Ik. hara 3. Hara hemen, hitz gutxitan adierazia, munduaren hasiera. Hara hemen papera eta luma.

hara-hona adb. Hara eta hona, alde batetik bestera. Ik. harat-honat. Hara-hona ibiltzen ziren. Geroztik zenbat alditan berarekin hara-hona!

hara-honaka adb. Hara eta hona, alde batetik bestera. Hara-honaka zebilen. Ikusten zuen egun oroz bazkalorduan erretorea hara-honaka galerian.

hara hor Ik. hara 3. Hara hor zuk maite dituzunak.

haraino Toki hartaraino. Zoaz haraino. Haraino nahi zintuzket lagundu.

harakoan adb. Harako bidean. Harakoan bidaia ederra egin zuten.

harantz Toki hartarantz. Neska-mutilak, berriz, harantz joan, honantz jira, han ibiliko dira, eta gu begira. Orain harantz, gero honantz eta hurrengoan besterantz.

harantzago adb. Harago. Argi bat hemen, beste bat harantzago. Etxetik hur zegoen, kale batzuk harantzago.

harantz-honantz adb. Hara eta hona, alde batetik bestera. Buztana harantz-honantz erabiliaz.

haranzkoan adb. Harako bidean. Haranzkoan ogia hartuko dut Bolintxon.

harat

adb. Ipar. Hara; harantz. 1991n Santa Cruz hilerrian indonesiarrek egindako sarraskia grabatu zuen Stahlek, eta irudi haiek mundua harat begira jarri zuten.

haratago Harago. Saminak ez dio uzten haratago joaten. Sudurraz haratago ikusten ez zuen. Ideia orokorretatik haratago ezer gutxi dakigu.

harat eta honat adb. Ipar. Hara eta hona. Ik. harat-honat. Buztana harat eta honat ari zaio. Errebelatua bezala, harat eta honat ibili beharko duk bizi haizeno!

harat-honaka adb. Ipar. Hara-honaka. Ik. harat-honat. Jendea harat-honaka, salerospen solasean.

harik eta

arte(an) edo arteraino hitzez amaitzen diren denborazko esaldien hasieran, indargarri gisa-edo, ezartzen den esapidea. Lan honetan jarraituko dugu, harik eta bukatu arte. Harik eta ikusi arte. Harik eta Herodes hil artean. Harik eta heldu ziren arteraino. Hain maitea zuten hizketa hau, non, harik eta goseak estutu zituen arte, jateaz ez ziren oroitu. Harik eta San Ignazio arte.

harri

1 iz. Mea-materia gogorra, lurraren azalean (azal-azalean nahiz barnean) masa gotorretan aurkitzen dena. Harri zatia, puska. Harria baino gogorragoa. Betiko itoginak harria zulatu eta aldi luzeak guztia ahaztu (esr. zah.).

2 iz. Gai horren mota berezia. Ik. kareharri; harrikatz. Diamantezko harria bezain gogorra. Lurpe gordean aurkitzen diren urre eta zilar, diamante eta beste harri ederrak.

3 iz. Eraikuntzan erabiltzen den harria. Harrizko zubia. Harrizko mailak (Ik. harmaila). Harrizko aska (Ik. harraska). Harria jo, pikatu, leundu. Harri landua (Ik. harlandu). Harrizko atala. Azpian lur hotza, gainean harria.

4 iz. Harri zati ez oso handia, norberak eraman edo bota dezakeena. Harri bat bota zion. Bekaturik ez duenak lehen harria jaurti dezala. Habaila-harria. Harri artean erortzen diren gari-haziak. Harri biribilez estalia. Harri pila bat. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten badut. Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen (esr. zah.).

5 iz. Erabilera bereziren bat duen harri zatia. Ik. hilarri. Esne harria. Dema-harria.

6 iz. Irud. Harrizko bihotza.

7 iz. Harriabarra. Ik. harri erauntsi. Euria eta harria ari zuen. Harri-jasa handi batek harrapatu zituen.

8 iz. Giltzurrunetan, maskurian, gernubideetan eta gorputzeko beste zenbait organotan gertatzen den ale gogorra. Idiak harria badu bixikan. Gibel harria.

9 iz. Zorigaitza, ezbeharra; hondamendia. Hau da harria etorri zaiguna! Txorakerietan gau eta gauerdi, harria etxera biltzen.

harria bota Harria egin. Harria bota omen du Irun aldean.

harria egin Ale larriko txingorra bota. Ekaitza eta harria egin ez zezan.

Harri Aro Historiaurrea banatzen den bi aroetako lehena, Metal Aroaren aurrekoa, gizakia harria lantzen hasi zena.

harri baliotsu Harribitxia.

harri bizi 1 Lurrean, berezko lekuan dagoen harria edo haitza. Hilobi berria, harri bizian egina.

2 Harribitxia. Urre eta harri bizizko koroa.

harri egin (harri egina, eginda, eginik esapideetan). Heg. Harritu. (gelditu, egon eta kideko aditzekin erabiltzen da). Hilketa izugarri honek guztiak harri eginik utzi zituen.

harri erauntsi, harri-erauntsi Harriabarra, harri jasa. Harri erauntsiak hondatutako mahastiak.

harri eta belarri adb. (egin, gelditu eta kideko aditzekin). Harri eta zur. Harri eta belarri eginik, eta lur jorik gelditu nintzen.

harri eta zur adb. (egin, gelditu eta kideko aditzekin). Guztiz harriturik. Mattin aurrez aurre ikustearekin harri eta zur gelditu zen. Harri eta zur eginik gelditu zen Augusto.

harri iraitzi, harri-iraitzi iz. g.er. Harrikada (tartea). Urrundu zen haietarik harri-iraitzi baten ingurua.

harri jasotzaile, harri-jasotzaile Harri-jasotzean aritzen den kirolaria. Dema ezin parekatuagoa irten zen, izan ere, hiru harri-jasotzaileek 18 altxaldi atera baitzizkioten lehen harriari. Harri-jasotzailea 275 kiloko harriarekin marka ezartzen saiatuko da.

harri jasotze, harri-jasotze Herri kirola, harria lurretik sorbaldaraino jaso, berdindu eta gorputzaren aurrealdetik lurreratzen uztean datzana. Bi aizkora-saioen artean, harri-jasotze proba izango da ikusgai. Harri-jasotze saioak.

harri koadro Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, prisma angeluzuzen formakoa. Ik. koadro 6. 250 kiloko harri koadroa.

harri koskor, harri-koskor Harri alea. Harri koskor artean bada ere, garia galanki ematen duten lurrak.

harri kubo Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, kubo formakoa. Ik. kubo 4. 105 altxaldi egin zituzten 125 kiloko harri kuboarekin, ordu erdiko txanda bakarrean.

harri lantze, harri-lantze Harria lantzea. Orotarik bada: joste lan, margolan, zur ala harri lantze eta abar.

harri meta, harri-meta Harri pila. Harri meta handi batekin estali zuen gorputz hila.

harri min, harri-min Giltzurrunetan, maskurian, gernubideetan eta gorputzeko beste zenbait organotan harriak sortzea. Harri-mina du.

harri pikatu Ipar. eta Naf. Harlandua. Ez duzu aldarea harri pikatuz eginen.

harri pikatzaile, harri-pikatzaile Hargina. Harri-pikatzaileak kiski-kaska arrokaren kontra.

harri preziatu Harribitxia. Esmeralda harri preziatu ederra da.

harri ukaldi, harri-ukaldi Harria jaurtitzea, harrikada. Harri ukaldiz hil. Lehen harri ukaldia bota biezaio.

harri ukaldika, harri-ukaldika adb. Harrika. Sugea harri ukaldika hil.

harri xehe Harri ale txikia.

harri zabal Harlauza. Jainkoak eman zizkion bi harri zabaletan bere manamenduak.

harri zilindro Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, zilindro formakoa. Ik. zilindro 3. Zortzi arroako harri zilindroa.

hasi, has/hasi, hasten

1 du ad. Hasiera eman; zerbaiten lehen zatia egin; jardunbide baten ondorio dena ez izatetik izatera igaro. Ik. abiatu 2; ekin1. Lan bat, egiteko bat hasi. Gerra hasi zutenean. Hirugarren eleberria hasi du. Urte berri bat hasten dugu gaur. Hitzaldia hasi zuenean. Esaldia hasten duen hitza. Bihar hasiko dituzte etxe berria egiteko lanak. Ongi hasi. Goiz hasi. Salamancan has eta Gipuzkoako Errenterian buka, Pazko bezperan.

2 da/du ad. (Eguraldiaz edo kidekoez mintzatuz). Euria, elurra, hotza hasi du.

3 da ad. (Hirugarren pertsonan). Urtea urtarrilaren batean hasten da. Han hasi ziren haren zorigaitzak. Gosetea hasi baino lehen. Haurrak hazi, nekeak hasi (esr. zah.).

4 da ad. (Osagarritzat partizipio burutugabea hartzen duela). Ibiltzen, mintzatzen, negar egiten hasi da. Hiztegi bat moldatzen hasi zen. Odola hozten hasten zaienean. Behar izaten hasten direnean. Zorionean hasiak gara, gero eta usuago asmoak eta iritziak agertzen. Noiz hasi zinen euskaraz ikasten? Ni ere harritzen hasia nauzue.

5 da ad. (Partizipio burutugabearen kideko adizlagunekin). Lanean, dantzan, otoitzean hasi. Borrokan hasi baino lehen. Honetan hasi aurretik. Berrizaleak ezeri begiratu gabe aldaketan hasi ziren arte. Negarrez hasi zen. Elkar joka hasi ziren. Goiz hasi zen bizibide egoki baten bila. || Lasai hasi nintzen. Burges txikiaren moduan hasi baino lehen. Izenak gora eta izenak behera hasi garenez gero. Besterik nuen, ordea, gogoan honetaz hasi garenean. Fabrikan hasi nintzenean. Ez naiz ni lehenik hasi.

6 (Partizipio burutua izenondo gisa). Hasiak egina dirudi (esr. zah.).

hasian-hasi Ipar. Behin hasiz gero. Hasian hasi, goazen bururaino.

hasi eta buka(tu) Hasieratik bukaera arte. Inor gutxi izango litzateke gauza gure artean Etxaideren mailan ibiltzeko, hasi eta buka. Hasi eta bukatu, berrogeita lau egunean egin zuten. || Poema liburua erosi, parke batera joan eta, hasi eta buka, irakurri nuen: saio bakarrean irakurri nuen.

hau

1 Hitz egiten ari denaren inguruko pertsonei eta gauzei ezartzen zaien erakuslea. Ik. hori1; hura. Liburu hau. Hiri honetako kaleetan. Leku honetan (Ik. hemen). Era honetan (Ik. honela). Toki honetara (Ik. hona). || (guzti-rekin). Lan hau guztia egin dut. Bide honetan guztian. Lagun hauekin guztiekin joan nintzen. Hau guztiau.

2 (Izenordain gisa). Hauek ere joango dira. Hura da harrigarri, ez hau. Honek esan duenez. || (Hizketaldi batean, aipatu berri den pertsona edo gauza adierazteko). Ik. hori1 2. Kulpa gabe inor ez da, hau da segur egia. Ongia egin behar delako legea denek onartzen dute; honetan denak datoz bat.

3 (Lehen pertsonaren indargarri gisa). Nik, lotsagabe honek, egin dut. Nigan, bekatu horiek egin izan ditudan honengan.

4 (Harridurazko esaldien hasiera gisa). Hau duk beroa! Hau egun zoratzekoa! Hau bihotzeko bozkarioa! Hau eguraldi ederra! Hau poza nirea! Hau gauza guztien amaitu beharra! Oi, hau berri tristea! Hau da gizona, hau! Hau duk, hau, ardo gozoa! Hau da hau! || (bai-ren ezkerrean). Hau bai dela kontua! Dirua kendu eta eman paper zaharra, hau bai dela jotzea ederki adarra! Hau bai atsegina!

5 (Kontaketan ondoren datorrena aipatzeko edo iragartzeko). Direlako hots bustiez, hau esan daiteke: arras leku gutxi gelditzen zaiela, daramagun bidetik bagoaz.

hau da Aurrean esan dena argiagotu nahi dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Eta leku hari deitu zion "Fanuel", hau da, Jainkoaren ikuskera. Otsailaren hogeian, hau da, duela hamabi egun. Irakaskuntza estatuaren eskuetan, hau da, Madrilgoen eskuetan gelditu zitzaigun gehienbat.

hau edo bestea (Mugatua). Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hau; hau eta bestea. Etxean askotan entzun izan baitute hau edo bestea ez dela egiten. Gauza berak ari naiz entzuten denbora guztian: hau edo bestea gertatzen bada, arazoak izango ditugu, edo halakoa gaixotzen bada bakar-bakarrik geratuko gara munduan.

hau edo hori Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hau. Zuek baino hobeto daki jaiegunean hau edo hori egin daitekeen. Hizkuntza idatzia, ez hau edo hori, baizik edozein hizkuntza idatzi. Ez du horrek zerikusirik honekin edo horrekin, gizonaren izatearekin baizik.

hau edo hura Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hau; hau eta hura. Baldin bizi bagara, egingo dugu hau edo hura. || (Pertsonez mintzatuz). Aski dute ikustea emaztea honekin edo harekin hitz egiten, irudipen gaiztoetan hasteko.

hau eta bestea (Mugatua). Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hau; hau edo bestea. Bateko gosea igaro zuela, besteko logura izan zuela, hau eta bestea zela, aitzakia behintzat ugari.

hau eta hau Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hura; hau edo hura; hau eta bestea; hau edo bestea; hau edo hori; han edo hemen. Eta esan zien: "Jauna ikusi dut; hau eta hau esan dit". Oraingoan ere joan eta esan zion hau eta hau jakin zuela.

hau eta hura Zehazten ez den zerbait adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. hau eta hau; hau edo hura. Hau eta hura; ehun mila estakuru. Honetaz eta hartaz hitz egin dugu. || (Pertsonez mintzatuz). Arrapaladan doa arima Maitearen bila, honi eta hari galdezka.

heze

1 adj. Apur bat bustia. Ik. umel. Ohol hezeak. Lur gizen eta hezea. Ohe bustia edo hezea zuk ez zenuke nahi, ez abereek ere. Ezpain ertza makur eta begia heze.

2 adj. Haizeaz edo eguraldiaz mintzatuz, ur lurrun asko duena. Haize hezea.

3 adj. Lekuez edo lurraldeez mintzatuz, eguraldi hezekoa dena.

4 adj. Landareez edo egurraz mintzatuz, ihartua ez dena. Egur hezeak egiten du gar eta egiten du negar, sua datxekio eta ura dario. Belar hezea janaritzat. Adar iharrak eta hezeak. Zuhaitz heze fruitutsuak.

hezeak eta iharrak Dena eta are gehiago. (Batez ere janariaz, ondasunez eta kidekoez mintzatuz erabiltzen da). Ik. iharrak eta hezeak. Hezeak eta iharrak jan ditu horrek. Hezeak eta iharrak gastatzen zituen seme bat omen zeukan soldadu.

hezur

1 iz. Ornodunen hezurdura osatzen duten atal gogor eta zurrunetako bakoitza. Ugaztunen, hegaztien, arrainen eta narrastien hezurrak. Eskuko hezurrak. Erori eta hezur bat hautsi du. Hezurrak agertzeraino zigorkatua. Hezurretako mina. Lurpean ustelduko dira nire hezurrak. Hezur handiak, mami gutxirekin. Hezur iharra, ihartua. Hausten den hezurra sendatzen denean, gogortu egiten da. || Ni naiz hezur eta haragizkoa.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hezur ehuna. Hezur zelulak. Hezur giltzak.

3 iz. Arrainen bizkarrezurra. Bisigu baten hezurrean irristatu eta erori da.

4 iz. Hezurrekin egindako gauzakien gaia. Hezurrezko orratz eta jostorratzak.

5 iz. Fruitu batzuen hazia biltzen duen oskol gogorra. Gereziaren hezurra. Haran hezurrak.

hezur-beltz Ik. hezurbeltz.

hezur berri Batez ere pl. (Zenbait esapidetan, emakume bat haurdun dagoela adierazteko). Hezur berriak ditut: haurdun nago. Hezur berriak dauzkat; laster amona izango zara. Hezur berrietan dago.

hezur eta azal 1 (Gehiegizko argaltasuna adierazteko). Ez daukat nire gorputzean hezur eta azala baino.

2 adb. (egin, egon, gelditu eta kideko aditzekin). Oso argal. Ik. hezur-huts. Hezur eta azal gelditzeko bidean zihoan emakumea.

hezur eta larru 1 (Gehiegizko argaltasuna adierazteko). Otsoak ez zuen hezur eta larru baizik.

2 adb. (egin, egon, gelditu eta kideko aditzekin). Oso argal. Ik. hezur-huts. Gizon multzo bat, hezur eta larru eginak. Begiak sartuak, eriak hezur eta larru.

hezur eta mami 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Jainkoak hartua bezala nengoen hezur eta mami.

2 adb. Hezur eta mamiz. Horra neure aurrean, beraz, hezur eta mami, astrofisikari bat! || Itzal horien biziak ez dio batere zorrik hezur eta mamizkoen biziari: egiazkoen biziari.

3 Hezur eta mami izan: adiskide minak izan.

hezur-haragi pl. Hezurrak eta haragia. Baina iratxoak ez du, nik bezala, hezur-haragirik. Lo zegoen, bere hezur-haragiak atsedenari ematen.

hezur-haragizko adj. Pertsonez eta animaliez mintzatuz, benetakoa, hezur eta haragiz osatua. Hezur-haragizko gizakiak. Aipatzen dituzun idazle horiek hezur-haragizko gizonak ziren, zu eta ni bezalakoxeak.

hezur-huts 1 iz. Gizakien edo abereen hilotzen hezur mamigabe eta ihartua. Denborak zuritutako hezur-huts bat.

2 adb. Oso argal. Ik. hezur eta azal; hezur eta larru; hezurretan; hezur hutsetan. Aurpegiak horitu eta hezur-huts egiteraino. Hezur-huts zegoen gizajoari, arnasa agortu zaio.

3 adj. Oso argala. Asto zahar eta hezur-huts bat.

hezur hutsetan adb. (egon, utzi eta kideko aditzekin). Hezur-huts, oso argal. Ik. hezur eta azal; hezur eta larru. Hezur hutsetan gelditu da.

hezur-mami Batez ere pl. Hezurrak eta mamia. Nork ez du sumatu goitik beherako astindua hezur-mamietan?

hezur muin, hezur-muin Batez ere pl. Muina. (Sentimenez, sentipenez, usteez eta kidekoez mintzatuz erabiltzen da). Ik. hezurretaraino. Hezur-muinetaraino beldurtu. Hezur-muinetaraino sartua dugun ustea. Negu mineko hotzikara hezur-muinetan nabaritzen.

hezurrak gogortu (Zahartasuna adierazteko). Hezurrak gogortu eta oinak baldartzen zaizkizunean. Hezurrak zaizkit gogortu, belarriak ere gortu; modu honetan, mutilzaharraren inbidia nork du?

hezurrak utzi Hil, bizia galdu. (Leku bat adierazten duen sintagma batekin erabiltzen da). Bere herrira itzultzeko asmoa hartu zuen, bere ahaideen artean hezurrak uztera. || Hezur zahar hauek Txinan utzi behar ditut nik.

hezurretan adb. (egon, utzi eta kideko aditzekin). Hezur-huts, oso argal. Hezurretan zegoen txakur zaunkari bat. Gaitzak hezurretan utzi zuen.

hezurretaraino Sentimenez, sentipenez, usteez eta kidekoez mintzatuz, barne-barneraino. Beldurra hezurretaraino sartua zuten. Sinesmena hezurretaraino sartua. Hotzikara bat hezurretaraino sartu zitzaiona. || Hezurretarainoko izua.

hitz

1 iz. Hizkuntza batean, esanahia duen forma beregain txikiena. Ik. berba. Gogoeta, hitz eta egite lohiak. Jainkoaren erreinua ez datza hitzetan, egintzetan baizik. San Pauloren hitzak dira. Hitz hutsalak, merkeak, alferrak. Hitz emeak, eztiak, gozoak, leunak. Hitz garratzak, gogorrak. Hitz lohiak, lizunak, lotsagarriak. Irain hitzak. Hitzak ederrak, bihotza faltsu. Hitz onak eta ezer gutxi gehiago. Hitz zuriz jendea liluratzen. Sarrera hitzak. Giltza hitza. Hitz andana luzea.

2 iz. (Zenbait esapidetan). Berri hori pixkaka ematea, hitzak neurtuaz. Ez diogu kontu horretaz hitzik atera. Hitzak hizpidea ekarri duenez gero, zor zaiona aitortu beharrean aurkitzen naiz. Hitzik esan gabe. Hori duzu nire azken hitza. Batzarburuak hitza eman zion gure diputatuari, baina berehala kendu zion. Apaizak azken hitza bere (esr. zah.).

3 iz. Hitzaren adierazpide idatzia. Gaizki idatzitako hitza. Bost letrako hitza.

4 iz. Hitz egitea; esaten dena. Jainkoaren hitza: Jainkoak esana. Herriaren hitza. Joanek, guztien izenean hitza hartuta, Jesusi esan zion:... Azken hitza: idazki baten bukaeran, ondorio edo laburpen gisa ezartzen diren hitzak. Legearen hitzari ez iezaiozu eman zure gogarako itzulirik.

5 iz. pl. Abesti edo musika zati baten testua. Musika M. Laboarena eta hitzak Hartzabalenak.

6 iz. (Testuinguru teknikoagoetan). Hitz arruntak, ohikoak, jasoak, ikasiak. Hitz garbiak eta mordoiloak. Teknika-hitzak. Hitzak ongi ebaki. Hitz baten etorkia. Hitz motak. Erdaratiko hitzak eta erdal hitzak. Euskal hitzak eta latin hitzak. || (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hitz eraketa. Hitz eratorriak. Adiera askotako hitza. Hitz joskerari buruz. Hitz neurkera. Hitz ordena oso erregela zorrotzei atxikia dago hizkuntza batzuetan.

7 iz. Agintzen, hitzematen den gauza. Nire hitza eman diet. Ezkontzeko hitza eman zion (Ik. hitzeman). Epea konplitu da; konpli ezazu, bada, zuk ere zeure hitza (Ik. hitza bete).

bi hitz Hitz gutxi batzuk. Bi hitz, bukatzeko, hizkerari buruz. Gaia ez da bi hitzetan azaltzekoa.

hitza atxiki Hitzari eutsi. Hitzemana nion eta hitza atxikitzen dut.

hitza bete Agindu dena, hitzeman dena egin. Beldur nintzen hitza beteko ez ote zuen. Emandako hitza betetzen dutenean.

hitza hautsi Hitza jan. Jainkoari hain goraki eman diodan hitza hautsi? Ezkon-hitza hautsi.

hitza hitz Emandako hitza bete egin behar dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Bai gizona!, hitza hitz. || Hitza hitz omen da.

hitza jan Agindu dena ez egin. Hau ere agindu zuela, baina hitza jan zuela. Hainbeste lagundu digun gizonari emandako hitza jan?

hitzaren jabe izan Hitzari eutsi. Badakit zure hitzaren jabe zarena.

hitzari eutsi Emandako hitzari eutsiko diot. Hitzari eustea dagokio gizonari.

hitz-aspertu Hizketaldi aski luze eta lasaia. Hitz-aspertu bat egin nahi diat hirekin. Solasak eta hitz-aspertuak.

hitz batean 1 adb. Hitz gutxitan. Hitz batean esango dizut.

2 adb. (Aditza ezabaturik). Laburbilduz. Txakur eta katuak, ahuntzak, azeriak; hitz batean, abere guztiak.

hitz batez adb. Hitz batean. Hitz batez esateko, euskaltasuna galtzen ari gara. Herriko zaharrek erakutsi zizkidaten ipuinak, hitz batez, herri honen oroimena.

hitz-batu Hitzartu.

hitz berri Hizkuntza bateko hitz berria. Ik. neologismo. Ez zituen gero, premiarik gabe, hainbeste hitz berri asmatuko.

hitz bi Bi hitz. Kanaria Handiari buruz hitz bi. Hona hemen, hitz bitan, munduaren egitea.

hitzean egon Hitzari eutsi. Guk nahiago dugu gure hitzean egon.

hitz egin Hitzez adierazi. Ik. berba egin; mintzatu; solas egin. Mutua da, ez du hitz egiten. Gizakiak hitz egiten gizaki denez gero daki. Norbaiti hitz egin. Nahiago zuela bere txakurrarekin hitz egin. Bere emazteaz hitz egiten ari da. Euskaraz hitz egin eta euskarari buruz hitz egin. Euskara batuan hitz egitea. Ongi hitz egiteko. Gutxi hitz egiten duen emakumea. || Bilera osoan ez du hitzik egin: ez du hitzik esan. Inorekin hitzik egin gabe. Ez du hitzik egiten latinez.

hitz eginarazi Hitz eragin. Abereei hitz eginarazten.

hitz egite, hitz-egite Hitzez adieraztea. Hitz egite gaiztoetan sartu.

hitz elkarketa, hitz-elkarketa Hizkl. Bi hitz edo gehiago elkartuz beste hitz bat sortzeko prozedura. Euskarak duen hitz-elkarketarako berezko gaitasuna.

hitz elkartu Hitz-elkarketaz osaturiko unitate lexikala. Hitz elkartua osatzen duten bi hitzek alderantziko ordena hartzen badute, esanahia guztiz bestelakoa izaten da askotan.

hitz eragin Itsuak argitu, mutuei hitz eragin.

hitz erdi, hitz-erdi 1 Erdi esanda gelditzen den esaldia. Hitz erdi batez aditzera eman zidan. Hitz erdi bat esanez gero bigunduko zaigu. Honelako uneetan hitz erdi bat nahikoa izaten da gizona hondatzeko.

2 (Ezezko esaldietan). Ik. hink; txint. Hitz erdi bat esan gabe: hitzik esan gabe (Ik. hitz erdika).

hitz erdika, hitz-erdika 1 adb. Laburki, hitz gutxitan. Hitz-erdika erantzun zion senarrari.

2 adb. Gauzak argi edo osorik edo zuzenean adierazi gabe. Hitz erdika azaldu ditudan kezkak.

hitz erditxo, hitz-erditxo Adkor. Hitz erdia. Hitz erditxo bat esatea aski duzu. Hitz erditxo bat hari esan gabe, nola pasatu parean?

hitz estali g.g.er. Parabola; igarkizuna. Hitz estaliz adierazia.

hitz eta pitz adb. Berriketan, hitz egin eta hitz egin. Hitz eta pitz ari zen.

hitzetik hortzera 1 adb. Bat-batean, berehala. Hitzetik hortzera erantzun omen zion Txirritak.

2 adb. Oso maiz, etengabe. Horrelakoak hitzetik hortzera esaten dira gure artean.

hitz etorri, hitz-etorri iz. Etorria. Ez diot deus kenduko bere hitz-etorri eta hitz-jarioaren orrazketari. Gizon goresgarria, doktrinaz oparoa, hitz-etorri handikoa.

hitzez adb. Ahoz; hitzen bidez. Ez dut idazteko astirik eta hitzez azalduko dizut.

hitzez hitz adb. Hitz guztiak kontuan harturik; hitzen adiera hertsian. Erranarazten zidan hitzez hitz otoitz hau. Koran liburu santuak dioen guztia hitzez hitz hartzen dute.

hitzez hitzeko adj. Hitz guztiak kontuan hartzen dituena; hitzen adiera hertsikoa. Zinetako eta benetako galderek ere, gainera, nekez hartzen dute hitzez hitzeko erantzun zuzenik.

hitzez hitzekotasun Hitzez hitzekoa denaren nolakotasuna.

hitzezko adj. Hitzen bidezkoa; hitzez esana. Hitzezko bekatuak. Hitzezko edergailuak. Hitzezko maitasuna ez, baizik bihotzezkoa eta zinezkoa. Hitzezko baimena.

hitz gurutzatu pl. Lauki bateko laukitxoetan letrak banan-banan sartuz, goitik behera eta ezker-eskuin, gurutzaturik idazten diren hitzen multzoa, denbora-pasa modura, definizio edo ordain batzuei jarraituz osatzen dena. Atzo jokatu zen, Irunen, Euskal Herriko Hitz Gurutzatuen Lehenengo Lehiaketa.

hitz gutxiko adj. Isila, gutxi hitz egiten duena. Gure aita beti izan zen hitz gutxiko gizona. Gizon isila izan zen beti, hitz gutxikoa.

hitz gutxitan 1 adb. (esan eta kideko aditzekin). Hitz gutxi erabiliz, labur-labur. Ik. hitz batean. Hitz gutxitan azaldu ditudan ekintza hauek lan izugarria dute. Batez ere, hitz gutxitan esanda, oso urte hezea izan da.

2 adb. Laburbilduz, hitz gutxitan esateko. Hitz gutxitan, ez berak, ez abokatuek, ez funtzionarioek zehazten ez dakiten legezkotasunaren linbo surrealistan dago. Hitz gutxitan, frankismotik trantsiziorako zubi lana egin zuen lemazaina izan zen Suarez.

hitz jario, hitz-jario iz. Jarduna, bereziki asko hitz egiten duenarena. Ik. etorri2 1. Ezin atertuzko hitz-jarioa. Entzutekoa zen mutilaren hitz-jario barregarria.

hitz-jario adj. Hitzontzia, berritsua. Zaharrago eta hitz-jarioago izaten omen gara. Gizon prestu batek emazte alfer hitz-jario bat badu. Hitz-jario ezjakina.

hitz joko, hitz-joko Hitz baten esanahi bikoitzaz baliaturik edo antzera ahoskatzen diren bi hitzen adiera desberdinez baliaturik egiten den jokoa. Zelanok hitz-jokoa egiten du ultio (mendekua) eta unctio (gantzuketa, igurtzia) hitzen artean. Hitz-joko xume bat zilegi bazait, nik esango nuke mundua, munduko zenbait aldetan, asko aldatu dela. Hitz-jokoetara emana. Ezin itzulizko hitz-jokoa.

hitz laburrez adb. Hitz gutxitan. Pausatzen da haien ondoan eta hitz laburrez ematen dizkie azken berriak.

hitz lau Prosa. Hitz lauz idatzi. Hitz neurtu bihurriak hitz lau zabar batera bihurtuta.

hitz-mitz iz. Berriketa, jarduna. Ez zen han hitz-mitzik.

hitz-mizti adj. Berritsua.

hitz-motel adj. Totela, mintzatzeko debekua duena. Hitz-motela naiz, hizketan traketsa.

hitz neurtu Esateko edo idazteko era, metrika-arau jakin batzuk betetzen dituena; (pl.) era horretan esandako edo idatzitako hitzak. Ik. neurtitz. Poetak hitz neurtuz esana. Hitz neurtuetan eta hitz lauz. Hitz neurtu hauek jartzen ditu bere liburuaren buruan.

hobeki

adb. ongi adizlagunari dagokion konparatibozko era. Ik. hobe; hobeto. Ongi jan eta hobeki edan duzunean. Hobeki dago horrela. Hobeki adi dezagun. Gure hizkuntza hobeki erabiltzen dutenak. Hark baino hobeki itzuliko zituelakoan. Ongi baino hobeki daki hark zer ari den. Ontsa baino hobeki eginen dute. Askozaz hobeki zekien euskaraz Xenpelarrek nik baino. Ezin hobeki atera da liburua.

ahalik (eta) hobekien(a) Beren eginbideak ahalik hobekiena beteaz. Kanpotik ihardetsi zion ahalik eta hobekiena.

ezin hobeki Bikainki, ezin hobetuzko eran. Ik. ezin hobeto. Ezin hobeki atera du liburua, txukun eta dotore. Festa ezin hobeki iragan da.

hobekien Era onenean. Ongi bizi direnak dira hobekien hiltzen.

hobekienik Hobekien. Diren bezala doaz gauzak hobekienik. Bere ustez hobekienik dagoenean harrapatzen du arrantzaleak. Gauzarik ttipienetan ikusten da hobekienik Jainkoaren handitasuna.

hobeki esan Horrela ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan, zuzen baino zuzenago. || Han hil zela, edo hobeki esateko, han hil zutela.

hola

adb. Honela; horrela. Ik. hala. Hola esan du. Hori beti izan da hola.

edo hola adb. Ezkerrean duena zehaztasun handirik gabe ematen dela adierazten duen esapidea. Ik. edo 6. Hamabostean behin edo hola etortzen zen.

eta hola (Perpausaren amaieran). Lgart. Kontaketa bat edo esaldi bat, den-dena esan gabe, nolabait amaitutzat emateko erabiltzen den esapidea. Ik. eta horrela. Bertsotan, elkarri puntuak paratuz, eta hola. Erantzun zuten, bizi-bizi, eurek ez zutela halako asmorik izan, berritsuen gauzak zirela, eta hola.

hola eta hola 1 Berriz aipatu beharrik ez dagoen zerbait labur adierazteko-edo erabiltzen den esapidea. Hola eta hola gertatu zitzaigula. Hola eta hola hasi zitzaidan kontatzen. Joan nintzen Santa Kruzengana, eta, hola eta hola esan nion.

2 adb. Hala-hola, nolanahi. Hori ezin daiteke hola eta hola buka.

hola-hala Hala-hola.

hola-hola 1 Holaxe. Eta ni beldur naiz hola-hola gerta dakion Euskal Herriari.

2 Hala-hola.

horrela

1 adb. Era horretan. Ik. honela. Hori horrela delarik, Gipuzkoako aditza hartu behar da oinarri. Hau horrela izanik ere. Idazlanak bestek hautatuak dira, neronek horrela nahiago nuelako. Nik ez ditut gauzak horrela ikusten. Horrela ez goaz inora. Badaiteke; are gehiago, horrela da. Horrela izan da eta horrela bego esana. Noren erruz gertatu zen horrela, ez zait axola.

2 lok. Beraz. Ik. hortaz. Horrela, ez zait iruditzen beti antzinakoak gogoan ditugunik, haiek ere zenbait sail bederen landu baitzituzten. Horrela, bada, nire lana egin ondoren, gosaria hartu dut.

edo horrela adb. Ezkerrean duena zehaztasun handirik gabe ematen dela adierazten duen esapidea. Ik. edo 6. Kilometro eta erdi edo horrela egongo ziren baserri horretara.

eta horrela (Perpausaren amaieran). Lgart. Kontaketa bat edo esaldi bat, den-dena esan gabe, nolabait amaitutzat emateko erabiltzen den esapidea. Ik. eta hola. Gaur jarriko diote harri bat, bihar bestea, hurrengo egunean adreilu bat, eta horrela.

hortz

1 iz. Gizakiarengan eta animalia askotan, goiko eta beheko masailezurren ertzean ezarritako atal gogor eta zurixka bakoitza; bereziki, letaginen aurrean daudenetako bakoitza. Ik. letagin; hagin1; esneko hortz. Gizakiaren hogeita hamabi hortzak. Goiko, beheko hortzak. Hortzaren erroa, muina. Hortz sarkorrak. Hortzak garbitu. Bere hortz ustelak erakutsiaz. Kontuan izan behar da hortz-inplanteak jartzeko hezur-egitura egokia behar dugula, etxe bat egitean lur finkoa behar den bezala. Beldurraren eraginez hortzak karraskatuz. Han dira betiko negarra, hortz karraskotsak eta kontzientziako harra.

2 iz. Irud. Herio gogorraren hortzetatik libratzeko.

3 iz. (Esapideetan). Begia begi ordain, hortza hortz ordain. Hortzak berdindu: heldutasunera iritsi.

4 iz. Zerraren eta kidekoen ahoaren edo ertzaren irtengune bakoitza. Zerraren hortzak. Hortzak dituen gurpila.

5 iz. Hainbat gauzakiren zati edo atal puntaduna eta irtena. Ik. horzbiko. Harrapagailuaren hortzak. Sardeari hortzak berritu. Goldearen hortza. Arearen hortzak.

hitzetik hortzera 1 adb. Bat-batean, berehala. Hitzetik hortzera erantzun omen zion Txirritak.

2 adb. Oso maiz, etengabe. Horrelakoak hitzetik hortzera esaten dira gure artean.

hortzak erakutsi Norbaitek, erasotzen dionari, aurre egiteko prest dagoela adierazi. Ikazkinak keinu adeitsua egin zion, baina zakurrak hortzak erakutsiz erantzun zion. Inork hortzak erakutsiz gero, agudo ihes egin ohi zuen.

hortzak estutu 1 Beheko hortzak eta goikoak elkarrengana hurbildu eta gogor sakatu. Hortzak estututa denbora luzez indarra eginez gero, barailaren giltzadura kaltetu egiten da.

2 (Eginahal guztian jardutearen edo haserreari edo amorruari eusteko ahaleginaren irudi gisa). Hortzak estututa, bizikletatik altxatuta, lehertu beharrean egin zituen azken 200 metroak. Hortzak estutu zituen gehiegikeriaren bat ez botatzeko.

hortz artean adb. (esan, mintzatu... eta kideko aditzekin). Ahopean. "Galduko nuke nik hori bidean" zioen hortz artean Fortunek.

hortzaz gora adb. Ahoz gora.

hortzetako eskuila Hortzak garbitzeko eskuila txikia.

hortzetako pasta Hortzak garbitzeko erabiltzen den ore modukoa. Hortzetako pastaren zipriztinak.

hortzez eta haginez adb. Eginahalean, eginahal guztian. Aufa gazteak!, ez lotsaz egon eta berma zuen ahal guztiez, hortzez eta haginez.

hortz-hagin pl. Hortzak eta haginak. Bulldog handi bat bezala, hortz-haginak agerian zituela.

hortz karraska, hortz-karraska Hortz-haginek elkarren kontra jotzea. Ik. karraskots. Negarra eta hortz karraska izango dira han. Amorruak hortz karraska eragiten zidan.

hotz

1 iz. Berorik eza; bero gabeziak eragiten duen sentipena. Neguko hotz gogorrarekin. Hotz handia ari zuela. Esku eta oinak hotzak gogortuta. Goseak argaldurik eta hotzak igarorik (Ik. hotzak). Hotza kentzeko edan.

2 adj. Giza gorputzarena baino tenperatura nabariki apalagoa duena, behar duen berotasuna ez duena. Anton. bero. Ur hotza. Haize hotza. Negu hotzean. Eguraldi hotza. Izotza baino hotzagoa. Harria bezain hotza eta gogorra. Janari hotzak. Izerdi hotza zerion gorputz guztitik. Espetxe ilun hotz honetan.

3 adj. Nekez pozten, berotzen edo hunkitzen dena. Gizon hotza. Bihotza Medelek biguna du, baina hotza. Gizon odol-hotza. Odol hotzean egin zuen. || adj. Karrik ez duena. Gogo hotzaz. Kristau hotzak. Bizitza hotz eta nagi bat badaramat.

4 (Adizlagun gisa). Hastekoan entzuleak hotz; geroxeago, alde egin zuen hoztasunak; luzaro gabe malkoak ere ikusi nizkion bati baino gehiagori. Helenak burua hotz eduki zuen.

ez hotz eta ez bero 1 adb. Hala-hola, ez ongi eta ez gaizki. Ik. hala moduz; erdipurdi; hainbestean 2. —Ezteiak ondo, Joana? —Ez hotz eta ez bero, Kattalin, bake-bakean joan dira.

2 adb. (gelditu eta kideko aditzekin). Inongo interesik edo zirrararik erakutsi edo sentitu gabe. Ik. axolagabe 3. Olatu bat ez da ezer niretzat, ez hotz eta ez bero gelditzen naiz harekin.

hotzak adb. (egon, gelditu eta kideko aditzekin). Hotzez. Ik. hotzik. Ume gaixoa hotzak dago. Hantxe egon ginen, euritan, hotzak, logaleak eta lorik egin gabe. || Hotzak ikaraz dago. Hotzak hiltzen nago.

hotzak hartu Izaki bizidunez mintzatuz, hoztu; hotza pasatu. Etxetik irteten naiz jantzi arinekin; hotzak hartzen nau eta horra nire osasuna galdua. Hotzak hartuta eta indarrak ahituta, hantxe eman zituzten azkeneko egunak.

hotzaren hotzez adb. Hotz handiaren eraginez. Ibaia, hotzaren hotzez, izoztua zegoen.

hotzean 1 adb. Tenperatura hotzean, hotza dagoenean. Ik. hotzetan. Horrela esanez ur irakinak egiten zuen negarra: "ongi miatzen baldin banauzu, hotzean badut indarra". Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 a