Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=ere 87 sarreratan aurkitu da.

ere

1 adb. Lehenago adierazi denari zerbait gehitzeko erabiltzen den hitza. (Partikula enklitikoa izanik, dagokion izen sintagmaren edo esaldiaren eskuinean ezartzen da beti). Ik. halaber; berebat 2. Mikel etorri da; Ane ere etorri da. Mikel ez da etorri; Ane ere ez da etorri. Amaia ere badator. Beste erantzunik ere badago. Euskal idazleak arloteak, eskasak, gogaikarri samarrak ere bai, agertzen zitzaizkigun. Aukerak eskainiak daude, eta hori aski ez dela, hautespenak ere eginak daude. Hemen ez ezik, orobat gertatzen da bestetan ere. Lozorroan zetzan Euskaltzaindia ere iratzarri zen. Beste zerbait ere nahasten zen, ordea, horretaz landa. Min ematen dit entzuteak ere. Jateko ere nahiago dute oilasko haragia. Gero hasi nintzen irri egiten ere. Zertan gauden ere begiratu gabe. Zeruan bezala lurrean ere: zeruan nahiz lurrean. || Egia ere da, bai, Basagizon Ona misiolariek aurkitu zutela.

2 adb. (Bigarren esaldiko aditza ezabaturik; bai edo ez-en laguntza behar du). Ik. baita2; bai eta... ere; ezta; ez eta... ere; orobat. Honek egin du; guk ere bai (edo baita guk ere). Mikel etorri da; Ane ere bai (edo baita Ane ere). Mikel ez da etorri; Ane ere ez (edo ezta Ane ere). Jonek ez zuen sagarrik ekarri eta patatarik ere ez. Aita berandu etorri da, baina ama ere bai. || Ez dute euskaltzale guztiek idazten jardun beharrik, filosofiaz mintzatzen hasi beharrik ere ez. Halatan galdegiten du eta ihardesten ere bai. Kontzientziako harra bizi da, eta biziko ere bai beti infernuan.

3 adb. (Aditz jokatuari dagokiola). Batasun aldera irauli ere egin zen, isuri ez ezik. Ez dira kentzen, eta dirudienez kenduko ere ez dira guztiz. Irakurri ere badut inoiz edo behin.

4 adb. (Perpausean jokaturik dagoen aditz beraren partizipio burutuaren eskuinean, aditz nagusiaren ekintza nolabait indartzeko). Ik. izan ere. Jakin ere, ez zekien gutxi gero berak! Esan ere, bereak eta bi esan zizkion.

5 adb. (-t(z)ea ere esapidean, aditzak dioena gertatzea zerbaitengatik harrigarria edo nabarmengarria dela adierazteko). Zer zozokeria! horrelako galdera egitea ere!

6 (Edozein motatako baldintza esaldiri erantsia). Nahiz (eta), arren. Handia bada ere, sar daiteke hemen. Tolosarra bada ere, ez daki euskaraz. Etorriko balitz ere, ez genuke ikusiko. Beste zorigaitzik izan ez balitz ere, hau aski izan behar zen bekatutik niri ihes eragiteko. Euria ari badu ere, aterako gara. Txit bihotz oneko zela ere, haserrekor zen. Egia izanik ere, ez dizut sinetsiko. Egia ez izanik ere, sinetsiko dizut.

7 (zer, nor, non eta gainerako galdegileen eskuinean). Ik. zer ere; nor ere; non ere.

8 (Indargarri gisa, ezer, inon, inor eta kidekoen eskuinean, ezezko esaldietan, edota berriz, berriro eta kidekoen eskuinean). Ik. ezer ere; inon ere; berriro ere; berriz ere; badaezpada ere; baizik ere; deus ere; oraindik ere; sekula ere; neholaz ere.

9 (Indargarri gisa, izenondoen, adizlagunen edo zenbatzaileen eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Zelan?, hemen gauzak ez dabiltza ondo ere. Elkarri begira geratu ziren neskak, ustekabean harrapatuta, eta ez da harritzekoa ere. Pozik gaude hori entzuteaz, jakina, baina, egia esateko, ez digu asko ere ardura. Ez dugu asko ere nahi. Argi zegoen hark ez zuela horri buruz gehiegi ere hitz egin nahi. Lar ere bazakizkiat nik estudianteen kontuak. || (hain, oso eta kidekoekin). Falta zaion zatia hain handia ere ez da. Oso ondo ere ez nekien zerk ematen zidan mina.

10 (Harridurazko zenbait esalditan; gehienetan esaldiaren osagairen baten elipsiarekin). —Nahigaberen bat eman al dizugu? —Ez, andrea; esatea ere! Zer zozokeria!, horrelako galdera egitea ere! Hemen da bera; azkenean ere!

11 (Zenbait esapidetako osagai gisa). Ik. batez ere; hala ere; hain zuzen ere; izan ere; hain justu ere; zenbat ere; ederki eman ere; nolabait ere; nolanahi ere; edonola ere; inondik ere; nahita ere.

ahamen

iz. Ahoan aldi bakoitzean sartzen den janari puska edo kopurua. Ik. mokadu. Ahamen bat ogi. Ahamen bat ere jan gabe.

ahamen bat ere ez izan Ezer ez izan. Ahamen bat ere ez dut.

aparantzia

iz. Ipar. Itxura.

aparantziarik ere adb. (Ezezko esaldietan). Ezta gutxiago ere. Zauri guztiak ez dira oraino sendatuak, ez aparantziarik ere! Egia baita guhaurek ere ez ditugula, aparantziarik ere, gure bazter polit guztiak ezagutzen. Hori ministro?, aparantziarik ere ez!

are1

1 adb. Eskuinean duen hitz multzoari ere perpausean esaten dena badagokiola adierazten duen hitza, areagotze zentzua duena. Gazteentzat eta are haurrentzat egokiak. Bazen amaren eta are amonaren hizkuntza goraipatzen zuenik. Ez datoz beti bat are puntu nagusietan. Eta horrek berehala hoztu eta are izoztu ninduen.

2 adb. (Hitz multzoaren eskuinean ere agertzen dela). Onaren senak, zuzentasunaren amodioak betiere irauten duela, are gaizkileen artean ere. Are hoberenak ere. Aurreratuxea zuen lana, are bukatua ere bai. Beti zirika, makilaka eta are tiroka ere ari zaizkiolako etengabe.

3 adb. (Perpausekin, batez ere txertatuekin edo baldintzazkoekin). Orobat. Are berandu heltzen denean. Are erosten ez badu ere.

are ...-ago (Konparazioaren indarra areagotzeko). Elurra baino are zuriagoa. Are aurrerago nahi luke joan. Are atseginago ezagutzen ez dutenentzat.

are ere Are. Nafarrek eta are ere Iparraldeko euskaldunek esaten dute.

are eta ...-ago Are ...-agoa. Irudi ederra osatzen zuen; are eta ederragoa besoak jaso eta bere bular eta sabeleko giharrak nabarmen gelditu zirenean.

are eta gehiago Are gehiago. Miren are eta gehiago haserretu zen.

are eta gutxiago Are gutxiago.

are gehiago 1 Oraindik gehiago. Nagiari ez baitzaio biderik eman behar are gehiago nagitzeko. Guztiek, eta are gehiago irakasleek jakin behar dutena.

2 lok. Ik. gehiago dena. Inor gutxik dakizki gaur bere euskalkiaren legeak; are gehiago, gehienek ez dakigu zein euskalkitan ari garen ere.

are gutxiago Oraindik gutxiago. Lan hori ez da baztertzekoa, eta are gutxiago gaitzestekoa.

arean

1 (Ezezko esaldietan). Ezer ez. Arean ez dago: ez dago ezer. Edaria non eta zelan izango ote den, arean ez daki.

2 (Baiezko esaldietan). Zerbait. Dirua, arean badaukat, askorik ez baina.

3 adb. Segurki, dudarik gabe. Eskupeko txikerra bota; batere ez baino gehiago da, arean. Ez zegoen alde handirik, arean, batzuengandik besteengana.

arean bai Zerbait bai, zer edo zer bai. —Baduzu dirurik? —Arean bai.

arean ere lok. Izan ere. Arean ere, laster izango da hemen andre hori.

arean ez Deus ez.

artean

1 postpos. Aipatzen diren gauzek mugatzen duten leku edo denbora-hedaduran. Ik. arte2 2. Europa eta Afrikaren artean. Gaztaroaren eta zahartzaroaren artean daudenak. Gauza bat beste biren artean jarri. 5aren eta 9aren artean dauden zenbaki osoak. Bizitzaren eta heriotzaren artean. || Bi aukeraren artean zalantzan. Ezberdintasun franko badago bataren eta bestearen artean.

2 postpos. (Multzo bati dagokiolarik). Aipatzen diren pertsonen edo gauzen erdian, haiekin, haiek parte hartuz, haien lagunartean. Kanpotarren artean gaudenean. Han zeudenen artean banatu zituzten. Heldu zirenen artean emakumezko bat zegoen. Euskaraz ongi mintzatzen direnen artean. Gure artean gertatzen diren gauzak. Ilunpe beltzen artean, haatik, agertu zitzaigun argia. Zure eta nire artean konponduko dugu. Lauren artean egin dute. Galduak izango gara berriz otso harraparien artean. Malko artean jaioak. Dantza eta kanta artean.

3 postpos. Arte. Zaude ni itzuli artean.

4 adb. Bitartean. Ik. anartean. Anbrosio zumeak zuritzen ari zen atari aurrean; artean Bikendi zume zuriak jasotzen ari zen. Orduan guztia esango dut, baina artean ez. || postpos. (-(e)n menderagailua hartu duen aditz jokatuaren eskuinean). Bide horretatik zabiltzan artean zaude lasai. Mundu triste honetan gauden artean.

5 adb. Oraindik (lehenaldiko testuinguruetan). Artean jaio gabea zen. Baina ordua ez zen artean bete. Artean gaiztakeriarik egin gabea, eta dagoeneko zigorra buru gainean?

artean ere adb. Artean, oraindik. Gu gauean, hamarrak aldean atera ginen etxe aldera, eta artean ere han gelditu ziren denak.

neure, bere... artean Neure, bere... baitan. Ik. -en kolkorako. Apala denaz dio gaiztoak bere artean inozoa dela. Nik neure artean: "Egia ote duk?". Neure artean hori pentsatzen egon nintzen.

asko

1 zenbtz. Kopuru handi zehaztugabea adierazten duen hitza. (Mugagabean erabiltzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke; Hegoaldean, izenaren eskuinean doa eta Iparraldean, ezkerrean). Irakasle asko bildu zen. Bekatu asko egin ditudala. Sagar ustel asko. Herri askotan. Euskaltzale askoren bihotzean. Bazuen guraso haienganik jasateko asko beltzuri eta asko egitate txar. || Ez da urte asko-asko, inguru horietan gertatu zela. || Urte askoan, ez zen ausartu etxe hartatik ateratzen. || (-ik atzizkiaren eskuinean). Ik. anitz. Anton. gutxi. Aholku onik asko eman zioten. Ahaleginik asko egin arren.

2 (Izen zenbakaitzekin). Ik. handi 2. Ardo asko edan du. Ezin liteke diru askorik bildu. Ez da denbora asko(rik) beharko. Lan asko egin zuten hori lortzeko. Euri asko eta hotz handiak direnean.

3 (Izena ezabaturik). Askok jarraitu zioten Jesu Kristori? Askoren artean. Beste asko baserrietara joan ziren morroi. || Osasuna badut eta, asko-asko ez arren, ondasun pixka baten jabe ere egin naiz.

4 (Ezezko esaldietan, ezer asko(rik), deus asko(rik), inor asko(rik) eta kideko esapideetan, 'gauza askorik ez, gauza handirik ez', 'jende askorik ez, jende handirik ez' adierazteko). Inor askorik ez zebilen. Hirurogeita hamabost urte, hamasei konplitzeko; ezer askoren faltarik ez daukat, maldan behera amiltzeko.

5 adb. (Aditzaren osagarri, dagokion ekintza neurri handian gertatzen dela adieraziz). Horrek asko daki. Asko maite zaitut. Asko gustatzen zaion janaria. Asko argaldu zen. Asko lagundu zioten. Ez zait asko(rik) gustatu. Aitorleak emaniko penitentzia hain txiki eta errazari ere asko deritzo.

6 adb. (Adizlagunekin). Oso. Erraz asko bekatuan eror liteke. Ederki asko daki zer gertatu zen. Ardiak azkar asko aterako ziren. Maiz asko etortzen da.

7 (Izenondoen eskuinean, artikulua hartzen duela). Oso. Gauza polit askoak esan ditut nik. Mutil jator askoa.

8 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Kantitate handia. Lanaren askoak abaildurik.

9 zenbtz. (Dagokion izena partitiboan doala). Aski. Arrazoirik asko badut harroa naizela pentsatzeko. Hartuko dut dirurik asko erosteko ferian txerria. Kontzientzia gaiztoa da azoterik eta borrerorik asko. || Asko goiz heldu zen.

asko aldiz adb. Askotan.

asko ere asko asko-ren indargarria. Asko maite zituen, asko ere asko, bere begiko ninia bezala. Herrian asko ere asko jaiki dituk kontra.

asko eta asko asko-ren indargarria. (Kasu atzizkiak hartzen dituenean, osagai biek har ditzakete edo bigarrenak bakarrik). Ik. anitz eta anitz. Bazkide asko eta asko bildu nahi genituzke. Hemengo jende asko eta askoren buru-bihotzak. Oraindik askok eta askok ez dute horretaz ezer esan nahi.

asko izan, asko izaten, asko izango/askoko 1 da ad. (3. pertsonan erabiltzen da). Nahikoa izan, aski izan. Nik nahi izatea ez al da asko, hark nahi ez badu ere? Zeure esate bakar bat da asko, gauza guztiak ezerezteko.

2 du ad. Goiz gehientsuenetan, esnatzeko, belarritik tenk egitea ez omen du asko izaten.

3 da ad. (3. pertsona singularrean). Zuk egiteko ez da asko; oraindik adituko ditugunak!: ez da harritzekoa zuk hori egitea. Zuk esateko ez da asko.

asko moduzko adj. Hala-holakoa, badaezpadakoa. Asko moduzko eskailerarekin, maiz hartzen da min; behar bezalakoarekin aritu!

askotan adb. Maiz. Askotan ikusten dut.

askotara adb. Era askotara. Gu, askotan eta askotara esan izan dudanez, hartzaile izan gara emaile baino areago. Askok eta askotara azaldu izan dute miragarrizko antzaldatze hori.

askoz (ere) ...-ago Askoz gehiago egingo dizuete zuei. Askoz ederragoa da zurea. Askoz ere ederkiago. Askoz hobea da.

askozaz (ere) ...-ago Askoz ere ...-ago. Orain nagoen baino askozaz bakarrago eta utziago. Askozaz ere hobeki zekien euskaraz Xenpelarrek nik baino.

aspaldi

1 adb. Duela asko, orain dela asko. Aspaldi esana. Aspaldi asmatu zen gauza.

2 adb. Aspaldian, aspalditik. Aspaldi bizi gara Kristoren legean. Aspaldi nabil nola euskal herriak edertu eta jasoko ditudan. || (aspaldi da (zen) edo aspaldi du (zuen) esapideetan, perpaus osagarri bat lagun duela). Aspaldi da horrekin zabiltzala. Aspaldi du sortetxetik joana naizela.

3 iz. Duela askotik orain arteko denbora. Aldaturik zabiltza ia aspaldi handian. Gaur berandu da; bada hori da nik aspaldi guztian egin behar nuen lana. Hedatuago zebilen aspaldi batean gure egunotan baino. Aspaldi bateko dotrinak.

aspaldian adb. Duela denbora luzetik. Ik. aspalditik. Euskal Herritik aski urruti nabil aspaldian. Ez dute aspaldian indarrik. Aspaldian ez da sortu gure herrian horrelako ardorik.

aspaldian ere adb. aspaldian-en indargarria. Han erlamandoak dira aspaldian ere nagusi.

aspaldidanik adb. Aspalditik, duela denbora luzetik. Gure artean aspaldidanik datorren ohituran amore emanaz. Gaitza aspaldidanik datorkigu.

aspaldidaniko adj. Aspaldikoa. Aspaldidaniko bereizkuntzak galtzen ari dira.

aspaldietan adb. Aspaldi, aspaldian. Aspaldietan ez dugu zuen albisterik.

aspaldi honetan Aspaldi, aspaldian. Zerorrek ere ongi dakizu aspaldi honetan nagoela zuregatik penak sufritzen.

aspaldiko 1 adj. Duela askoko. Aspaldiko idazleen izkribuak. Aspaldiko kontuak. Arazo hau ez da oraingoa, aspaldikoa baizik.

2 interj. Aspaldian ikusi nahi zenari esaten zaion hitza. Kaixo, aspaldiko! Aspaldiko, Agustin!

aspaldiko partez Aspaldi gertatu edo egin ez den zerbait gertatu edo egin dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Harro dago bere buruaz Nikanor, aspaldiko partez, bere logela txukun apala eta ohe biguna dauzkala ikusirik. Abiatu nintzen, aspaldiko partez, baina eliza itxia.

aspaldion adb. Aspaldi honetan, azken aldi honetan. Adiskidea, jakin ezazu, aspaldion nabilena ezkontzeko asmotan Sabasen alaba zaharrenarekin.

aspalditik adb. Duela denbora luzetik, aspaldidanik. Ik. aspaldian. Aspalditik ari da horretan. Giristino omen ziren aspalditik.

badaezpada

adb. Gerta daitekeena aldez aurretik kontuan edukirik. Badaezpada esaten dizut. Oskarbi zegoen, baina badaezpada aterkia hartu zuen. Izena osorik doa, laburdurarik gabe, badaezpada. Zertarako ipintzen duzu herriaren izena bi aldiz?, badaezpada.

badaezpada ere Badaezpada. Badaezpada ere, bi har itzazu. Badaezpada ere, jakinaren gainean jartzen zaitut. Baina ez diot, badaezpada ere, inori agertu nahi gorderik dagoena.

badaezpadako 1 adj. Zalantzazkoa; erdipurdikoa, fidatzekoa ez dena. Ik. nola-halako. Mundu hau badaezpadakoa da, ez da ezer segururik eguzkiaren azpian. Orduan ezagutzen dugu munduko atsegintasun guztiak badaezpadakoak direla. Juanitori, berriz, dena iruditu zitzaion badaezpadakoa, itsusia, txiroa Zabaletan. Badaezpadako jendea. Badaezpadako neskatxen atzetik. Gizagalduen eta badaezpadakoen aholkuak ez entzuteko. Badaezpadako ardoa.

2 adj. Badaezpada egiten dena. Badaezpadako neurriak hartu zituzten.

badaezpadan adb. Batez ere Bizk. Badaezpada. Neu ere, badaezpadan, gela honetan atze-atzeka sartu izan naiz.

badaezpadan ere Batez ere Bizk. Badaezpada ere. Badaezpadan ere, batu nituen pintatzeko tresnak eta goitik beherantz hasi nintzen astiro-astiro.

bai

1 adb. Galdera bati erantzutean, baiezko esaldi baten ordain den hitza. Ekarriko duzu?, bai. Kristaua al zara?, bai, jauna, kristaua naiz. Bai, ihardetsi zuen Etxebarnek.

2 adb. (Esaten denaren egiatasuna azpimarratzeko). Bai, zutaz ari naiz. Badakit, bai, zer zaren zu.

3 adb. (Ezezko esaldi baten ezkerrean edo eskuinean, haren aurkakoa adierazteko). Nik esan bai eta egin ez. Aita eta ama ez zeuden begira, baina zu bai. Eztirik egin ez, baina langileek egindakoa jan bai.

4 Esaldi bat baiezkoa den egiaztatzeko galde hitza. —Bihar etorriko da. —Bai? Bai ote?

5 adb. (Harridurazko esaldietan). Bai toki ederra! Hori bai dela neskatxa guztiz polita! Bai ederki bizi ginela orduan!

6 iz. Baiezkoa. Baia eman zion. Baiaren eta ezaren artean zalantzan. Bai lehor batez erantzun zion. Erregeren baia gabe dekretuek ez zuten indarrik.

bai... (ere) Ik. baita2. Makina bat botika ibili zen gure etxean, bai dirua galanki gastatu ere. —Arratsalde on, adiskidea! —Bai zuri ere! || (eta-rekin). Bakoitzak ditu bere grinak, akatsak eta bai alderdi onak ere.

bai ala ez (Galderetan nahiz zehar galderetan). Ik. bai edo ez. Lege hura zuzena da?, bai ala ez? Erantzulea bortxatu gabe bai ala ez esatera.

bai bada Bai horixe, jakina. Gurdia astuna dagoela?, bai bada, bete-betea dakargu-eta.

bai... bai... (Maila edo izaera bereko perpausak edo osagaiak lotuz, baieztapena azpimarratuz). Ik. eta; bai... eta bai... (ere); bai... baita... (ere); hala... nola... 2; nahiz... nahiz... 2. Hirurek, bai amak, bai alabek, hitz egiten dute euskaraz. Bai Axularrek, bai Oihenartek euskara gaitu, egokitu nahi zuten, batak hitz lauz, besteak hitz neurtuz.

bai... baita... (ere) Bai... bai... Bai Adami, baita bere ondorengo guztiei ere.

bai edo ez (Galderetan nahiz zehar galderetan). Ik. bai ala ez. Tira, horrela egon gabe, zirt edo zart egin ezak; bai edo ez?

bai eiki g.er. Baiki.

bai eta... (ere) Ik. baita2. Frantzian, bai eta Espainian ere. Hura orduko unatua baitzen, bai eta haren gizonak ere. Etxe hura bizi da oraino, bai eta etxe hartan Inazioren oroitzapena.

bai... eta bai... (ere) Bai... bai... Bai bata eta bai bestea, biak ziren onak. Zuhaitz bikaina da, bai bere irabaziz eta bai bere gerriz. Horrelako makurrak maiz egin izan dituzte, bai protestanteek eta bai katolikoek ere. Mintzatzea ukatu zaiolako, bai zuzenean eta bai zehar bidez ere.

bai horixe Esan dena egia dela edo harekiko adostasuna azpimarratzeko edo baiezko erantzuna indartzeko erabiltzen den esapidea. —Egia da esan duzun hori? —Bai horixe. Jakingo dut, bada, nola hitz egin; bai horixe. Kostatuko zaizue merkeago aurkitzea, bai horixe!

bai ote (Adierazpen edo baieztapen bati erantzunez, zalantza adierazteko). Egia ote da?, hala ote da? —Hegiaphaliako Xalbat Engraziren irritsetan dabilela. —Bai ote?. —Espazioa egoki antolatzen bada bizipoza handiagoa da, eta lanean gehiago errenditzen da. —Bai ote?

bai zera, bai, zera interj. Zerbait guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea. —Orduan bai egingo zenukeela negar zolia. —Bai zera! Baina ez ziren isildu: bai, zera! Etorriko zela, baina, bai, zera! Pozik? bai, zera!, ezta hurrik eman ere! —Gorrotoa al zion? —Bai, zera! || —Ken itzak bizar horiek. —Bai zera kendu!, ondo egoki dauzkat.

baino

1 Desberdintasunezko erkaketan erabiltzen den hitza. (Erkaketa adjektibo edo adizlagunen bidez zertzen denean, delako adjektibo edo adizlagunak -ago atzizkia hartu behar du eta baino erkaketaren bigarren aldearen ondo-ondotik ezartzen da). Hura hau baino hobea da. Etxe hau txikiagoa da eliza baino. Ane eta Miren Edurne baino alaiagoak dira. Soineko hori ez da gona hau baino garestiagoa. Beira baino hauskorragoa. Deabrua baino okerragoa. Zu baino goizago heldu direnak. Behar baino maizago eten ditugulako. Guk baino hobeki egin du. Arinago irteten omen da sartu den baino. Zuk baino diru gehiago dut. Nahiago dut hau hura baino. Lasterrago baitabil beti gogoa begia baino.

2 (Erkaketaren atal bietan hitz bera erabiliz, hitzaren balioa azpimarratzeko). Erne baino erneago ezartzen gaituzte. Bukaera ederra baino ederragoa Aitagurearena. Ondo baino hobeto daki hori.

3 junt./adb. (Lehen esaldia ezezkoa denean). Baizik. Hori ez da gorria, zuria baino. Ez dago bide bat baino. Ez du gogoan beste gauzarik erabili, guri mesedeak egitea baino.

bainoago Jas. Baino gehiago. Batak estimatzen du egun bata bertzea bainoago, eta bertzeak estimatzen du berdin zein egun nahi den. Egiaz, nik esaten dizuet, morroia ez da bere nagusia baino handiago, ezta ere bidalia bere bidaltzailea bainoago.

baino bainoagoko Euskaltzain batzuek, baino bainoagokoa bilatzen dute zenbaitetan: Euskaltzain batzuek dagokion baino zehaztasun handiagoa bilatzen dute zenbaitetan.

baino ere ...-ago baino-ren indargarria. Bezperan baino ere hitsago jaiki zen. Hark eskatu baino ere gehiago eman zeniola.

baino lehen (Aditz edo kideko baten ondotik). Aditzak edo kidekoak adierazten duena gertatu aurretik. Ik. lehenago. Etorri baino lehen. Bestek gure ordez sor dezan baino lehen. Etxera baino lehen. Berandu baino lehen. Bi minutu (igaro) baino lehen.

baita2

lok. Aurreko adierazpenari beste zerbait atxikitzeko erabiltzen den hitza, esangura aldetik eta... ere bai -ren kide dena. (Gehienetan, ere hitza hartzen du, ondo-ondotik nahiz, usuago, esaldiaren azkenean). Ik. bai eta... (ere). Bat gentozke horretan egungo egunekoak, baita gazte kontentagaitzenak ere. Ikasgaia ongi ikasi du, baita azaldu ere. —Egun on! —Baita zuri ere! Etxe hura bizi da oraino, baita etxe hartan Inazioren oroitzapena. Badu euskarak hitz sorbide ugari, baina baita ere huts nabarmen bat bederen aldameneko hizkuntzen ondoan. || —Etxera zoaz, noski? —Bai, hala noa; zu ere bai? —Baita. —Azpiak atera al dituzue? —Bai, jauna. —Abere-jana ekarri? —Baita ere.

baita zera ere Heg. Bai zera! Ez natorkizu lan bila, ez; baita zera ere!

baizen

1 Baizik, besterik. (Salbuespena adierazten duen hitzaren eskuinean ezartzen da). Euskaldunik baizen ez zen lekuan. Inork ez daki nor den semea aitak baizen, eta nor den aita semeak baizen. Gauzak axaletik baizen ez ditugu ikusten. Jainkorik bat baizen ez adora.

2 Bezain. Berori baizen jaun apaindu batek.

baizen ere Baizik, baizen. (Salbuespena adierazten duen hitzaren ezkerrean ezartzen da). Ez dute komuniatzen, ez dute otoitz egiten baizen ere arraroki.

baizik ere

1 junt. Batez ere Ipar. g.g.er. Baizik eta. Kantu horiek egin dira ez dibertitzeko, baizik ere guztiek etsenplu hartzeko.

2 Ipar. g.g.er. Baizik (salbuespena adierazteko). Ez baitute bertzerik nahi baizik ere bazterrak nahastea eta makurtzea.

bakar

1 adj. Berdinik, kiderik edo lagunik ez duena. Ik. bakoitz. Haren seme bakar Jesu Kristo. Hori dakien (pertsona) bakarra. Ezberdintasun guztien funtsa hitz bakar batean bil daiteke. Bat bakarrak aurkitu zuen kokalekua lege berriaren barruan. Ahapaldi bat bakarra ez da aurkituko jatorrizkoa baino eskasagoa. Buruzagitza bakarraren mendeko ziren bitartean. Espetxea eta zigorra izan ziren erantzun bakarrak. Berrehun kiloko harria esku bakarrez jaso. Alderdi bakarreko sistema politikoa. Hobe duzu begi-esku eta oin bakarrarekin zeruan sartu. Inor ez da deusen jabe bakar.

2 adj. (Ezkerreko sintagmaren kasu atzizki berarekin). g.er. Ik. bakarrik. Dohain hau gizonari bakarrari eman nahi izan zenion.

3 adj./adb. Pertsonez eta animaliez mintzatuz, bakarrik dagoena. Emakume bakar eta zorigaiztoko guztiekin. Jende artetik urruti eta bakar bagaude. Hondar lehorrean bakar dabilen bitartean.

4 adj. Lekuez mintzatuz, bereizia, bakartua. Bilatzen dira leku ezkutuko eta bakarrak. Zein bakarra gelditzen den etxea, etxeko jauna gudetan dabilen bitartean. Otoitzerako toki bakar eta egokia.

5 adj. pl. Bakanak. Bakarrak direla honela bizi direnak. Nire ile bakar, luze eta zuriak. Bere azken indar bakarrak galtzeko.

6 (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Laguntzarik edo kiderik gabe egiten dena. Bakar dantza. Bakar jokoa.

bakar-bakarra adb. Ipar. eta Naf. Bakar-bakarrik. Jujearen aitzinean agertuko da bera bakar-bakarra.

bakar bat (ere) (Ezezko esaldietan). Bat ere. Ik. bat bakarra. Ez nuen ez utziko bakar bat bizirik. Ez dut uste hori aztertzaile bakar batek ere uka dezakeenik. Ez baitut sekula, dakidanez, hark hain ausarki idatzi eta argitaratu zituenetarik lerro bakar bat ere irakurri.

bakar batzuk Batzuk, gutxi batzuk. Ik. bakarren batzuk. Zuhaitz bakar batzuek iluntzen dute beren itzalaz. Gehienak gaztelaniaz ari ziren elkarrekin; bat edo bat, frantsesez, eta bakar batzuk, euskaraz.

bakarrean Bakartasunean. Izan gaua, izan eguna, izan bakarrean, edo inor begira dagoela edo ohartzen dela. Bakarrean egoteko astia. Ez egin bakarrean eder ez denik kalean (esr. zah.). || (neure, bere...-ren eskuinean). Bakoitzak bere bakarrean egiten duena. Harako bekatu neuk neure bakarrean egin nuena.

bakarren bat Bat edo beste, -en bat. Ik. bakarren bat edo beste. Orduan txoria bazen ugari; orain bakarren bat.

bakarren bat edo beste Bakarren bat. Idazten hasi nintzenean, bakarren bat edo beste haserretu egin zitzaidan.

bakarren batzuk Batzuk, gutxi batzuk. Gurean, behintzat, XX. mendeko 60ko hamarkadan hasten dira bakarren batzuk horrelako tramankuluak erabiltzen.

bat

1 zenbtz. Zenbaki arrunten segidan lehenari, apalenari dagokion kopuruaren adierazlea, 1. Begi bat besterik ez du. Liburu bat erosi du, ez bi. Litro bat esne. Libra bat haragi. Pitxer bat ardo. Ordu erdi bat baino gehiago. Aste baten buruan. Beste guztien gain, irabazle bakar bat gelditu zen jaun eta buruzagi. Gauza bat bakarrik. || Bat bitan banatua. Zazpiak bat.

2 Bera, bat bakarra. Ik. berbera. Herri batekoak gara. Argi eta garbi dago ez ginela iritzi batekoak. Gutxi gorabehera, biak izango dira adin batekoak. Ez dira toki guztietan era edo modu batean gantzutu eriak.

3 (Banakoa gehiago mugatu gabe adierazteko). Ik. batzuk. Gizon txiki sotil baten andrea zen. Maiz gertatu diren eten horietako bat. Halako susmo bat. Halako batean.

4 (beste-ren aurrez aurre). Hizkuntzaren alde batek bestearekin, hizkuntza batek beste batzuekin, halako antz eta eitea baduela. Kasu baten eta bestearen izena berbera da. Ume bata isila da eta bestea berritsua.

5 (Izen propioez, indargarri gisa). Ezpata biluzia eskuan harturik, oihuz, Matatias bat bere denboran bezala. Etxepare bat, Etxeberri Sarako bat eta horien gisako beste hainbeste gure artean agertzen baldin badira.

6 (Zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Ik. beherago 12. Hamar bat etxe: hamar etxe gutxi gorabehera. Handik berrogei bat egunera itzuli zen. Sei bat liburu erosi zituen. Urtean hamar bat mila euro ematen dizkio. Lau bat mila astean. Pastoral batean, berrehun bat bertset behar da, ene ustez, istorio bat kontatzeko.

7 iz. Zenbaki arrunten segidan lehena. Bata da zenbaki arrunten artean txikiena. Bat eta bat bi dira. Bat zenbakia.

8 (Data adierazteko, hilaren izenak -en atzizkia hartzen duela). Uztailaren bata asteartea da aurten. Abenduaren batean etorriko da. Urtarrilaren batetik zortzira irekita egongo da. || (Aposizioan, artikulurik eta kasu markarik gabe, hilaren izenak -k atzizkia hartzen duela). Gaur, apirilak bat, garrantzi handiko erabakia hartu da.

9 (Orduak adierazteko). Ordu bata da. Ordu batean. Ordu batetik hiruretara. Ordu bat eta erdiak. Ordu bat eta erdietan. Ordu bat eta laurdenak. Ordu bata eta laurden. Ordu bata laurden gutxi(ago). Ordu bata hamar gutxi(ago)tan. Ordu bata eta bostean. Ordu bata eta hogeian.

10 (Erakusle batez mugaturik). Zeren ez da bide bat baizen, eta bat hura ere, guztia da mehar.

11 (Izenordain gisa, mugatua, bestea-ren aurrez aurre). Bata eta bestea, berdinak. Bata ona, gaiztoa bestea. Bata baino bestea arinago aldendu ziren. Bata bestearen atzetik. Bata bestearengandik mugatzen saiatu zen. Ez bata ez bestea. Ezberdintasun franko baitago bataren eta bestearen artean. Batari nahiz besteari emateko. Bata besteari eta nor bere buruari galdezka. Batak egin zuena besteak desegin zuen. Batean ez bada, bestean. Batetik eta bestetik.

12 (-en atzizkia daraman zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Hamarren bat urte Jerusalemen igaro zituen. Ehunen bat kilometro.

13 (-en atzizkiaren eskuinean, esaldiari susmo ñabardura ezartzen diola). Gurpilen bat zulatu zaio: gurpil bat zulatu zaio nonbait.

14 (-en atzizkiaren eskuinean, nolabaiteko zehaztasunik eza adieraziz). Oinazeren bat du.

15 (-z atzizkia daraman aditz baten partizipio burutuaren eskuinean). Aldi berean. Hitz horiek esanaz bat, haurraren aurpegia eguzkia baino ederrago bihurtu zen.

batak (besteak-en aurrez aurre). Batzuk. Batak eta besteak hasi ziren edaten.

bat bakarra 1 (Mugatua). Bakarra. Alkandora bat bakarra dut. Bat bakarrak aurkitu zuen kokalekua lege berriaren barruan.

2 (Ezezko esaldietan). Bat ere ez. (-ik atzizkia eta ere partikula ere har ditzake). Ahapaldi bat bakarra ez da aurkituko jatorrizkoa baino eskasagoa. Ideia baterako sei hitz berri nahi baditugu, ez dugu bat bakarrik ere herrian sartuko.

bat-banaka adb. Banaka, banan-banan. Moisesen dohain handiak bat-banaka esateko, denbora luzea beharko litzateke.

bat-banatu, bat-bana/bat-banatu, bat-banatzen du ad. g.er. Zenbatu, banaka hartu.

bat-banazka adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, bat-banazka-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. bat-banaka].

bat-batean adb. Aldez aurretiko ezer gabe, prestaketarik gabe. Bat-batean gertatua. Bat-batean hil zen. Bat-batean eten da bizion hots hori. Auzi hori bat-batean eta behin betiko erabaki uste dutenen iritzia.

bat-bateko adj. Bat-batean gertatzen dena. Bat-bateko bertsoak. Bat-bateko ekaitza. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bat-batekotasun Bat-batekoa denaren nolakotasuna. Gertaeren bat-batekotasuna.

bat-batera 1 adb. Bat-batean. Gutxien uste zuela, poz-atsegin guztiak bat-batera atsekabetu zitzaizkion.

2 adb. Aldi berean. Erantzun zioten laurek bat-batera.

bat-batez adb. g.er. Bat-batean.

bat bera 1 Bat bakarra. Guk dugu sinesten eta ezagutzen Jainko bat bera dela.

2 Berbera. Bi amets horiek gauza bat bera esan nahi dute.

3 (Ezezko perpausetan). Bat ere; inor ere. Ez dut oraindik bat bera ezagutzen horietakorik. || Ez zuten zloty bat bera ere ordaindu behar izan isunetan.

batean 1 adb. Aldi berean. Ik. batera. Baietz ihardetsi zuten, hirurek batean. Eta horra hor egia, bertutea eta zoriona dena batean. Ez dira batean ontzen sagar guztiak.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). Aldi berean; elkarrekin. Anaiarekin batean egindako lanak. Gurekin batean higitzen direla. Gurasoekin batean bizi da bere etxean. Ene alderakotzat obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsua. Eta hitz horiek esatearekin batean, harri batek azpian hartuta, zapaldu zuen. Bata etortzearekin batean joan da bestea. Frantziako ministroaren laguntzarekin batean: laguntzari eskerrak.

bat edo bat (Izenordain gisa). Norbait. Oraindik gelditzen omen da bat edo bat. Bat edo bati hasia zaio diru-poltsaren azkura. Galtzen bada familiako bat edo baten arima.

bat edo beste -en bat. Zigarrotxo bat edo beste erretzeko astia. Fraide batek edo bestek hau edo hori egin duela?

bat egin da/du ad. Batasuna osatu; elkartu. Biok bat egiteko. Harekin bat egiteko. Ahuntz-jabeek bat egin dute mendizainarekin. Proventza Frantziarekin bat egin zenean. Herri guztia bat eginik azaldu da jaialdietara.

bat-egite Batzea. Ezkontzako bat-egite santua urratzen.

bat egon Ipar. Bat etorri. Argi dago elkarrekin bat ez geundela.

batek jakin Auskalo. Lehenbailehen aurkitzea hobe; batek jakin noraino irits zitekeen! || Etena egin zuen orduan, batek daki zergatik. Batek badaki etorkizunak zer dakarkigun!

bateko... besteko... Alde batetik... bestetik...; batzuetan... beste batzuetan... Bateko lana, besteko eguraldia, beti aurkitu ohi du ez agertzeko aitzakia.

batekoz beste Oker; behar ez den bezala. Beldurrak zentzumenak nahasi egiten ditu eta gauzak batekoz beste agerrarazten.

baten bat (Izenordain gisa). Norbait. Ik. bat edo bat. Txantxetan ari garela-edo pentsa dezake baten batek. Hainbesteren artean baten bat buru gogorra izatea ez da horren miragarria.

baten batzuk g.er. Batzuen batzuk.

batera 1 adb. Aldi berean; elkarrekin. Ik. batean. Guztiak batera berriketan. Guztiek batera oihu egin zuten. Batera heldu ziren. Ikasle guztiak batera bildu zituzten. Txalupa guztiek dakarten arraina batera saltzen zaie mandazainei. Batzuetan batera eta besteetan aldizka. Ez ditu batera erabiltzen. Baina mihia eta bihotza ez zebilzkion batera.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). -ekin batean. Nirekin batera doa nire itzala. Beste askorekin batera esango lukeenez. Zu iristearekin batera abiatuko naiz.

3 (-z atzizkia daraman aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Hau esanaz batera hasi zen dantzan.

batera eta bestera adb. Alde batera eta bestera. Ik. batetik bestera. Batera eta bestera begiratzen dute eta burua goratzen dute. Umea, beroaren beroz, arterik hartu ezinik, batera eta bestera, ohean zebilen.

batera etorri Bat etorri; ados jarri. Denean batera datoz.

bateratsu adb. Ia batera. Biek bateratsu erantzun zuten. Haur eta gazteei euskaraz irakasten baldin bazaie, premiazkoa da guztiei batera edo bateratsu irakastea.

bat ere (Ezezko esaldietan, eta izen bati dagokiola). Ik. batere; ezein. Ez du bilera bat ere huts egin. Ez zion eman sos bat ere. Txakur txiki bat ere gabe. Euskaldun bat ere ez dela ausartu horretan. Abereetarik batek ere ez du mintzorik baizik gizonak. Hamarretatik bati ere ez. || (Izena ezabaturik). Gugatik ez du batek ere aurpegirik aterako? Ez al zenuen gogoan bat ere hartu?

batetik bestera 1 adb. Leku batetik beste batera. Ik. batera eta bestera. Arabako probintzian batetik bestera jirabiran ibilirik. Haserretuta nenbilen, batetik bestera kexaka.

2 adb. Gauza batetik beste batera. (Batez ere batetik bestera aldea egon eta kideko esapideetan erabiltzen da). Norbaitek esango du alde handirik ez dagoela batetik bestera. Forma kontu hutsean ere, alde gehiegi dago batetik bestera.

batetik... bestetik... Ik. alde batetik... bestetik... Osasun ona batetik, ondasun aski bestetik; zer gehiago behar dut nik? Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin baztertuzkoa, bestetik.

bat etorri Iritzi berekoa izan. Zurekin bat nator horretan. Bat ez zetorrela adierazteko. Esanetan biak bat ez zetozela ikusirik. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin.

batez beste adb. Erdiko kopurua harturik, batezbestekoa eginez. Batez beste urtean hamabost liburu irakurtzen ditut. Batez beste astean zenbat aldiz egin duen huts. Zaharragoak dira, batez beste, gurasoak irakasleak baino.

batez besteko adj. Batezbestekoa eginez kalkulatzen dena. Ik. batezbesteko. Euskal Herriko biztanleen batez besteko diru sarrerak. Batez besteko kopurua.

batez ere adb. Besteak baino areago, bereziki. Egunero, baina batez ere igandeetan. Batez ere gazteak. Etxeparek batez ere, baina Oihenartek ere bai.

bat izan 1 Elkarturik egon, bat etorri. Horretan bat gaituk hirekin.

2 Gauza bera izan. Gure hizkuntzaren egoera ez da bat Gipuzkoan eta Nafarroan.

batxo

zenbtz. Heg. Adkor. Bat. Ik. batto; batño. Hogeita lau ordu ditu egunak; gehiegi irizten diozu batxo arimari ematea?

batxo ere (Ezezko esaldietan). Bat ere ez. Diren guztiak, batxo ere utzi gabe, agertuko dira.

behin

1 adb. Aldi bakar batean. Behin egin du, behin bakarrik eta ez bi aldiz. Behin, birritan, hirutan. Beste behin. Behin ardoa edango balu. Behin eskuineko besoaz, behin ezkerrekoaz. Behin bederen. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda nahiak aurkitu du non ase.

2 adb. Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den hitza. Ik. behin batean. Behin, asteazken arratsalde batez (...). Begira behin zer gertatu zitzaidan.

3 adb. (Maiztasuna adieraziz; ezkerreko denbora hitzak -n atzizkia hartzen du eta forma mugatuan doa; ezkerreko hitza zenbaki batek mugatzen duenean, berriz, -tik edo -z ere har dezake; -tik-duna, forma mugatuan nahiz mugagabean joan daiteke eta -z-duna, mugagabean). Egunean, astean, hilabetean, urtean behin. Lau urtetik behin. Bost egunez behin etortzen da.

4 (Perpaus txertatu bati sarrera emanez, aditz nagusiaren ekintza noiz hasten den adieraziz). Ik. behin ...-z gero. Behin abiada hartu zuenean, ez zegoen mutila isiltzerik. Jainkoaren hitza behin bihotzean harturik, leheneko bekatuetara berriz bihurtzen dena. Behin gure nahimena ekinaldi bizkor batez bere asmoari lotzen bazaio, ez da hartatik lasaituko aldez besteko asmo bat hartu arte.

behin baino ...-ago(tan) adb. (Maiztasuna adierazten duten adizlagunekin). Auzi hori behin baino gehiagotan arakatua izan da. Kapitalismoari izen-abizenak jarri dizkiodanean isilarazi nahi izan naute, behin baino sarriago. Hori joko berean gerta daiteke behin baino gehiago. Bataioa behin baino haborotan hartzen ahal da?

behin bakarrik Behin bakarrik bizian. Ekin zion ez behin bakarrik, baizik askotan, baina beti alferrik.

behin banan Bizk. g.g.er. Banan-banan. Behin banan aztertu behar dira aginduak, jakiteko zenbat bekatu egin dugun agindu bakoitzean.

behin batean Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den esaldia; euskal ipuinen ohiko hasiera-esapidea. Aitortu behar zaio behin batean argitaratu zuen iritziak baduela oinarri sendorik. Behin batean Loiolan. Behin batean, Pernando Amezketarra bazihoan bide baten barrena (...).

behin bateko adj. Garai batekoa. Hitza eskatzen dut, hala eta guztiz, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin bateko neskatxen irudira.

behin batez g.er. Behin batean. Behin batez, otoitz egiten ari zela, (...).

behin-behinean Betiko izan gabe, oraingoz, aldi baterako. Behin-behinean aske utzi zituzten. Erabaki hau behin-behinean hartu dugu. Lanpostua lortu nuen, baina behin-behinean.

behin-behineko adj. Behin betikoa izan gabe, hura taxutu bitartean haren ordez dagoena edo erabiltzen dena. Behin-behineko idazketa. Behin-behineko egoitza. Erabaki hori behin-behinekoa da.

behin-behinekotasun Behin-behinekoa denaren nolakotasuna. Ministro berriak lanaren behin-behinekotasunaren aurkako hainbat neurri iragarri ditu.

behin-behinekoz Behin-behinean. Behin-behinekoz espetxeratu dute. Proiektua behin-behinekoz geldirik dago, epaileek aginduta.

behin-behingo adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin-behingo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin-behineko].

behin berriro adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin berriro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin eta berriro; behin eta berriz].

behin betiko 1 adb. Betiko. Gizon odolgiro hura begietatik behin betiko kentzeko.

2 adj. Betikoa; berriro ikusi eta aztertu beharrik ez duela finkatu dena. Behin betiko erabakia. Behin betiko zerrenda. Agiriaren behin betiko idazketa.

behin betikoz adb. Ipar. eta Naf. Behin betiko. Zer atsegina, ikusi zuenean mutikoa zenbait egunen buruan sendo, behin betikoz sendo.

behin edo behin 1 adb. Noizbait; inoiz edo behin. Behin edo behin egin behar zela eta. Behin edo behin joan izan naiz. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak.

2 Zoaz behin edo behin: zoaz behingoz, zoaz betiko.

behin edo berriz g.er. Inoiz edo behin. Ez da nahikoa baratzezain batek belar gaiztoak behin edo berriz jorran ebakitzea, beti kontuan egon behar du.

behin edo beste Inoiz edo behin. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia; behin edo beste, bai, uzten du hitzen bat itzuli gabe, ezinbestean.

behin edo bitan adb. Behin edo behin; behin edo bi aldiz. Honekin ere egin nuen bertsotan behin edo bitan.

behin ere 1 (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Behin ere huts egin gabe. Behin ere ez zait ahaztuko. Behin ere ahituko ez dena. Zigor hori ez al da behin ere bukatuko?

2 (Erkaketetan). Inoiz. Osasunez behin ere baino hobeki. Behin ere baino garrazkiago jazarri zion bere buruari.

3 (Galde eta baldintza perpausetan). Inoiz. Ardoaren edo beste zerbaiten espiritua ikusi al duzu behin ere su eman eta garretan? Ez dakigu mihi azpira behin ere behatu dioten.

behin eta behin Ipar. Behin eta berriz. Zure ezpainetako irriño eztiak bihotza behin eta behin goxatu dit.

behin eta berriro Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriro eragile gisa agertu naizenez gero. Kale-plazetan behin eta berriro entzunak.

behin eta berriz Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriz esan duenez. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten baldin badut.

behin eta betiko adb. Heg. Behin betiko.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

behin hutsik Naf. Behin bakarrik. Aldiz, behin hutsik agertzen den forma horrek, halakoa izateko egiantz gehixeago du.

behinik behin lok. Behintzat. Erostunak baditu behinik behin, eta irakurleak izango ahal ditu. Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer; ez luke behinik behin izan behar. Estatuaren zerbitzari bihurtzeko asmotan zebiltzan behinik behin.

behin ...-z gero (Aditz baten partizipio burutuarekin). Ondoren. Behin aitortzen hasiz gero, guzti-guztia esan nahi dizut. Behin luzatuz gero, nekez laburtuko duzu. Beti doa, eta behin joanez gero, ez da joan denaren bihurtzerik.

berriro

1 adb. Berriz, beste behin. Beharrezko zen berriro hirugarren aldiz erortzea. Egizu berriro. Orain berriro argitara emana. Gauza guztiak desegin eta berriro egin ditzakeena.

2 adb. Berrikitan, duela gutxi.

berriro ere berriro-ren indargarria. Zer, berriro ere hemendik?

orain berriro Duela gutxi. Orain berriro hil da etxearen jabea.

berriz

1 adb. Beste behin, berriro. Berriz esan. Berriz gerta ez dadin. Ni berriz etorri arte. Huts beretan berriz ez erortzeko. Gero berriz oihu handi bat eginez. Galdu zitzaigun papera berriz atzematen dugunean.

2 lok. Aldiz. Ik. aitzitik; ostera2 2. Nik nahi dut, zuk, berriz, ez. Zenbait egokiak dira, beste zenbait, berriz, guztiz desegokiak. Aurpegia barrez, bihotza, berriz, negarrez. Beti nekez ari izan naiz, eta ongi, berriz, bakan.

berriz ere berriz-en indargarria. Sustraia geldituz gero, garoa egon den tokian berriz ere garoa dator. Bestetan esan dut eta berriz ere esatea ez da alferrik izango. Maiz gertatu zaigunez, ardi galduak izango gara berriz ere otso harraparien artean.

berriz eta berriz Behin eta berriz. Otoitz bera berriz eta berriz erranez.

berrizko 1 adj. Berriz egina. Jesusen berrizko agerpena apostoluei.

2 adb. Hurrengorako. Erdia jan zuen eta gainerakoa berrizko gorde zuen.

deus

izord. Ezer. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da). Deus ez eman, ez deus utz. Deus baldin bada lur honen gainean zuzenik. —Ageri da deus, Eduard maitea? —Ez, ene aita, ez da deus ageri. Deus entzun duzu? Deus ez du egiten, zeren ez baita deus. Deus esan gabe. Ez zen lanik, ez jostetarik, ez besterik deus, hari bere Jainkoaren amodioa gogotik kentzen ahal zionik. Deus ez da itsusiagorik etxe bazterrak horrelako zikinkeriaz beteak ikustea baino. Deus ez da iraunkorrik. Ez da orain Oxaldez oroitzapenik deus ageri Bidarraiko hilerrian. Ez da deus mundu honetan eskubide osoz on dei dezakegun gauzarik, borondate ona izan ezik. Baina ez du deus gehiago esaten. Deusek ez du hunkitu ahal izan haren bihotza. Beste deusek ez nau kilikatzen. Beste deusi behatu gabe. Hilek ez dutela, hilez gero, deusen beharrik. Deusen eskasik gabea. Ez du inon edo deusetan mugarririk. Deusetako on ez denik ez da. || Deus handirik ezin dezaket nik jakin. Ezagutzen dut deus onik ez dudala egin. Ez dute deus arta bereziren beharrik.

deus asko (Ezezko esaldietan). Ezer asko. Eginkizun goitar eta dotoreago hauek ez ziren, beharbada, deus asko eguna joan eta eguna etorri erabiltzen ziren oinarrizko eta premiazkoen aldean. || Deus askorik ez duela egin pentsatu beharko dugu.

deus ere deus-en indargarria. Funtsean, ez garela deus ere. Ez du gizonak deus ere beharragorik hau baino. Ez dugu deus ere esan egia baizik. Ez zuen deus ere besterik gutiziatzen. Ez dut neure buruz deus ere onik. Deusek ere ez du aziendak baino irabazi hobea ematen. Deusen ere zeruetan ez da eskastasunik. Lagunartean garenean, lasai gara, ez daukagu deusez ere konturik.

deusetako (Ezezko esaldietan, izan aditzarekin 'ezertarako balio ez duena' adierarekin). Estakurutzat emanez euskara ez dela deusetako. Eriarentzat ez ziren deusetako medikuen ahaleginak.

deus(ik) ez (Erantzun eta kidekoetan, aditza ezabaturik). Ezer ez. Batari guztia, besteari deus ez. Ni zer naiz?, lur poxi bat; lehen deusik ez eta laster zizareen janari.

deus gutxi Ezer gutxi. Munduaren begietan deus gutxi diren gauzak. Deus gutxi balio duela. Deus gutxi zuen onik gure errientak. Marta, deus gutxik asaldarazten zaitu horrela. Tolosa aldera maiz jaisten zen deus gutxiren aitzakian. Ihardetsi zuen deus gutxia zela haiek harritzen zituen miraria. Munduak deus gutxitzat garabiltzanean. Gainerako guztia ikusten baitute deus gutxitako gauza xumea balitz bezala horien aldean.

deusik deus-en indargarria. Inork ez dezala deusik aipa. Deusik esan gabe. Ez dut deusik bihotz hobendun bat baizik. Gizonak deusik ez du etxean balio. Ez duzu inoiz onetsiko deusik irrigarri denik.

ederki

1 adb. Edertasunez; behar den bezala, (oso) ongi. Ederki eta egoki elkartzen ziren haren ariman jakinduria eta apaltasuna. Aretoa argiz eta lorez ederki apaindua zegoen. Jauregi bat txit ederki eraikia. Abeslariek ederki kantatu zuten Goikoetxearen meza. San Agustinek ezin ederkiago dioen bezala. Gaztelaniaz ere ederki zekien. —Zer moduz? —Ederki, Jaunari eskerrak. Hirurok elkarrekin ederki biziko gara. Ederki, Petiri, ederki. Ederki bazkaldu eta gero.

2 adb. Adkor. Oso, asko. Ederki edanda. Ederki astinduta bidali zuen. Hau bai dela adarra ederki jotzea! Nagusia horretan iaioa zen, aspaldian ederki saiatua. Masailak ederki gorritu zitzaizkion hitz haiek entzutean. Ederki kostatako garoa guk ekartzen genuena.

ederki eman ere Inola ere ez, ezta pentsatu ere. Engrazia damutu?, ederki eman ere!, ez duzue ezagutzen urdanga hori. Besteek ere guk bezala jokatuko luketela uste al duzue?, ederki eman ere!

edonola

adb. Nolanahi, edozein modutan. Eseriz, ezin egona; edonola, nekea. Deitzen dio ez edonola, eta bai deiadarrez.

edonola ere Nolanahi ere. Edonola ere, ona da inguruan ibiliko zaretela jakitea.

edonolako 1 adj. Nolanahikoa, edozein motatakoa. Edonolako aitzakiak jartzen dizkidate etxera afaltzera gonbidatzen ditudanean.

2 adj. Nolanahikoa. (Batez ere, ezezko esaldietan erabiltzen da). Ama ere ez du edonolakoa. Hiru partida jokatu ditu, eta ez edonolako aurkarien kontra.

edonor

izord. Nornahi. Ik. edozein 3. Edonor joan daiteke Donostiara. Edonork dakien gauza. Nonahi eta edonoren aurrean. Dirua premiazko zait, edonori bezala. Garai hartan edonork ez zekien irakurtzen. Ez zen edonor.

edonor ere g.er. Edonor. Egunsenti berriak edonori ere poz atximurkada egiten diolako bihozpean.

edozein

1 det. Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen den hitza, honek aditzera ematen dituen gauzetako edo pertsonetako bat, berdin da zein, adierazten duena. (Dagokion izen sintagma mugagabean erabiltzen da). Edozein ordutan eta lekutan. Edozein moduz egina. Hori edozein sendagilek esango dizu. Guztien agerian dantzan eta edozein gauza lohi egiten. Herri honetako edozein umek kantatzen duen abestia. Nire otoitzak dira laburrak, alboetara begira eta neure gogoa edozein gauzatan dudala eginak. Edozein hizkuntzaren dialektoak bezala.

2 (Gauzez mintzatuz, dagokion izena ezabaturik; mugagabean erabiltzen da). Literatura lanetan, beste edozeinetan bezala, helburua aldez aurretik ezagutu beharra dago. Gauza horietatik edozein egiten dutenak.

3 izord. Nornahi. Edozeinek dakien gauza. Zure gisako edozein agertzen zaionean. Edozein edozeinekin, berdin zaie. Semea ikusi eta Harengan sinesten duen edozeinek betiko bizia izan dezan. Gizonaren odola isurtzen duen edozeinen odola isuriko da. Gaurko edozeinek ontzat hartuko lituzkeen eskabideak. Ni beste edozein bezain bertsozalea naiz. Horrela mintzo zaiguna ez da edozein.

edozein ere Zah. g.er. Edozein. Beste edozein ere janari eta edari.

edozeinetara ere adb. Nolanahi ere, edonola ere. Ondo gauza tristea da, edozeinetara ere.

edozein modutan (ere) Nolanahi ere. Edozein modutan ere, zer gara gu?

edozelan

adb. Bizk. Edonola, nolanahi. Aberastasunak gizartean edozelan banatzea ez da nahikoa.

edozelako 1 adj. Edonolakoa. Edozelako hormak izanda ere, nahiz harrizko, nahiz zurezko.

2 Nolanahikoa. (Batez ere, ezezko esaldietan erabiltzen da). Nagusia jostuna zen, eta ez edozelakoa, gero!

edozelan ere Edonola ere, nolanahi ere. Edozelan ere bien ametsa betetzerik ez zegoen.

edozer

1 det. Edozein. (Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen da eta izen hori mugagabean erabiltzen da). Edozer gauza egiten hasi aurretik. Edozer gauza sinesten du. Ez zen edozer gauza. Beste edozer gauzatan ere berdin. Edozer lan hasi eta bat bakarra bukatu gabe. Edozer premiari aurpegi ematen. Edozer huskeriagatik.

2 izord. Edozein gauza. (Mugagabean erabiltzen da). Edozer erosteko prest. Erretratu hori utzi baino beste edozer utzi nahiago nuke. Edozerk beldurtzen du. Edozeren bila badator. Edozertan nauk hi adina. Edozertan laguntzeko beti gertu. Zuen behar gara edozertarako.

edozertara ere Nolanahi ere. Hiru edo lau, edo bost edo sei: edozertara ere, gutxi.

[Oharra: edozer, lehen adieran, batez ere edozer gauza esapidean erabiltzen da].

egin1, egin, egiten

1 du ad. Zerbait sortu, ez izatetik izatera iraganarazi. Etxe bat egin. Txoriak habia egin. Jainkoak bere irudira egin zuen gizona. Zeru-lurrak egin zituen. Neuk egin nuen mundua, neuk desegingo dut. Aberatsak bezala, pobreak ere Jainkoak eginak dira. Eskuz egina. Ezdeusetik egin. Lege bat egin. Egin zituen mirariengatik. Olerkiak egiten. Egina dinat horrezaz liburu bat. Umea egin. Euskal sintaxi osoa, edo ia osoa, egiteke daukagu.

2 du ad. Gauzatu; prestatu. Lan ederra egin duzu. Martiri guztiak aipatzea ezin eginezko lana litzateke. Bilera bat egiteko. Baionan egin zen biltzarraren erabakiak. Tratua egin. Zauri bat egin zion. Bidea egin. Onezkoak egin. Ohea, bazkaria egin. Zer ere baitagizue, gogotik egizue.

3 du ad. Otorduez mintzatuz, otordu horretarako prestaturikoa jan. Presaka prestatutako bazkaria egin ondoren, erosketak egitera atera ginen. Baraua da jatordu bat baino ez egitea, eta jatordu hori egin behar da bazkaria egiten den orduan. Ekar ezazu ostatutik laurden bat ardo, opil bat eta lukainka bat, hamarretakoa egin dezagun. Eta gero, afaria egin dute Bonnet plazako ostatuan.

4 du ad. Adinaz mintzatuz, bete. Hogei urte egin ditu.

5 du ad. Denboraz mintzatuz, igaro. Egun gutxi egin ditu gurekin. Bi urte egin ditut erietxean.

6 da ad. Bilakatu, bihurtu. Zergatik Jainkoaren semea egin da gizon? Haren arerio egin naiz. Ur hura, Jesusen esanera, ardo egin zen.

7 du ad. (Eguraldiari buruzko zenbait gertakari adierazteko, singularreko hirugarren pertsonan). Hotz, bero egin. Gaur arratsaldean bero egin du. Hotzik egiten ez duen egunetan. Euria egin zuen. Elurra egin izan balu bezala.

8 du ad. (Dagokion osagarriak -n atzizkia hartzen duela). Jokatu. Musean egin. Pilotan egin dugu. Futbolean egingo diagu bihar.

9 du ad. Apustu egin. Burua egingo nuke ez direla garaiz helduko. Baietz egingo nuke. Ezetz egiten diat. Hutsik nabarmenenak ere, egingo nuke, ez dituzte behar den lekuan bilatzen.

10 du ad. Hizkuntzez mintzatuz, hitz egin. Ongi egiten du euskaraz. Ingelesez egiten entzun zionean.

11 du ad. Egin dezagun (kontu): demagun, eman dezagun. Egin dezagun hil dutela mutil prestu bat. Egin dezagun kontu badakizula zuri dagokizuna.

12 du ad. (-ena egin esapidean). Zoroarena egin: zoroaren itxurak egin. Gaztearena egiten duten zaharrak. Ez ikusiarena egin nuen. Antzerki horretan zaldun maiteminduarena egin zuen. Uretan etzan eta hilarena egin zuen gero, gora begira, zeru hondargabe garbiari begira.

13 du ad. Tokiren baterantz edo batetik jo. Ezkerrera egin du. Nora eginen dut, Jauna, ez bada zugana? Etxe alderantz egin zuen. Egizu hemendik.

14 zaio ad. (Osagarritzat izenondo bat hartzen duela). Iruditu. Astun egiten zaizu eskari hau? Sinbolismoa bera zeharo arrotz egiten zaiolako. Ezaguna egiten zitzaion aurpegi hura.

15 du ad. Erein; landatu. Artoa egiten duenak artoa jaten du. Egun batean egin ditugu gari guztiak. Babarruna, ilarra, patata eta beste gauza asko egin eta biltzen dira Gipuzkoako lurretan.

16 da ad. Egoera berrira ohitu. Txomin ez zen leku hartara egiten. Lanera azkenean egin zara. Oso egina zegoen mendi oihartzun guztietara. Eginda gaude etxe berrira.

17 (Ezkerrean ezartzen den aditzaren indargarri gisa, edo hura esaldiaren galdegaia dela adierazteko; delako aditza partizipio burutuan ezartzen da, eta aspektuaren marka egin-ek hartzen du). Heg. Gure iritzien desberdintasuna gutxitu egin du denborak. Lehena berriz entzuteak luzaroan aspertu egiten du. Nahigabetzen nauenak, ordea, poztu egiten nau biziro beste alde batetik. Beste guztiak itsutu egin al ditu Jainkoak? —Zer esan du? —Etorri egingo dela esan du.

18 (Partizipio burutua izenondo gisa). Pertsonez mintzatuz, heldua. Etxeguren gizon egina da. Gizonezkoak, umeak eta andre eginak.

egin-eginean (ere) Bizk. Hain zuzen ere. Egin-eginean ez du hori esan gura izan, besterik baino.

esan eta egin Esandakoa egin dela, eta, gehienetan, laster gainera, adierazteko erabiltzen den esapidea. Arte ederrak ikastea otu zitzaion; esan eta egin, ordudanik, pintura artean ibili dela dio.

nireak (hireak, harenak...) egin du du ad. Bukatu da. Egin du gureak. Ia nireak egin zuen. Egin du Euskal Herriaren ohoreak.

[Oharra: izen batez edo adizlagun batez eratzen diren esapideak (hitz egin, barre egin, lo egin, begitarte egin, erroak egin, fin gaizto egin, atzeraka egin, etab.) izen edo adizlagun horri dagokion sarreran azaltzen dira].

esan1, esan, esaten

1 du ad. Hitzen bidez, ahoz nahiz izkribuz, gogoan dena adierazi. Ik. erran1. Norbaiti zerbait esan. "Bai" esan. Hori esan dit. Etorriko dela esan zuen. Esan iezaguzu zeure iritzia. Dendetan ingelesez esaten dira prezioak. Ez dizut bi aldiz esango. || Meza esan. || Ea zer dioen. Hitzaurrean dioenez.

2 du ad. (Esapideetan). Hitzik esan gabe. Egia esan, ez nuen delako liburua gogoko. Oraingoz, egia esan, ez zait iruditzen batasuna irispidean dagoenik. Horrela, ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan. Hemen ezer ez; hobeki esan, Jainkoaren bakea. Bestela esan, batak ez daude besteen ondoan jartzeko neurrian. 1922an euskaltzaletu nintzen, nolabait esan. Azkenean, nork esan, inor baino berritsuago azaldu zaigu. Nork esan, itsasotik hiru mila metrora, horrenbeste ur? Hutsune horiek, ordea, esan bezala, aise bete ditzake lanak. Lehen esan bezala.

3 du ad. Errezitatu. Bi gazte, portugesez olerkiak esaten.

4 du ad. (Otoitz bat, arrosarioa...) errezatu. Mahaia asmatu zuenaren alde, aitagure bat esango dugu.

5 dio ad. Izendatu, deitu. Zeri esaten diozu txahala eta zeri urrixa? Ez zaio beleari uso esaten, ezpada bele. Handia izango da eta Jainkoaren Semea esango zaio. Gure artean, erdaldun, euskaraz ez dakienari esaten zaio.

esanak esan Esan beharrekoak edo esateko direnak esan ondoren. Esanak esan, goazen harira. Esanak esan, ozenki hots eginez aldendu zen gela hartatik.

esan beharrik ez Esan beharrik ez dago. Ik. zer esanik (ere) ez; esan gabe doa. Bigarrenak, esan beharrik ez, zorrotzagoak dira lehenbizikoak baino.

esan beharrik (ere) ez dago (da) Esateko premiarik ez dago, ez da beharrezkoa esatea. Ik. esan beharrik ez; zer esanik (ere) ez; esan gabe doa. Baietz irudituko zitzaiola, esan beharrik ez dago. Baina, esan beharrik ez da, xehetasun guztiak ez direla behin ere kontatzen. Esan beharrik ere ez dago, askotan joaten zirela igeri egitera.

esandakoa(k) egin Norbaitek beste norbaitek esandakoa edo agindutakoa egin. Ik. esana egin; obeditu; men egin. Jakina, soldadutzan, esandakoa egin beharra zegoen, eta zuzen. Zintzo egin esandakoak.

esan eta egin Esandakoa egin dela, eta, gehienetan, laster gainera, adierazteko erabiltzen den esapidea. Arte ederrak ikastea otu zitzaion; esan eta egin, ordudanik, pintura artean ibili dela dio.

esan eta esan Behin eta berriz gauza bera esaten. Bere artean esan eta esan ari da. Ez dakit zenbat bider egon natzaion esan eta esan, etxera etortzeko.

esan gabe doa Ez dago esan beharrik. Ik. zer esanik (ere) ez; esan beharrik ez; esan beharrik ere ez dago. Esan gabe doa, nik ere irribarre egiten niola ordainetan. Esan gabe doa ez natorrela ados.

esan gura izan Esan nahi izan. Ez dakit berba horiek zer esan gura duten eta zertarako diren.

esan nahi da, esan nahi baita Hau da, hots. Batzuek hori pentsatzen baitute, esan nahi baita, euskal idazlea izateko aski dela idazten jakitea. Esan nahi baita, biak ala biak pozik bizi zirela.

esan nahi izan du ad. Adierazi, halako esanahia izan. Ez dakit hitz horrek zer esan nahi duen. Zer esan nahi du kristauaren izen horrek? Ez du horrek esan nahi gai horiek euskaraz erabili behar ez direnik. || Asko esan nahi du kultura lanetan, aldez aurretik begiz jota edukitzeak helburuak eta bideak.

esateko moduan Nolabait esateko. Esateko moduan, XVI. mende arte ez dugu literatura-obrarik.

zer esanik (ere) ez Esan beharrik ez dago. Ik. esan gabe doa; esan beharrik ez; esan beharrik ere ez dago. Tabernariak, zer esanik ez, ez du horrelako sasi-hizkuntza bat ikasteko ez gogorik ez asmorik. || Hark, zer esanik ez dago, lehengo lepotik edukiko du orain ere burua. Bihotza zenbateraino zabaldu zuen, zer esanik ez da; baina, atsekabez bete zitzaion.

ez

1 adb. Ezezko esaldi baten ordain den adizlaguna, galdera bati erantzutean erabiltzen dena. —Ekarriko duzu? —Ez. —Nahikoa da sinestea zerua iristeko? —Ez, jauna. Ez, noski.

2 adb. (Ukatzen denaren indargarri). Ez, ez da etorriko.

3 adb. (Galdera gisa). Ez da bihar etorriko?

4 adb. (Perpausaren amaieran, galdera gisa, esaten dena nolabait baieztatzeko eskatuz-edo). Ik. ezta2. Lau libera eta erdi?, arrailerian ari zara, ez?

5 (Partikula). Ezezko esaldiaren marka. (Aditz laguntzailearen edo trinkoaren ezkerrean ezartzen da, bion artean ote, omen eta kidekoak soilik tarteka daitezkeela). Ez da gaiztoa. Ez du dirurik. Ez da bihar etorriko. Ez zuen ezer erosi. Ez daki irakurtzen. Ez omen dakar baimena. Ez bide du ikusi. Beldur naiz ez digula emango. Ez ezazu horrelakorik esan!

6 (Partikula). (Adizkirik gabeko esaldietan, aditzoinarekin edo partizipio burutuarekin aginte esaldiak eratuz). Ez beldurrik izan. Ez egin negarrik. Ez erre, mesedez. Bizi zareno, gogotik Jainkoa ez gal (edo ez galdu). Ez ikara!

7 (Partikula). (Izenondo baten ezkerrean). Zortzi herritan egin nituen zortzi misio ez-laburrak. Afari ez-txarra eta ohe garbia. Huts bat handia eta kalte bat ez-txikia guretzat. Esku ez-garbiekin. Agerian jarri du gorputz ez-liraina. Badira zenbait ez-euskaldun, horrelakorik aditu nahi ez dutenak.

8 iz. Ezezkoa. Biz zuen baia "bai" eta zuen eza "ez". Eza eman zion. Lehenbiziko ezean ez dezagun etsi. Baiaren eta ezaren artean zalantzan. Garbizaleen garbizaletasuna ez da eza besterik.

9 iz. Gabezia. Eza beti zerbaiten eza baita. Eza zer den zuok ez dakizue.

10 iz. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Damu dut zure lege santua gorde eza. Elizak esaten diguna, ikusi ezagatik, sinetsi eta ontzat hartzea.

ez aditu(arena) egin Entzungor egin. Ez adituarena egin ziola. Jainkoaren hitzari ez aditu egin diotenena izan dadila Jainkoaren zigorra!

ez bat eta ez bi (Perpausaren barnean, esaldi beregain bezala). Bat-batean eta erabakitasunez, zalantzan egon gabe. Lehengo egunean, ez bat eta ez bi, sartu zait nire lantokiko gelan emakume bat. Ez bat eta ez bi, bide bazterretik irtenda, errepideko erreian bertan jartzen da, besoa aterata, erpurua luze-luze eginda.

ez beste Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. izan ezik; salbu. Ez zuen uste berari horrenbeste gaitz eta kalte egiteko etsairik eduki zezakeenik, Piarres ez beste. || Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Atera ziren Maddi ez besteak.

ez bezala Gauzak lehen ez bezala begietaratzen zitzaizkion. Aitak ez bezala eginik. Ni, Orixe ez bezala, Galileo ondokoa naiz. Bestetan, Katalunian, esate baterako, ez bezala.

ez entzunarena egin, ez entzun(a) egin Entzungor egin. Aitaren errietari ez entzunarena eginaz. Fernandok ez entzun egin zuen, eta ezer igarri ez balu bezala, bazkaltokira bildu zen.

ez eta Ezta. Ez urrerik, ez eta zilarrik.

ez eta... ere Ezta ere. Gaur ez da etorriko, ez eta bihar ere. Ez olerkari garbi antzekoa, ez eta ere berrizale bihurria.

ez... ez... (Ezezko esaldietan). Ez naute gibelarazten, ez haizeek, ez euriek. Ez gazi, ez geza. Ez bururik (eta) ez hankarik. Ez zituen, ez hitzak leundu, ez gorrotoak estali. || (Lehen ez ezabaturik). Janaririk ez edaririk eskuratuko ez zioten bizibideak.

ez ezagunarena egin Norbait ikustean, hura ezagutzen ez den itxura egin. Ezagutu zuen nire izeba, baina ez ezagunarena egin zuen.

ez eze Ez ezik. Ebaki ez eze, gugandik urrun bota behar da.

ez ezen Ez ezik. Oihenartenak ez ezen, oso gureak direla ere.

ez ezik Ez bakarrik. (ere hitza behar du eskuineko perpausean). Bere izena ez ezik, familia guztiarena ere lohitzen ari zen: bere izenaz gainera familiarena ere lohitzen ari zen. Aitortu gabe utzi zuen bekatua ez ezik, aitortuak ere berriro esan beharko ditu. Ezkontzak biziera ez ezik, bizilekua ere aldarazi zion. Hotzildu zen poliki-poliki, epeldu gero eta azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere.

ez horixe Esan denarekiko adostasunik eza azpimarratzeko edota ezezko erantzuna indartzeko esapidea. Lur eman?, ez horixe! Aurpegia hondatzeko?, ez horixe! Ezin gaitezke antzinako moduan ibil, ez horixe.

ez horregatik Eskerrak eman dituenari erantzuteko erabiltzen den esapidea. — Eskerrik asko! — Ez horregatik, motel!

ez ikusi(arena) egin Norbait ikusi ez den itxura egin. Udalekuetako lagunei ez ikusiarena egiten die. Gainerako guztiei ez ikusi egin zien Jesus maitagarriak. Arduradunak ez ikusi egin zien nire begi suminduei.

ez ote (Ezezko adierazpen bati erantzunez, zalantza adierazteko). Egia ote da?, hala ote da? —Gaur ez dugu euri beldurrik. —Ez ote? —Ez, jauna, ez.

ez zera, ez, zera interj. Ezezko esaldiei erantzutean, esan dena guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea, bai horixe-ren baliokidea. Ik. bai zera. —Gaur ez da etorri. —Ez zera! —Ez dago Historiaren kontra joaterik! —Ez zera!

-ik eza (Mugatua). Gabezia, falta. Bere agortasun edo haurrik eza aurpegian emanaz. Lanik eza, gauza tristea. Zaldunaren jaramonik eza. Beldurrik ezak salbatu zuen. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz mintzatu beharko dut.

ezein

adj. Jas. Bat ere ez, inongo. (Ezezko esaldietan erabiltzen da, beti izenarekin; izena mugagabean erabiltzen da). Ezein gizoni ez zaio gertatu. Ezein jaunek ez du nahi mutil gaiztoa eduki. Ezein aldakuntzarik gabe.

ezein ere Jas. Ezein. (Ezezko esaldietan erabiltzen da, beti izenarekin; izena mugagabean erabiltzen da). Ezein ere hizkuntzarik, ez frantsesa ez bertzerik, orain ez da erideten euskararen parerik.

ezelan

adb. Bizk. Inola. (Ezezko esaldietan erabiltzen da).

ezelan ere Inola ere. Haien atzetik joan zen; ezin, baina, ezelan ere harrapatu.

ezer

izord. (-r- bakunarekin). (Baiezko ez diren testuinguruetan). Zerbait, gauzaren bat. Ezer behar baduzu, esan. Ez du ezer balio. Ez zuten ezer hartu. Ez dago ezer egiterik. Ez dago ezer txarrik, bere neurrian eginez gero. Inoren kaltean ezer ez egin, ezer ez esan. Beste ezer baino gehiago. Ez dutela ezeren beharrik. Ez naiz ezeren beldur. Ezkondu arte behin ere ez, eta ezergatik ere ez. Irakaskuntzari nagokiola, eta ez beste ezeri. Dagoeneko ez nau ezerk harritzen. Munduak ezertan hartzen ez dituen gauzak. Ezertarako balio ez duena. Gaitzak berekin dakartzan nekeekin ez dago ezertarako. Ezertarako gogorik gabe. Nik ez dut ezeren eta inoren buruzagi izateko gogorik.

ezer asko (Ezezko esaldietan). Asko. Hirurogeita hamabost urte; ezer askoren faltarik ez daukat maldan behera erortzeko. Ez da ezer asko, baina, hasteko, nahikoa. Beranduago etorri izan bagina ere, ez genuen ezer asko galduko. || Ez dut ezer askorik egin. Gaztetan adiskide minak izan ginen arren, ezer askorik ez nekien nire lagunaz.

ezer ere (Ezezko esaldietan). Ezer ez. Ezer ere balio ez balute bezala.

ezer (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Ezer erosi duzu? —Ez, ezer ere ez.

ezergatik (ere) (Ezezko esaldietan erabiltzen da, ezetzaren indargarri gisa). Ik. inola. Ez zukeen ezergatik etxetik kanpo afalduko. Ni horrekin joan?, ez jauna, ez; ezta ezergatik ere! || Ezkondu arte behin ere ez, eta ezergatik ere ez. || Mundu honetako ezergatik ez nuke izan nahi halako kezkarik.

ezer gutxi adb. Ia ezer ez. Ezer gutxi daki horretaz. Euskaraz ezer gutxi idatzi delako.

ezertan eduki Kontuan hartu; estimatu, eskertu. Jendeen esanak ezertan eduki gabe. Eritasuna joan denean edukitzen da ezertan osasuna.

ezertan hartu Kontuan hartu. Asko izan ziren Jesusengana hurbildu ziren juduak, baina askoz ere gehiago erakuste hura ezertan hartu ez zutenak.

ezertara (ere) Bizk. Inola (ere). (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Asmakizun honek zer esan gura duen ezin dut ezertara igarri. Ez zuen partida galdu gura, ezertara ere.

ezertarako (ere) ez izan Ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako ere gauza ez izan. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Hagineko min batek ezertarako ez garela uzten bagaitu (...). Bere soineko bakarra, guztia zatitua eta ezertarako ez zela zeukan.

ezertarako (ere) gauza ez izan Ezertarako gai ez izan; ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako ez izan; ezertarako on ez izan. Zaharraren zaharrez, ezertarako gauza ez zelako. Ezertarako gauza ez zela gelditu zen. Penitentzia, irteten ez bada bihotzaren erditik, ez dela gauza ezertarako.

ezertarako (ere) on ez izan Ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako gauza ez izan. Alfer hutsak direla, jan besterik ez dutela egiten, ezertarako on ez direla.

ez ezer (Ezezko sintagma baten eskuinean, ezeztapenaren indargarri gisa). Ez beste ezer. (Aurretik eta juntagailua har dezake). Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer. Zer diozu, zuena ez da ez gerra eta ez ezer!

ezertxo

izord. Adkor. Ezer. —Joana Mari, badaukagu gaur ezertxo? —Bai Txomin, gaur badaukagu zerbait.

ezertxo ere adb. (Ezezko esaldietan). Ezertxo ez. Horretaz ez da hemen ezertxo ere esaten. Nik ez nien ezertxo ere ulertzen. Ezertxok ere ez dio kalterik egingo.

ezik

1 (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean, baldintza adieraziz). Ezean. Nola konfesatuko naiz ondo, Zuk lagundu ezik?: laguntzen ez badidazu?.

2 (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean, modua adieraziz). Zer zorakeria bakean bizitzen elkarri utzi nahi ezik dabiltzan haiena!: elkarri utzi nahi ez diotelarik.

ezik ere (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Nik ere maiz dut gogoan mendi eder hura, begiz ikusi ezik ere: ikusi gabe ere.

izan ezik Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. salbu. Denak joan ziren, ama izan ezik. Barruan ez zegoen ezer, lau hormak izan ezik. Guztiak, ni izan ezik. Igandeetan izan ezik. Edozein hizkuntzatan, euskaraz izan ezik. Hotzik ez, gauetan izan ezik. || Nor ausart zitekeen horrenbeste arriskuren erdian, Ulises izan ezik?

[Oharra: Euskaltzaindiak, denak joan ziren, ama ezik esapideak eta kidekoek euskara idatzian izan duten erabilera kontuan harturik, esapide horien ordez, denak joan ziren, ama izan ezik eta kideko esapideak erabiltzea gomendatzen du].

gehien

1 adb. (asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien superlatibozko era, -a artikuluarekin, edo maizago, artikulurik gabe). Dagokion aditzak adierazten duena mailarik handienean. Hona zerk harritzen nauen gehien. Gizarteaz gehien arduratzen direnak. Burua gehien galtzen zion gauza. Jaunari gehiena atsegin zaiona. || Ikusi zituen gauzetatik gehien-gehien gura izan zuena. Gizonak, gehien-gehiena, laztasunean ikasten du.

2 zenbtz. Zerbaiten kopuru handiena. (Izen sintagma baten eskuinean, kasu atzizkirik gabe, singularrean, -a artikuluarekin edo gabe). Orduan baitute arrisku gehiena. Arriskurik gehien duenean. Arrainik gehiena harrapatzen den tokia. Gizonik gehien dagoen tokia. Amerikarren antz gehien dutenak sobietarrak dira. Ardorik gehien edan duena. Herri hartako jenderik gehiena euskalduna da. || (Izen sintagma ezabaturik). Agertzen den guztia edo gehiena behintzat. Gauza horietan arimarena da lanaren gehiena.

3 zenbtz. (Izen sintagma baten eskuinean, kasu atzizkiekin, pluralean). Euskaldunik gehienek hala uste dute. Emakume gazte gehienek ontzat hartu zuten. Bereizgarri horietarik gehienak ezagunak dira. Euskal Herriko baso gehienei gertatzen zaie hori. Herririk gehienetan. Hemengo herririk gehienetako kanta zaharrak. || (Izen sintagma ezabaturik). Gehienak laborantzatik bizi ziren. Nahiago zuen gehienen kontra mintzatu. Iritzi bera dute oraingo gehienek. Han ibili garen gehienok. || Gehien-gehienak.

4 zenbtz. (Izen zenbakaitz baten eskuinean, kasu atzizkiekin, singularrean). Sukaldeko zokoan egon da denborarik gehienean. Orobat gertatzen zaio jenderik gehienari.

5 adj. Nagusia, bere garrantzia, maila edo adinagatik lehena dena. Joana Albret Nafarroako erregina, Bearnoko andre gehien denari. Paueko gorte gehiena. Bertute gehienak dira lau. Etxeko gehiena. Seme gehiena: seme nagusia.

gehiene(t)an adb. (Denbora adieraziz). Oinez ibiltzen zen gehienetan. Nire lanbideak bestetara eraman nau gehienean. Beti edo gehienean. Gehien-gehienetan.

gehieneko 1 adj./iz. Izan daitekeen gradu, kopuru edo balio handiena duena edo iritsi duena. Gutxieneko ahaleginari gehieneko etekina ateraz. Bada gehieneko eta gutxieneko bat.

2 adb. Gehienera, gehienez.

gehienera (ere) adb. Gehienez ere. Gehienera ere, ikuskizunaren itsusiak gogaitzen nau, baina ez lotsatzen. Bakarrik joango naiz, gehienera ere Bautista nire koinatuarekin.

gehienez (ere) adb. Zerbaiten gehienekoa mugatzeko erabiltzen den esapidea. Urtean behin gehienez. Ez dira asko: ehunetatik bat gehienez ere. Mendiak murrizten edo gehienez pinu beltzez janzten. || Ezin da aldatu, gehien-gehienez apurtxo bat hobetu.

gehienik adb. Gehien. Gehienik harritu nauena. Gehien-gehienik.

gehienik ere adb. Gehienez ere. Amak, gehienik ere, hogeita hamabi urte izango ditu.

gero

1 adb. Oraina igaro ondoan; aipatzen dena igaro ondoan. Gero etorriko da. Ken itzazu oinetakoak eta etor zaitez gero. Lehenik haurrak, gero gainerakoak. Gero, gerra ondoan, izan dira gerokoak. Lehen, orain eta gero. Orain, gero eta beti. Ez orduan eta ez gero. Handik landa jo zuen gero, esketik biziz. Esertzeko esan zion; eta gero horrela mintzatu zitzaion (...). Gero ere bai. Maizago hasiera hartan gero baino. "Gero" dioenak "bego" dio (esr. zah.).

2 iz. Etorkizuna. Ik. geroaldi. Bizi zuhurki, ez ahantz geroa. Gerorik gabeko asmoa. Lehena, oraina eta geroa. Geroak esan beza: "Herri bat izan zen". Geroaren beldurrez. Hizkuntzaren legeak eta oinarriak ez daude geroan, aldi igaroan baizik.

3 Esaten edo agintzen denaren ondoan, hura indartu edo azpimarratzeko-edo erabiltzen den hitza. Ederra da, gero! Gogorra zuen burua gure mutilak, gero! Baina nola egin, gero! Horixe ez, gero! Ez dakizu zuk gutxi, gero! Are gutxiago egilea —nolakoa, gero!— hilik dagoenean. Ez niri gezurrik esan, gero! Ez, gero, nire ondoren ibili, asko ibili ohi diren bezala. Berriketa gutxi, gero, niri. Baina neurritik kanpora ez, gero, hemen hasi. Sarrera debekaturik dago: kontu, gero!

eta gero (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Aipatzen dena gertatu edo egin ondoan. Hura egin eta gero. Etxea berritu eta gero. Marinelek-eta kanta zitzaten, buruz ikasi eta gero.

geroago Aipatzen dena igaro ondoan. Ik. beranduago 2. Orain ez, geroago. Aita etorri zen aurrena, ama geroago. Geroago jaioa bainaiz. Geroago etorri direnen artean. Ordubete geroago. Egun batzuk geroago joan zen bere herrira. Bi urte geroago agertu zen. Eguerdia baino lehenago edo geroago. Hau baino geroago hasiak. Geroago ere maiz berritzen da gugan lilura hau. Hori geroagorako utzi!

geroago ...-ago Gero eta ...-ago. Geroago harrituago nauka.

geroago eta ...-ago Gero eta ...-ago. Geroago eta hurbilago. Geroago eta gehiago gogortzea. Geroago eta gorroto handiagoa zion.

geroagoko adj. Geroagoko denboretan. Bere garaiko eta geroagoko beste edozein idazle.

geroan adb. Aurrerantzean. Ez zitzaion, geroan, holakorik galdatu behar gure aitari. Gurekin izanen dela orain eta geroan ere bai.

gero arte Norbaitengandik urruntzean eta, agur egiteko erabiltzen den esapidea. Agur, ba, gero arte. Gero arte orduan.

gero ere 1 adb. Aurrerantzean ere. Horretara zuzendu zituen gero ere bere ahaleginak.

2 adb. Azkenean. Ekarri zenuen, gero ere, behar zen erremedioa.

gero eta ...-ago (Izenondo edo adizlagun batekin). Gero eta leunago, egokiago, erabilgarriago bihurtuko da. Gero eta beherago. Gero eta hobeki. Gero eta gehiago. Gero eta bira zabalagoetan. Gero eta mingarriagoak esango dira, eta gero eta mingarriagoak entzungo.

gero gerokoak Unean unekoari begiratu behar zaiola —eta ez etorkizun dagoenari— adierazteko erabiltzen den esapidea. Behinik behin jaia ondo irten dadila eta gero gerokoak. Gero zer izanen dun, nork daki?, gero gerokoak.

geroko 1 adj. Geroko bizitza. Campionen lehenbizi hartako eta geroko ideiak. Gerokoaren beldurrik gabe. Gerokoak gero.

2 adb. Egitekoak geroko uztea. Beti geroko agindu. Gerokoak geroko.

gerokoan adb. Aurrerantzean. Orduan ongi irteten dena, gerokoan ere ongi irtengo da.

geroko batean adb. Handik pixka batera, geroago. Geroko batean, Osiñetan ikusi nuen.

gerokotz adb. Ipar. Geroko. Fruituak gerokotz begiratu.

gerora adb. Gero, geroago. Gauza ez da batere gerora errazten. Gerora mairuek ia Espainia osoa menderatu zuten.

gerorako 1 adj. Geroko. Gerorako biziera antolatu. Gerorako asmoak.

2 adb. Geroko. Gerorako ez zela ezer gelditzen.

gerotik gerora 1 Gero eta gehiago. Haren aipua hedatzen zen gerotik gerora.

2 (ibili eta kideko aditzekin). Atzeratzen. Batasun bidetik, gerotik gerora ibili gabe, gogotik eta deliberatuki abiatzea.

geroxe adb. Geroxeago. Guztiak isil, geroxe kanta.

geroz adb. Geroztik, harrezkero. Hizkuntza hau hemen sartu zen, eta geroz badirau. Geroz gertatuak ikusi ondoan.

geroz eta ...-ago Gero eta ...-ago.

gerozko 1 adj. Harrezkerokoa, geroztikakoa. Gerozko bere agerraldietan.

2 adj. (-z atzizkiaren eskuinean). Samuelez gerozko profetak. Orduz gerozkoa.

-z gero 1 (Aditzaren partizipio burutuari edo aditz laguntzaileari loturik). Aipatzen dena gertatu edo egin eta gero. Aita hilez gero sortua. Zeren zahartuz gero, zahartzeak berak emango dizu egitekorik asko. Gizona gizon denez gero, zer den galdezka ari da. Hura baztertuz gero, ez naiz inoren ikasle izan.

2 (Aditzaren partizipio burutuari loturik). Aipatzen dena horrela gertatzen edo egiten delarik, edo horrela egiten edo gertatzen bada. Bide horretan abiatuz gero, honela ikusten ditut nik mailak. Literatura aldetik begiratuz gero. Behin horretara jarriz gero. Hurbilduz gero, elkarganatuz gero, gaitz da kutsatu gabe gelditzea. Hartaratuz gero.

3 (Aditz laguntzaileari loturik, kausa-edo adieraziz). Formaz ari garenez gero. Gauden erne, zer gertatuko den ez dakigunez gero. Egiteko baduzunaz gero.

4 (Denbora-aditzondo gisa). Ik. ezkero. Ez baitzituen aurreko igandeaz gero ikusi. Sanferminez gero.

-z geroz -z gero.

-z geroztik -z gero. Ik. geroztik. Hitz egiten ikasiz geroztik. Euskal literatura hasi zenez geroztik. || Batasun horretaz geroztik.

[Oharra: Euskaltzaindiak, bilera eta gero esapideak eta kidekoek euskara idatzian izan duten erabilera kontuan harturik, esapide horien ordez bilera bukatu eta gero edo bileraren ondoren eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

geroenean

adb. Azkenean. Guztiak logaletu eta geroenean lokartu egin ziren. Lurpeko bide batetik luzaro joan, eta geroenean, irten ziren mortu batera.

geroenean ere Geroenean, azkenean. Hemen nator, bada, geroenean ere zugana.

gertatu, gerta, gertatzen

1 da ad. Egite edo gertaera bat izan, gauzatu edo heldu. Ik. jazo. Egunero gertatzen diren gauzak. Zer gertatu da? Senperen gertatua. Judasi gertatua. Ezbehar handia gertatu zaio. Gerta daitekeena da. Horrelakorik berriro gerta ez dadin. Bizitzea gertatu zaigun egunon ezaugarriak.

2 da ad. Izan, bilakatu, aipatzen den ondorioa izan. Eritasun honetaz kutsaturik gertatzen bazara. Kondenatuetarik bat gerta ez zaitezen. Ahalegin guztiok alferrekoak gerta daitezke. Laguntza hura kaltegarria gertatu zitzaion gero. Ez zara lekuko faltsu sekula gertatuko. Ararteko gerta dakigun. Haurdun gertatuko zara eta seme bat sortuko duzu. Otsoa: non aipa, han gerta (esr. zah.).

3 da ad. Aurkitu, suertatu. Gizonak bere burua munduan aurkitzen du, hemen gertatzen da, nola eta zergatik ez dakiela. Nor geure aldian eta tokian gertatzen gara. Parisen elkarrekin gertatu ziren. Egun horretan gertatu ginen franko egoera larrian. Haren arima zeruan gerta dadila.

4 da/du ad. Prestatu, atondu. Engraziaren etxean sekulako oturuntza gertatu zuten. Berehalaxe gertatu nintzen lanerako.

gerta ahala gerta Gertatzen dena gertatzen dela, zernahi den gerta. Plazan iraungo du euskarak, gerta ahala gerta, asmoz eta jakitez jokatzen badugu.

zer gerta ere Badaezpada. Hik ere hobe dun hemen gelditu, zer gerta ere. Nahi izan zituen, zer gerta ere, hiltzerako eginbideak bete.

goren

1 adj. Garaiera handienekoa. Ik. goien; gora 4. Munduko mendirik gorena. Leku gorenetan. || Aldaxka goren-gorenean, horra non den lokartua txoria.

2 (Dagokion izenaren ezkerrean). Goren puntuan: punturik gorenean. Goren mailako olerkaria.

3 adj. Prestutasunean, bikaintasunean eta kidekoetan garaiena dena. Ik. bikain. Mendera dezakeen helbururik gorena. Espirituaren bertuterik gorena Jainkoaren ezagutza da.

gorenaz ere, gorenaz Ipar. Gehienez ere. Oren erdi bat, gorenaz oren bat. Haur horrek zituzkeen, gorenaz ere, hamar urte. Egun bat; bi, hiru, zortzi egun goren-gorenaz.

goreneko adj. Bertutearen goreneko mailara iritsiz. Guztiek maite duten goreneko ongi hura.

gorengo adj. Gorengo mailara heldu zen. Poesia huts, garbi, gorengoa.

gorenik 1 adb. Gorakienik, ozenkienik. Sudur ahotsez, ahal duten gorenik kantatzen dute.

2 adb. Garaienik, altuenik. Putreak omen dira, hegazti guztien artean, gorenik hegan egiten dutenak.

guti

zenbtz. Ipar. eta Naf. Gutxi.

den gutiena (ere) Ipar. eta Naf. Den gutxiena (ere). Oinarri honetatik den gutiena ere aldaratuko bagina.

den gutieneko adj. Ipar. eta Naf. Den gutxienekoa. Den gutieneko duda-mudarik gabe.

den gutienik (ere) Ipar. eta Naf. Den gutxienik (ere). Sarara etorriz geroztik, elizgizonaren bilakaeraz ez zen den gutienik axolatu.

guti edo aski adb. Ipar. eta Naf. Gutxiago edo gehiago, gutxi-asko. Eskoletan, guti edo aski, burua alhatu dutenek ez dakite gehiago festa zer den.

gutien ustean adb. Ipar. eta Naf. Gutxien uste denean. Ausikiko gaituzte gutien ustean: ausikiko gaituzte gutxien uste dugunean.

gutiz gehien Ipar. eta Naf. Ia dena. (Batez ere pluralean erabiltzen da). Hamabi jokalari berri ekarri dituzte, gutiz gehienak lehen mailan ari zirenak orain arte.

gutxi

1 zenbtz. Kopuru txiki zehaztugabea adierazten duen hitza. (Izen sintagmaren eskuinean doa eta mugagabean erabiltzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke). Anton. asko; anitz. Liburu gutxi erosi genituen. Duela urte gutxi gertatua. Egun gutxi barru. Ogi gutxi jaten du. Lotsa gutxi dute. Eskola gutxi ikasia. Egur gutxi den tokietan. Janari gutxi da hori lau lagunentzat. Euskaldun gutxi da horren berri ez dakiena. Berri on gutxi. Buruhausterik asko eta nahigabe ez gutxi. Zabaldu omen dira munduan ohitura gaizto ez gutxi. Edale on gutxi langile on. Oso gauza gutxi. Mihi gutxik dute hain dohain ederra. Sineste gutxiko gizona. Indar gutxirekin. Aste gutxiren buruan. Hitz gutxitan esateko. Denbora gutxian. Bertute hori gauza gutxitzat daukate. Denbora gutxiz egiten du anitz. || Eta sudurrak ere ez zion arazo gutxi-gutxi ematen.

2 (Izenordain gisa). Horrelakorik gutxi ageri da gure artean. Anitz dira deituak, baina gutxi hautatuak. Benetako nekazariak gutxi dira han. Esnea ere gutxi izaten zen. Ez da gutxi. Giza eredu jatorra dugu, gutxi bezalakoa. Gutxik ezagutzen duten hizkuntza. Gutxiri gustatzen zaiona. Gutxiren gose dena gutxik asetzen omen du.

3 (Adizlagun gisa). Gutxi edaten du. Gutxi landutako idazlana. Gutxi balio duten liburuak. Gutxi axola dio. Haietako askok pairatu beharko dute ez gutxi. Oso gutxi daki horretaz. Hain gutxi maite badugu. Ahal bezain gutxi.

4 (Orduak adierazteko). Hamarrak hamar gutxi. Hamarrak hamar gutxitan. Hamarrak hamar gutxiago. Hamarrak hamar gutxiagotan.

5 (Izen gisa). Ikaskizun gutxi utzi digute aurrekoek, eta utzi diguten gutxia ere aise zuzen dezakegu. Gutxi baduzu, eman ezazu gutxi hartatik zerbait.

6 (Izenondo gisa). Jateko laburra eta lo gutxia. Zuen sineste gutxiagatik.

den gutxiena (ere) 1 (Adizlagun gisa). Ezertxo ere. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. den mendrena. Ez dut adierazi nahi, inolaz ere, bere eginkizun nagusiaz den gutxiena ere ahaztu zenik.

2 (Izenordain gisa). Oi, egiazko karitatetik den gutxiena bagenu!

den gutxieneko adj. Gutxienekoa. Den gutxieneko itzalik gabe.

den gutxienik (ere) Den gutxiena. Plaza aldera den gutxienik ez hurbiltzea.

ez gehiago (eta) ez gutxiago adb. (Indargarri gisa, aurretik esan dena azpimarratzeko erabiltzen da). Kalizan dagoen guztia, ez gehiago ez gutxiago. Nik oraindik ez diat mila pezeta baino gehiago pagatu lepazuri larrurik, eta hau ere horixe ordainduko diat, ez gehiago eta ez gutxiago.

ezta gutxiago(rik) ere Ezeztapen bat indartzeko erabiltzen den esapidea. Ez naiz asmatzen ari, ezta gutxiago ere. Ez ginen horrezaz bakarrik mintzatu, ezta gutxiagorik ere. Larramendiren garbitasuna ez zela, ezta gutxiagorik ere, beste geroagoko batzuen mailara heldu.

guti bada guti Ipar. Gutxi bada ere. Guti bada guti, emendatuz doazela. Afganistanen badira, guti bada guti, musulmanak ez diren batzuk.

gutxiago 1 Errazago eta neke gutxiagorekin. Hitz gutxiagotan esateko. Gutxiagok uler dezaten. Orain gutxiago idazten du. Ez dik gutxiagoan emango. Gutxiagotan entzun ditugu horrelakoak. Ez zuen gutxiagorik merezi. Arta gutxiagoz antolatuak. Askoz gutxiago. Amore eman beharrean aurkituko gara guztiok, zeinek gehiago, zeinek gutxiago. Zuk baino diru gutxiago dut.

2 (Ezezko esaldietan, izenondoaren ezkerrean). Beste bat, ez gutxiago ederra.

gutxiago edo gehiago adb. Ik. gutxi-asko. Gutxiago edo gehiago, denek zuten zer egin. Hala eta guztiz ere, gutxiago edo gehiago, bikote egonkorrak osatzen ditugu.

gutxiago izan Maila apalagokoa izan. Ik. gehiago izan. Bere idazlanak beti izan dira zorrotz eta trinkoak, eta oraingoa ez da gutxiago. Eurek etxean jokatuko dutela, alde horixe ikusten dut nik, baina kirol arloan ez gara gutxiago.

gutxiagoko adj. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. Berori oso-oso erotzat daukala kaleko jendeak eta ni ez gutxiagoko inozotzat. Bera baino gutxiagokoa izateagatik jaiotzez. || (Izen baten eskuinean). Estatua baino bihotz gutxiagoko ugazabarik ez dagoela. Hau barexeagoa da bestea baino, zalaparta gutxiagokoa.

gutxiagorako ez izan (Singularreko 3. pertsonan, aipaturiko jokaera (poza, beldurra, haserrea...) ulergarria eta egoerari dagokiona dela adierazteko). Pozez zoratzen nago, eta ez da gutxiagorako, munduko txapelketa batean parte hartzea itzela delako. Zeharo ikaratuta zeuden; eta, egia esan, ez zen gutxiagorako: ikusi egin behar ziren aurpegi gorrotozko haiek.

gutxi-asko 1 adb. g.er. Gutxi gorabehera; gutxiago edo gehiago. Asmatuko nuke, gutxi-asko, zertaz ari diren. Begiak etengabe ari zaizkigu gutxi-asko mugitzen.

2 (Izenondo baten ezkerrean). Grina gutxi-asko tristeak. Argitasunaren edo koloreen aldakuntza gutxi-asko jarraituak.

gutxi bat 1 Pixka bat, apur bat. Eman ur gutxi bat edatera. Orain gutxi bat jasatea, gero guztia baino, ez ote da hobe?

2 (Denborari dagokiola). Entzun nazazu gutxi bat arreta handiarekin. (Denbora) gutxi batean horri buruz pentsatzen.

gutxi batzuk Heg. Batzuk, bakar batzuk. Ik. bakarren batzuk. Lagun on asko ez dago gaizki; adiskide gutxi batzuk askoz hobe. Gutxi batzuei mesede eta gehienei kalte egin ohi dien legea.

gutxi edo asko adb. Gutxiago edo gehiago. Ik. gutxi-asko. Denok dugu, gutxi edo asko, Mendebalde Urrun hartako euskal artzainaren berri. Errimak beti lotu egiten du, gutxi edo asko, neurtizgilea. || Gure iritziak denborak gutxi edo gehiago aldatzen baditu ere.

gutxiegi 1 Anton. gehiegi. Xehetasun gutxiegi dugu hartaz. Gehiegi ikasten duk, ala gutxiegi jaten?

2 iz. Ikasketetan, azterketa edo proba gainditu ez dela adierazten duen kalifikazioa. Matematikan gutxiegi atera duen lehen aldia da.

gutxiegiz adb. Normaltzat jotzen denera ez iristeagatik. Kosta egiten da esatea, baina hobe da gehiegiz bekatu egin gutxiegiz baino.

gutxien 1 adb. (-a artikuluarekin, edo maizago, artikulurik gabe). Dagokion aditzak adierazten duena mailarik txikienean. Orixe gramatikaria da gutxien asetzen nauena. Euskaraz ahal duten gutxien aritzen dira. Ahalik eta gutxien hitz egitea. Jokorik hoberena, gutxien dirauena. Gutxiena uste duenean.

2 zenbtz. (Izen sintagma baten eskuinean, kasu atzizkirik gabe, singularrean, -a artikuluarekin edo gabe). Zerbaiten kopuru txikiena. Huts gutxien egiten duenari. Ahalik eta denborarik gutxiena hartzen zuelarik. Usterik gutxiena zuten lekura eraman zituzten. || Bat nentorren Txillardegirekin, baina hori zen gutxiena.

gutxienean adb. Gutxienez. Urtean behin gutxienean aitortzea.

gutxieneko 1 adj./iz. Izan daitekeen gradu, kopuru edo balio txikiena duena edo iritsi duena. Gutxieneko ahaleginari gehieneko etekina atera. Bi urte markatu behar genituzke gutxieneko kontuan: 1848 eta 1870. Bada gehieneko eta gutxieneko bat. || Ez dakigu denak bat diren edo beren artean bereiz daitezkeen, baina hori da gutxienekoa: hori da gutxien axola duena.

2 adb. Gutxienez.

gutxienez (ere) adb. Behetik jota. Ik. behintzat. Duela ehun urte gutxienez. Argitasunak eta erraztasunak balio dute, gutxienez, laburtasunak adina.

gutxien-gutxienez adb. gutxienez-en indargarria. Baina, gutxien-gutxienez, eta gustatu ez arren, mirespen apur bat zor diogu.

gutxienik 1 adb. Gutxien. Gutxienik uste zuen lekuan. Ahalik eta gutxienik higitu.

2 adb. Gutxienez. Gutxienik, indarrean diren legeak bete ditzatela.

gutxi gorabehera Egiatik aski hurbil dagoen esaldi bati ezartzen zaion adizlaguna. Hogeiren bat, gutxi gorabehera. Bi litro, gutxi gorabehera. Denak, gutxi gorabehera, berdin samarrak. Hau esan zuen, gutxi gorabehera. Bazekiten, gutxi gorabehera, zertaz ari zen.

gutxi gorabeherako adj. Ezkontzaren betikotasuna ez da gutxi gorabeherako gauza, hil edo biziko baldintza baizik.

gutxik egin (du, zuen aditz laguntzaileekin, ezezko esaldi bat ondoren duela, ia-ia-ren baliokide den esapidean). Gutxik egin du hil ez nauenean. Gutxik egin zuen, nihaur ere ez bainintzen negarrez hasi.

gutxitan adb. (Denbora adieraziz). Gutxitan gertatzen den gauza. Gutxitan joaten da zinemara.

guzti

1 zenbtz. Osoa. Egun guztia igaro dut burutik ezin kenduz atzoko gertakizuna. Frantzia guztiaren jabea. Gau guztian. Liburu guztia irakurri zuen. Familiaren diru guzti-guztia xahutu zuen. Pitxerreko ur guztia. Biltegiko ardo zuri guztia. Lortu zuen zur guztia erabili zuen. Nire ahal guztiaz. Urte guztiko meza-bezperak. Beste guztiarekin. Euskal Herri guztikoa. || (Denbora adierazten duen izen baten eskuinean, egon, ibili eta kideko aditzekin). Urte guztian egotea jai eta dantzetara joan gabe. Egun guztian hara eta hona ibili ginen. Egon zen gau guztia otoitzean.

2 zenbtz. (Izenordain gisa, mugatua). Ik. dena; oro 4. Guztia daki. Ez du erdia nahi, guztia baizik. Guztirako Jaunarengana jo behar dugu. Bere maisuari guztian obeditzen zion. || Gainerako guztia. Aitak agindutako guztia. Egin dugun guztiaren berri daki.

3 zenbtz. (Artikulu mugatzaile pluralarekin, izen sintagma bati dagokiola). Multzo osoa, inongo salbuespenik gabe. Gauza guztiak. Haren ardi guztiak zuriak ziren. Han izan ziren euskaldun guztiek ikusi zuten. Munduko hizkuntza guztietan. Lurralde guztietako ordezkariak. Alde guztietatik. Sasi guztien gainetik. Beste guztientzat. Herri guzti-guztietan. || Adamen seme guztiok.

4 zenbtz. (Izena ezabaturik). Ik. dena. Ez dute guztiek lortzen maila hau. Oso trikitizalea naiz, baina, guztien gainetik, Kepa Junkera eta Joseba Tapia dira niretzat nagusiak (Ik. guztien gainetik). Guztietan lehena da Santxo Azkarra. || Gainerako guztiak. Ikusi zituen guztiei esan zien. || Guztiok dakigunez. Guztioi dihoakigun auzi larri honetan.

5 zenbtz. (Dagokion izen sintagmaren mugatzailea erakusle bat dela; guzti-k erakusle bera har dezake artikuluaren ordez, eta erakusleak kasu markaren bat daramanean, guzti-k atzizki bera hartzen du). Beretua zutela mundu hau guztia. Bide hartan guztian. Aurrerapen galant horiek guztiek ez dute asko balio. Gizon haiei guztiei. Hau guztia. Hau guztiau. Hori guztia. Hori guztiori. Horiekin guztiekin. || Hauek guztiok. Horien guztion ama.

6 zenbtz. (Gu eta zuek izenordainekin). Gu guztion ama. Zuek guztiok. Bakea dela zuekin guztiokin. Gu guztiak errebelatuak ginen.

eta guzti 1 (Mugatzailerik ez duen izen sintagma baten eskuinean). Aipatzen denarekin batera, aipatzen denaz horniturik. Jantzi eta guzti sartu zen ibaian. Ez dugu guk hizkuntza hori, euskalki eta guzti, asmatu. Han agertu ziren beren akuilu eta guzti.

2 (Izen sintagma mugatu baten eskuinean). Ik. ere 1. Sari nazionalak eta guzti irabazi ditu: sari nazionalak ere irabazi ditu. Batzordea eta guzti osatu dute horretarako. || (Bestelako sintagma baten eskuinean). Pozik eta guzti dagoela ematen du. Gero gainera, ordaindu eta guzti egiten dizute.

3 (Izen sintagma mugatu baten edo mugatzailerik ez duen baten eskuinean, bakarrik nahiz ere eskuinean duela, aurkaritza balioaz). Ik. nahiz eta; arren. Eta hura, bere herren eta guzti, beti aurrera. Hau eta guzti ere, maite nuen.

guztiagatik ere lok. Guztiarekin ere. Guztiagatik ere, hori anitzetan gertatzen da.

guztian (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Aldi guztietan. Behar duen guztian eskatzeko. Gogoak ematen dion guztian egiten du.

guztiarekin ere lok. Dena dela, hala ere. Ik. guztiagatik ere. Kontu honetan ez dago lege gogorrik ezartzerik; guztiarekin ere hobe litzateke, dudakoetan, arauari eustea.

guztiaz ere lok. Zah. Guztiarekin ere. Guztiaz ere Israelen baziren arima onak.

guztien gainetik adb. Gauza guztien gainetik, batez ere. Ik. oroz gainetik. Guztien gainetik erregutzen dizuet, neure anaia maiteak, juramenturik batere ez dagizuela. Guztien gainetik, geure heriotzako orenean.

guztietan adb. (Erlatibozko perpaus baten eskuinean). Aldi guztietan. Ik. bakoitzean. Deus ikustekorik den guztietan sar-jalgi eginez. Txakur bati, gauza bat egiten duen guztietan bizkarra berotzen bazaio.

guztira adb. Osagai guztiak batuz edo zenbatuz. Hiru handi eta bost txiki; guztira zortzi. Badira hor, guztira, ehunka galdera. Guztira ehun mila libera.

guztiz 1 adb. Zeharo, erabat, txit. Euskaldunen artean guztiz maitatua. Jainko guztiz ahaltsua. Guztiz ederki apainduak. Hor dago guztiz harritzen nauen kontua.

2 adb. Ipar. Batez ere. Egunero, eta guztiz igandeetan. Guztiz, ezkondua bada.

guztiz ere adb. Batez ere. Gero, XIX. mendean guztiz ere, sortu ziren gorabehera eta tirabirak.

hain

1 Halako mailan. (Erkaketaren oinarria agerian azaltzen ez denean erabiltzen da; adizlagun, izenondo edo -ko-ren bidez eratutako izenlagun bati dagokio, hots, nolakotasunari, eta, berez, beti hauen ezkerrean ezartzen da; berez, hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honen eta horren-en ordez ere erabil daiteke). Ik. bezain. Ez nuen uste hain berandu helduko zenik. Hark hain ederki ezagutzen duena. Zerk zakartza hain estu eta larri? Hain sarritan gertatua. Ez hain gora eta ez hain behera. Jende arruntak eta ez hain arruntak. Hain ederra. Bi gauza hain desberdinak elkarrekin batzen baditu. Egia horrek hain egiazko ez den beste puntu bat zeraman ondotik. || (Izenondoa, dagokion izenarekin agertzen denean, hain izen horren ezkerrean ezartzen da gehienbat). Ez da egundaino hain emakume ederrik sortu. Hain lotsa eta atsekabe handia.

2 (Ondoriozko perpaus baten hasieran, perpausaren bigarren zatiak non, eze, ezen edo bait- hartzen duela). Hain zen eder eta galaia, non hura ikusteagatik leiho eta balkoietara irteten ziren damak. Hain zinez eta laster abiatzen zara, non bi orenen bidea batez egiten baituzu. Maite behar dugu hain bihotz prestuarekin, non prest egon behar dugun edozein neke irozotzeko. Hain gozo eta egoki hitz egin zien, eze guztiak harritu ziren. Hain zuhur da, non ez baitu bere parerik.

3 (Esaldi hanpatuetan, aditzaren aurrean). Hori gabe, bizitza hain da tristea!

4 (Berez, honen edo horren-i dagozkien testuinguruetan). Zuk hain ongi dakizunez. Ondorioei bagagozkie, ez da hori hain garbi agertzen. Ez nuen uste hain aberatsa nintzenik. Hain maite dugun garo usaina.

hain gutxi Ezta ere. (Ezezko esaldi baten ondoren erabiltzen da). Ez dut nirerik behirik, hain gutxi idirik.

hain justu (ere) Heg. Hain zuzen. Horixe da, hain justu, hemen dihoakidan auzia. Eta hori du, hain justu ere, kontra.

hain laster 1 adb. Ipar. g.g.er. Berehala. Nahi izatea aski eta haien nahi guztiak hain laster beteak dira.

2 adb. (ez hain laster... non... esapidean, 'bezain laster', 'berehala' adierarekin). Ipar. g.g.er. Berri ikaragarri hori ez zen hain laster barreiatu herrian, non aurpegi guztiak goibeldu baitziren: berri ikaragarri hori herrian barreiatu bezain laster, aurpegi guztiak goibeldu ziren.

hain sarri Batez ere Zub. Berehala. Orduan hasi zen zin egiten ez zuela gizon hura ezagutzen; eta hain sarri oilarrak kantatu zuen.

hain segur Ipar. Segur aski. Hori emaztearen kaltean egin zuen, eta hain segur bere gogoaren aurka.

hain zuzen (ere) Esaten denari edo erabiltzen den argudioari nolabaiteko indarra emateko, aipatzen dena azpimarratzeko edo biribiltzeko erabiltzen den esapidea. Hori da, hain zuzen, guk nahi genukeena. Eta horixe gertatu zen, hain zuzen. Behar bezainbat ezagutzen ez ditugulako, hain zuzen. Badirudi, aitzitik, gaurko edozeinek ontzat hartuko lituzkeen eskabideak direla, hain zuzen ere, baztertu direnak.

hala

1 adb. Era hartan. (Berez hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honela eta horrela-ren ordez ere erabil daiteke). Ik. halaxe; honela; horrela; hola. Iruditzen zait oraino bizi zarela; eta halatan, hala bazintut bezala mintzatu nahi natzaizu. Hura hala izan zen. Guk ere hala behar dugu hartaz ongi oroitu. Eta hauek guztiak hala direla oroit zaitez. Hala dio San Agustinek. Hala esan zidaten eta hala diot nik ere. Zer doakizu ala hura holako edo halako den, ala hau hola edo hala goberna edo mintza dadin? Hala hitz egiten zuenari. Hala balitz. Eskuak, oinak eta sabelak elkarri lagundu behar dioten bezala, hala gizon batzuek besteei, galduko ez badira.

2 (Perpausaren hasieran, gehienetan eta-ren eskuinean, lokailu gisa). Aurreko perpausetan esan denarekin nolabaiteko lotura adierazteko erabiltzen den hitza. Eta hala, liburu bat idaztea erabaki nuen.

hala bada lok. Hala; hortaz, beraz. Zuzia irazekirik dagoenean, bizi da, eta orduan hiltzen da, zeren orduan ahitzen baita; hala bada gu ere, bizitzeaz hiltzen gara, eta hiltzeaz bizitzen. Gure Jainkoak begiratuko du guregatik; hala bada, esperantzarik ez galdu.

hala berean 1 adb. Era berean.

2 lok. Halaber.

hala edo hala adb. g.er. Nola edo hala.

hala ere 1 lok. Aurreko perpausetik espero denaren aurkakoa gertatzen dela adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. halere; hala eta guztiz ere; halarik ere. Tycho Brahe gizon jakintsua zen, hala ere, haur denboran sorginen gainean aditu zituen ipuinekin geratu zen atsoak topatzeko beldurrez. Maitasun lurtarra, baina irakurlearen bihotza esku leunez ukitu duen maitasuna, hala ere. Indar guztiak eskuetan izaki, eta hala ere, jendearen beldur.

2 lok. Gainera. —Eramango gaituzu? —Bai, eta pozik, hala ere.

3 lok. Eskerrak; gaitz erdi. Hala ere!, alde egiten dute; ez, ordea, han daude oraino nazkagarri haiek! Hala ere, lagunekin datorrenean!

hala eta guztiz (ere) Hala ere. Egun eta ordu guztien kontu zorrotza hartuko didate; eta hala eta guztiz ere, hain ardura gutxiz biziko naiz? Urrea urre da beti, baina, hala eta guztiz ere, leundu beharrak izaten ditu.

hala-hala adb. Ipar. Halaxe. Oraingo arrainek arbola gainean egiten baitituzte ohatzeak, eta hala-hala oihanetako piztiak, ur handietan bizi baitira. Nola hesi azkarra ogi landareen edo mahastien inguruan, hala-hala dago gure mintzaira Euskal Herriaren eremuetan. Jarrai hala-hala.

hala-hola 1 adb. Nolanahi. Ez dira gisa horretako gauzak hala-hola sinesten.

2 adb. Ez oso ongi. Hala-hola joan ziren itsasoko egunak.

hala-holako adj. Ez onegia, ez oso fidagarria, erdipurdikoa. Ik. nola-halako. Hoberenak, onak, artekoak, eta hala-holakoak. Astakilo handia, ez hala-holakoa, lurbirako astakilo guztien errege izan litekeena baino. Nahiago izango zenuela nekazari on bat, hala-holako ondasunak dituena baino. Hala-holako adiskidea: beltza egin didazu eta ez dizut berehalakoan barkatuko. Ene lekukotasuna ez da hala-holakoa.

hala moduz adb. Gip. Hala-hola, ez oso ongi. Nik ezer gutxi ikasi nuela esan behar, eta gehiago ere hala moduz gelditu ziren.

hala moduzko adj. Gip. Hala-holakoa.

hala... nola... 1 Berdintasunezko konparazioa adierazteko egitura. (Ezezko testuinguruetan erabiltzen da). Ez da uholderik lurra hala larrutzen duenik, eta ez harrik haragia hala galtzen duenik, nola kontzientzia gaiztoak bere burua.

2 Bai... bai... Eman diezagula behar dugun mantenua, hala arimakoa nola gorputzekoa. Oroit zaitez nire ahaideez, baita etsaiez ere, hala biziez nola hilez.

hala nola 1 Adibidez. Bedeinkatzea, erran nahi da, laudatzea, hala nola erraten dugunean bedeinka dezagun Jainkoa. Etxepareren hizkera euskalaririk gehienek ukitu dute, hala nola Stempf-ek, Schuchardt-ek eta, inork baino barrenkiago, René Lafonek.

2 Ipar. Bezala, era berean. (Dagokion hitz edo esaldiaren ezkerrean). Jauregiko eskailerak berrituak izan dira, hala nola zureriaren beste zati asko. Baina herioa ondotik darraio hala nola itzala. Hala nola suaren bazka baita olioa, gisa berean alferkeriarena da gaztetasuna. Hala nola ohoina gauez ezustean jiten baita, hala-hala herioa.

hala-nolako adj. g.er. Hala-holakoa, nola-halakoa.

halarik ere Hala ere. Bildu zituztenean aurkitu zituzten ehun eta berrogeita hamahiru arrain handi; halarik ere, sareak ez ziren hautsi.

hartan ere

lok. Bizk. Hain zuzen ere. Neskatilaren aitak ezetsi egingo zaituela uste al duzu, eta ezkondu eta gero, hartan ere?

hur2

1 adb. Bizk. Hurbil, hurran. Bilbotik hur dagoen herri batean. Gero eta hurrago. Zenbat gauaren hurrago, hainbat nasaiago dantza bakoitza. Sareak hurrago, arrainak estuago (esr. zah.).

2 (Izenondo gisa). Hurbila. Ahaide hurra.

ezta hurrik eman ere Ezta inondik ere. Ik. hurbiltzeko ere. Iruñerriko kutsua itsatsi bazitzaion ere, ez zuen etxe aldamenekoa galdu, ezta hurrik eman ere.

hur-hurrean Oso hurbil. Jesusen hur-hurrean, zeruan. Gernikatik hur-hurrean. Hur-hurrean dut heriotza.

hur-hurreko adj. Oso hurbilekoa. Hur-hurreko sasiarte batean ezkutatu zen.

hur-hurretik Oso hurbiletik. Hur-hurretik hari begira.

hurrean Hurbil. Handik hurrean zegoen etxe batean. Mahai bat leihotik hurrean. Etxe biak elkarren hurrean zeuden. Sugeren bat ikusten baduzu hurrean. Guk nahi genukeen bakea ez dago oso hurrean.

hurreko adj. Hurbilekoa. Hurreko atso guztiak. Arrisku ezaguna eta hurrekoa. Ahaide hurreko baten etxean. Mundakatik hurreko baserri batekoa.

hurrera Hurbilera. Ogoño mendiaren hurrera eraman zituzten. Jerikoko hurrera heldu zirenean.

hurretik Hurbiletik. Erreka baten hurretik igaro ziren. Hurretik begiratuz gero.

hurbildu, hurbil/hurbildu, hurbiltzen

1 da ad. Hurbil edo hurbilago etorri edo joan. Ik. hurreratu; gerturatu. Ni ez naiz sekula gorengo gailur horietara hurbildu. Negarrez hurbildu zen nigana. Atzetik hurbildu zitzaion. Jainkoari hurbil nakion. Hurbiltzen da, baina ez aski. Ezen hartaz mintzatzeko ordua da hurbildu. Erditzeko ordua hurbildu zitzaionean. Bere azken ordura hurbildua dena.

2 du ad. Hurbil edo hurbilago etorri edo joan. Hurbildu zuen burua hormara eta bertan gelditu zen lo. Edontzia ezpainetara hurbilduz.

hurbiltzeko(rik) ere (Ezezko esaldietan). Inondik ere. Ik. ezta hurrik eman ere. Tenplu berria ez zen, hurbiltzeko ere, Salomonek eginarazi zuenaren heinekoa. Egur zurituak ez du, hurbiltzeko ere, egur azalduna balio. Jokoa ez da, hurbiltzekorik ere, hain polita.

inoiz

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Noizbait, egunen batean, uneren batean; ezein unetan, behin ere. —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ez naiz Parisen izan (Ik. inoiz (ere) ez). Horrelakorik ikusi duzu inoiz? Inoiz ikusten baduzu. Ez duzu inoiz bakerik izango (Ik. inoiz ere). Inoiz erori gabe. Inon eta inoiz agertzen ez diren hitzak erabiliz. Azkenaldiko uholdeak inoiz ikusi ez den adina erdaldun ekarri du gure artera. || (Erkaketetan). Inoiz baino gehiago behar dugu orain. Gau beltzaren hurbilak eguna inoiz baino desiragarriago bihurtzen duenean. Inoiz baino harrokeria handiagoz. Ez zegoen geldirik Orixe; bere euskal lanak, inoiz ez bezala, samaldan zetozkigun, bata bestearen gain. Zure bihotzak inoiz ez bezalako taupadak ditu. Inoiz ere ez bezalako eran. || Eta badu negar bide oraingoan, inoiz izan badu.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Noizbait. Inoiz ikusi ditut horiek elkarrekin hizketan. Euskaldun batek letra sailean inoiz burutu duen egitekorik larrienetakoa. Beste inoiz aintziretan izainak atzematen ditinagu.

3 (Izen gisa). Noizik ez den tokian inoizik ez da.

inoiz edo behin adb. Inoiz, noizean behin, oso gutxitan. Ik. noizik behin. Neskatxa batenganako maitasun berorik ez zaio ernatzen; haragizko jolasetara iraultzen da gehienez inoiz edo behin, gogo gaiztoz bezala.

inoiz edo berriz adb. Inoiz edo behin. Izango balitz inoiz edo berriz sua itzali beharra.

inoiz ere (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Ik. behin ere; sekula ere. Inoiz ere zahartzen ez dena. Bekatu larririk bat ere, inon ere eta inoiz ere ez egitea. Inoiz ere ezer ez ukatzea.

inoiz (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ere ez. —Ezingo ote da aldatu? —Ez, inoiz ere ez. —Noiz irtengo naiz hemendik? —Inoiz ez.

inoiz gutxitan adb. Gutxitan.

inoizko adj. Eta harriturik gelditzen dira, inoizko andregaia besterekin ezkondurik aurkitzen dutenean. Inoizko ohiturak. Inoizko(rik) zoriontsuen (Bizk.): inoiz baino zoriontsuago.

inola

1 adb. Ezezko testuinguruetan, bakarrik nahiz ere eskuinean duela, 'ez modu batera ez bestera' esanahiaz, edo ezetzaren indargarri gisa. Ik. inondik ere; urrundik ere; ezta hurrik eman ere; hurbiltzeko ere. Ezin eraman inola ere horrelako gorrotoa. Inola ezin daitekeen gauza. Guk inola ezin asma dezakeguna. Garbia, inoiz inola gorputzaren atsegin lohiari lekurik eman gabekoa. Ez zuen inola ere nahi bere semeak behartsu izatea. Gaiztoei laguntzea, inola ere ez nizuke eskatuko.

2 adb. (Ezezkoak ez diren testuinguruetan). Nolabait. Eta bihurtzeko, inola ere ahal badut, egin didan mesedea. Inola ateratzekotan, bada, egunkaria, askoren laguntzaz aterako da.

inola ere ez 1 (Aditza ezabaturik). Inongo modutan. —Nola hil zen Elias? —Inola ere ez oraindik.

2 (Aditza ezabaturik). Erabateko ezetza adierazteko erabiltzen den esapidea. —Belarriz bestez entzun ahal zenezake? —Inola ere ez. Badaiteke agian gizona adardun izatea, zorigaiztoak jo badu, baina inola ere ez adarmotz.

inolako 1 adj. (Ezezko testuinguruetan; izenaren ezkerrean artikulurik eta kasu markarik gabe). Bat ere ez, inongo. (Dagokion izen sintagma mugagabean erabiltzen da). Liburuak ez dauka inolako oharrik. Inolako eragozpenik gabe egin nuen. Ez da itxuraldatzerik izan gure artean, ez inolako eraberritzerik, antzinatik geneuzkan ondasunen galera gogorrik berekin ekarri ez duenik. Oinazerik ez behintzat inolakorik gorputzean. Izaera apalekoa da, eta NBAn daramatzan urteetan ez du inolako istilutan parte hartu.

2 adj. (Ezezko ez diren esaldietan). Nolabaitekoa; berebizikoa, egundokoa. Ondasunen indarrez edo beste inolako dohainen indarrez. Inolako etorria zuela eta ohi ez bezalako hizlaria zela.

inolaz ere

1 adb. (Ezezko esaldietan). Inola ere ez. Ez dut uste oker nagoenik eta ez nuke inolaz ere oker egon nahi. "H" bat bakarra inoiz eta inolaz ere jarri nahi ez dutenak. Ez dut esan nahi horren arrazoia gipuzkerak berezko duen bertute berezi batean datzanik: ez, inolaz ere ez.

2 adb. Dudarik gabe; dirudienez. Hara hemen, euskaldunak, inolaz ere asko gustatuko zaizuen kondaira bat. Edanaren indarrak lotsa kendu zion, inolaz ere.

3 adb. Dena dela. Jendearen etorria eta emana, inolaz ere, mende honetakoak ditugu, Errenteria hazten eta zabaltzen hasi zitzaigunez gerozkoak. Peruk, inolaz ere, beste hariko ezpala dirudi. Noizbait esan da ikusten ez diren "adarrak" atzerritik sartu zaizkigula; badaiteke; inolaz ere, horiek dira euskararen kondairan lehenbiziko aldiz agertzen direnak. Inolaz ere, bistan daude Xenpelarren alde onak.

inon

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Tokiren batean, nonbait; ezein tokitan. Ik. nehon. Ni haren bila eta hura inon ez (Ik. inon ere). Inon ikasi ez duena badakiela. Hoberik ez da inon. Inon gelditu gabe. Inork ikusi ote du, inoiz eta inon, erdaraz, "Don Quijote" edo "David Copperfield" "hobeturik"? Inon horrelakorik baldin bada.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Nonbait; beste nonbait. Inon ikusi izan dut horrelakorik. Etxean eduki eta inon bilatu: beste toki batean. || (Erkaketetan). Hiri batzuetan beste inon baino mirari gehiago egin izan zituen. Han inon baino hobeki, esanak du muina. Gipuzkoan badira basoak inon ere bezain ederrak. || Bi gauza, inon gutxitan idoro daitezkeenak: toki gutxitan, ia inon ez.

inon den (diren) (Superlatibo baten ezkerrean, indargarri gisa). Inon den gizon zuzen eta zintzoena zen. Bera da bitarteko inon den onena.

inon direnak Egundokoak, berebizikoak. Emakumeen aurka inon direnak esaten. || Peru dela eta ez dela, inon direnak eta ez direnak esaten zituela.

inon ere (Ezezko esaldietan). Inon ez. Ezin ditut aurkitu inon ere. Orbanik inon ere ez zitzaion ikusten.

inon (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Non dago? —Inon ere ez. —Non zegoen sasoi hartan gipuzkeraren nagusitasuna? —Inon ez.

inondik

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Inongo lekutatik. Bitarte honetan ez dut argi berezirik jaso inondik, ez goitik eta ez behetik. Liburu hau ez da inondik probetxugarriago bide horretako amildegiak agerian uzten dituen aldetik baino.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Lekuren batetik. Inondik sortzen diren gauak eta ilunak desegiteko. Neure ametsari eutsiko diot inondik. Inondik ahal bazen: nolabait ahal bazen.

3 adb. Inondik ere. Ez zaitut inondik iraindu nahi.

inondik ere 1 (Ezezko testuinguruetan). Inola ere ez. Ez da inondik ere aditza euskalkien arteko bereizkuntzarik larriena. Ez dut uste, inondik ere, Astarloa Larramendiren jarraitzaile izan zenik. || Ez nuke baina, inondik ere ez, Urlia jauna hitz bi esan gabe utzi nahi.

2 (Baiezko testuinguruetan). Izan ere; dudarik gabe. Kristau bati zoritxar asko gertatzen zaizkiola ikusten baduzu, ez esan: kristau hori oso gaiztoa da inondik ere. Inondik ere gizon hau Jainkoaren semea zen.

inondik inora 1 (Ezezko testuinguruetan). Inola ere ez. Ez zion inondik inora bakean uzten. Inondik inora nik ezin diat ulertu, ba.

2 Nolabait. Inondik inora ahal badut, egingo dut.

inor

1 izord. (-r- bakunarekin). (Baiezko ez diren testuinguruetan). Pertsonaren bat, norbait; ezein pertsona. Ik. nehor. Ez da inor, dakidanez, bikoiztasun horretaz artegatzen (Ik. inor ere). Ez duzu inor hilko. Inor ez banaiz ere. Inor etortzen bada. Inor mindu gabe. Eta Urlia jaunak inor astindu badu, ni astindu nau. Euskaltzalea zen Mogel, inor izan bada. Irakurlea da nagusi, inor izatekotan. Haren idazlanek umekeria antza badute; ez dira inoren barrena inarrosteko gai. Inori ezer kendu gabe. Eta makurrik ez al dio inork aurkitu? Ba ote da inor besterik etxean?

2 izord. (Baiezko testuinguruetan). Norbait; beste norbait. Izen jatorrak, ez inork asmatuak edo antolatuak. Inoren hutsak ikusteko begi erneak ditugu: besteren hutsak ikusteko. Hizkuntza bat, gurea nahiz inorena, ez da gizarteko mintzabidea eta adierazpidea besterik. Geure umeei emateko beste ogi ez dugu, eta inorenari eman beharko ote diogu? || (Erkaketetan). Euskaldunok, noski, inor baino hobeak eta trebeagoak gara edozein aldetatik. Eta hori bai dagoela emakumearen eskuan, beste inorenean baino gehiago.

inor ere (Ezezko esaldietan). Inor ez. Zergatik inork ere ez zekiela.

inor (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Inor etorri da? —Ez, inor ere ez. —Nor etorriko da? —Inor ez.

inor gutxi Gure lurraldea inor gutxik bezala ikusi du Barojak: pertsona gutxik, ia inork ez bezala. Inor gutxik irakurri dituen paperetan. Hamabi haurren aita naiz ni eta, semeak hamar baditu; lan egiteko inor gutxi eta mahaian ezin kabitu.

inora

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Tokiren batera, norabait; ezein tokitara. Ik. nehorat. Horrela ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan (Ik. inora ere). Ezin inora ihes egin. Beste inora begiak itzuli gabe. Baldin inor inora joateko premia handian badago. || Gizon haren janzkera, inora joan behar zuenean, izaten zen: (...).

2 (Izen gisa). Hizkuntza inorarik gabe besoz eta zangoz katigatuta uzten zuela.

inora ere (Ezezko esaldietan). Inora ez. Inora ere ez zen joaten haren berri izan gabe.

inora (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Nora zoaz? —Inora ere ez.

inorako adj. (Ezezko testuinguruetan). Norabaitekoa. Ez dut inorako ez ezertarako gogorik. Inorako presarik gabe.

izan2, izan, izaten

1 da ad. Aditz kopulatiboa, ezaugarri iraunkor bat adierazteko erabiltzen dena. Gizona hilkorra da. Bi eta bi lau dira. Gaztea zen. Liburu hori oso ederra da. Esker onekoak izan zaitezte. Hori nirea da. Andoni irakaslea da. Zoriontsu izan zara? Egin nahi duzun lana egiteko trebea da gizon hori.

2 da ad. Gertatu. Lapurreta kalean izan zen. Han izan zen izatekoa! Zer izango da nitaz?

3 da ad. Gertatu, aipatzen den ondorioa izan. Hil-berri hori mingarria izan da guretzat alde guztietarik. Inoren begia zorrotzagoa izaten baita bereizketa horietan norberarena baino.

4 da ad. Halako egoeran edo tokian egon. Gure amona ongi da. Apaiza elizan da. Erroman izan nintzen iaz. Lehengo batean Arantzazun izana naiz.

5 da ad. (Singularreko 3. pertsonan). Aipatzen dena badela adierazi. Ik. egon1 11. Gauza onik nigan bada, jauna, zurea da. Infernuan ez da elurrik. Gose onarentzat ez da ogi beltzik. Alabatxoak pianoa jo zuen eta sekulako dantzak izan ziren.

6 da ad. (Singularreko 3. pertsonan, ezezko esaldietan, osagarritzat aditz izen bat hartzen duela). Ezin izan. Ik. egon1 12. Neke gabe ez da bizitzerik. Ez zen gibelera itzultzerik. Ez zen, inolaz ere, ihesi joaterik.

7 da ad. (Beldurra, lotsa, hotza, beroa eta kideko sentipenekin). Bero denak itzala ez du gaizto. Edaten ematea egarri denari. Ez dugu zeren ahalke izan gure hizkuntzaz. Fraideak ez ziren gose, baina bai egarri.

8 da ad. (Singularreko 3. pertsonan, eguraldiaz eta kidekoez mintzatuz). Ik. elurra izan; euria izan. Jaitsiko dira meza entzutera elurra bada ere. Bero handia zen. Hego haizea da. Euria denean estali eta haize denean babestu. Zein ilun den kanpoan!

9 da ad. (3. pertsonan, orduez, garaiez edo kidekoez mintzatuz). Barau eguna da. Uda da. Eguerdia da. Ordu biak dira. Gaua zen. Goiz da oraindik.

10 (Partizipio burutuan). Nire lagun eta adiskide izana. Ganboarren etxe izana dago mendiaren erpinean. Tolosako unibertsitateko irakasle izana. Seme bat Bilbon zinegotzi izana.

11 da/du ad. (3. pertsonan, denborazko testuinguruetan). Igaro, pasatu. Badira hogei urte hemen bizi naizela. Egun asko da elkar ikusi ez dugula. Hamasei bat urte dira liburua argitaratu nuela. Bi urte badu hemen dela. Sei hilabete zuen hor zela. Aspaldi du haren ezagutza dudala. Zenbat denbora du pena horietan zaudela? || (orain dela bi urte, (orain) duela bi egun eta kideko esapideetan). Duela berrogei urte gauza bera pasatu zen Japonian. Orain duela ehun urte. Aspaldi ez duela. Duela gutxi. Orain dela hogei urte. Gaur dela ez dakit zenbat urte. Oraindik egun asko ez dela. Denbora gutxi dela.

12 (Aditz iragangaitzen laguntzaile gisa). Gaur etorri da. Neskame joan zen. Agertu izan balitz. || Aholkulari izendatua izan zen.

13 (Aditz iragankorren laguntzaile gisa, ekintzaren subjekturik ez dagoenean). Urre asko ekartzen zen Ameriketatik garai hartan. Erdal liburu gutxi saldu da aurten Durangoko Azokan.

14 zaio ad. (nor osagarria 3. pertsona singularrean). Ipar. Iruditu. Zer zaizue gure solasez? Zer zaizu?, emazte hori edo arras gutaz trufatzen da edo xoro eder bat da.

15 zaio ad. (nor osagarria 3. pertsona singularrean). Axola izan. Salomoni horiengatik ezer ez zitzaion, urruti zeudelako. Hiri zer zaik, esnezalearen iloba ezkontzen delako? Zer litzaizuke mundu osoa irabaztea, zure arima galtzen baduzu? || dio ad. (nork osagarririk gabe). Zuri zer dizu lagunen jardunagatik?, zuk egizu zeurea.

16 du ad. Aipatzen denaren jabetasuna edo gozamena izan. Ik. eduki1. Etxe bat izan. Diru asko du. Osasuna duenak. Eguraldi ona izan dugu azken bolada honetan. || Hiru seme-alaba ditu.

17 du ad. (Adinaz mintzatuz). Urte eta erdi du. Hogei urte zituenean.

18 du ad. (Subjektua den pertsona indartzeko edo nabarmentzeko; genitiboa edo destinatiboa hartzen duten da motako zenbait esaldiren baliokide indartu bezala erabiltzen da). Eske zetorkidana adiskide dudalako. Sarasketa jauna aspaldiko ezaguna dut. Nor duzue David hura? Gaur Pazko dugu. Berandu dugu.

19 du ad. Norbaitek beregan izan. Begi politak ditu. Ile horailak zituen. Zintzo itxura zuelako.

20 du ad. (Gauzez mintzatuz). Zuhaitzek hostoak dituztenean. Berrehun mila biztanle dituen hiria. Estalki biribila duen ontzia. Pentsabide horrek etorki jakina du.

21 du ad. Norbaitek beregan sentitu. Buruko mina izan. Sukarra du. Ez du ezertarako gogorik.

22 du ad. (Aditz iragankorren laguntzaile gisa). Bi ogi ekarri zituen. Ibaiak eraman zuen. Behar bezala azaldu izan balu. Behin eta berriro irakurria dut.

23 du ad. (nor osagarria singularreko 3. pertsonan, batez ere ezezko esaldietan, osagarritzat aditz izen bat hartzen duela). Ez dut hara joaterik izan. Ez zuen atzera egiterik.

izan ere lok. Esan dena biribiltzeko, edo esaten dena esan berri denarekin lotzeko esapidea. Hala da, izan ere. Zer da, izan ere, hitzen bizia? || (izan ez den beste aditz bat duen perpaus batean). Nork edukiko dio begiramenik, izan ere, bere buruari begiramenik ez dion herri bati? Joera berriak mugagabeak mugatzen lagunduko baligu, ez litzateke laguntza makala; izan ere, argi berritze baten premia bazegoen hizkuntzalaritzan, inon bazegoen.

izan ezik Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. salbu. Denak joan ziren, ama izan ezik. Barruan ez zegoen ezer, lau hormak izan ezik. Guztiak, ni izan ezik. Igandeetan izan ezik. Edozein hizkuntzatan, euskaraz izan ezik. Hotzik ez, gauetan izan ezik. || Nor ausart zitekeen, horrenbeste arriskuren erdian, Ulises izan ezik?

izatekoa izan 1 (Batez ere hi haiz izatekoa eta kideko harridurazko esapideetan, norbaiten izaera berezia azpimarratzeko). Hi haiz izatekoa, hi! Sagar guztiak harrapatu dizkigu; hori da izatekoa, hori!

2 (3. pertsonako esapideetan, harridura adierazteko). Jesus, hori da izatekoa! Honen hutsa ezagutu zutenean, han ziren izatekoak!

izatekotan (ere) Lehen adierazi dena osatzen duen esapidea. Izatekotan ere bikote maitemindu berriaren trazak izango genituen. Izatekotan ere, beti egon den lekuan baino ez baitago bidea: abertzaleen batasunean.

justu

1 adj./iz. Herr. Zintzoa, prestua.

2 adj./iz. Herr. Zuzena, bidezkoa.

hain justu (ere) Heg. Hain zuzen. Horixe da, hain justu, hemen dihoakidan auzia. Eta hori du, hain justu ere, kontra.

justu-justu adb. Herr. Ozta-ozta. Justu-justu lortu nuen trena hartzea.

justu-justuan adb. Herr. Ozta-ozta.

modu

1 iz. Era, gisa, moldea. Ik. manera. Ez dugu oraintsu arte modu erosorik izan, idazle zaharragoen lanak irakurtzeko. Mintzatzeko moduak. Ez nuen eskatzen zidana bidaltzeko modurik. Guk, behintzat, bizirik etxera joateko modua izango bagenu! Pentsatu modu batean eta bestera egin. Modu berean. Modu jatorragoan idazten. Modu askotara gorde daitekeena. Zenbat modutakoa da fedea? Ea nolako moduz eta bidez buru eman behar zioten beren asmoari. Gizonak munduan zabaltzen ziren eran, gaiztakeria ere berekin zeramaten, halako moduan non gizona sortua eta egina Jainkoari damutu zitzaion (Ik. halako eran... non...). || Betiko hizkera modua darabil: sendoa, zolia, argia eta garbia. Zer gizon modu dugu euskalduna? Horrelako jende moduarekin. Sailkatze modu horren bitartez.

2 (Leku atzizkiekin singularrean, berdintasunezko erkaketa adieraziz). Ik. bezala. Ahal zen moduan. Ez dakite berbak behar den moduan erabiltzen. Jende gutxi bizi da zure moduan. Besteren eragile moduan ari dena. Elkarrizketa moduan egina. Gehiegikeria deritzat batek eta bestek, Sansonen modura, etsai guztiak geurekin batean zapaltzeko agertzen dugun grina biziari. Geuk egin behar ditugu geure legeak, gura dugun modura. Buruko zapia frantses modura jarria. Zuretzako moduko lana.

3 iz. Hizkl. Aditzaren gramatika-kategoria, aditz ekintzari buruzko hiztunaren jarrera adierazten duena; modu jakin bat adierazten duten adizkien multzoa. Ik. indikatibo; subjuntibo; agintera; ahalera.

4 iz. Mus. Eskala barneko bitarteak antolatzeko era. Modu maiorrak eta minorrak.

bere moduan 1 adb. g.er. Bere kontura.

2 adb. g.er. Neurriz, neurrian.

3 adb. g.er. Nolabait.

edozein modutan (ere) Nolanahi ere. Edozein modutan ere, zer gara gu?

modua(k) egin Zerbaitetarako bidea egin, zerbaitetan ahalegindu. Beren buruak bizirik gordetzeko modua egin zuten.

modu on Bizk. eta Gip. Harrokeriarik eza, nabarmenkeriarik eza, bereziki sexuarekiko lotsari dagokionez. Kalean zebilenean ere, lotsa, modu ona eta bildutasuna erakusten zituen. Jan-edanean neurri ona eta modu ona gordearazten duen bertutea.

modu onean 1 adb. Begirunez, hitz egokiekin. Modu onean, modu txarrean erantzun. Hain modu onean eskatu zaidanari erantzunez.

2 adb. Prezio onean. Modu onean erositako tresna.

modu oneko 1 adj. Modu ona erakusten duena; neurrizkoa; egokia.

2 adj. Diruduna, etxe onekoa. Modu oneko jendea.

moduz adb. Egoki. Aski moduz eta neurriz mintzatu ginen.

zer modu 1 Gip. eta Naf. Zer moduz? Aitarekin zer modu izaten zara?

2 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Kaixo osaba!, zer modu?, ondo?

zer modutan 1 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Zer moduz?

2 (Zehar-galderetan). Heg. Nola. Argi ikusi dugu zer modutan behar dugun bizi.

zer moduz 1 Gip. Nola? Ik. zer modu. Zer moduz zaude? Zer moduz bizi zara? Zer moduz atzo?

2 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Zer moduz, Txomin?

nahita

1 adb. Nahi izanik, berariaz. Ik. nahitara; ohartuki. Jakinaren gainean eta nahita. Nahita, ezaguera argiz eta gogo osoz.

2 adb. Nahi izanda, nahi izanik. Ik. nahirik. Aita santuak hala nahita.

nahita ere (Ezezko esaldietan). Nahi izanda ere ez. Nahita ere, azkenean, ezin irabazi. Nahita ere, zuk ez duzu egingo nik bezalako okerrik. || Libratu nahita ere, uztarria gogor.

nehoiz

adb. (Ezezko esaldietan). Ipar. Inoiz ez. Nehoiz ez ezazu etsi.

nehoiz ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inoiz ere ez. Behin ere eta nehoiz ere bekaturik egin gabe egoten direla.

nehola

adb. (Ezezko esaldietan). Ipar. Inola ez. Ez dezaketela han nehola egin errorik.

nehola ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inola ere ez. Eriak moztuak izanez, ez zitekeen nehola ere handik atera.

neholatan ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inola ere ez. Ez dagizuela neholatan ere juramenturik.

neholaz ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inola ere ez. Ezin du neholaz ere deus erabaki haren aurka.

nehon

1 adb. (Ezezko esaldietan). Ipar. Inon ez. Zauriaren marka ez da nehon agertzen.

2 adb. (Baiezko esaldietan). Ipar. Inon. Joko hori nehon den jokorik zoroena eta itsusiena da.

nehon ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inon ere ez. Baina gaiztoak ez du nehon ere segurantzarik edireten.

nehondik

adb. (Ezezko esaldietan). Ipar. Inondik ez. Noizbait, nehor nehondik ez ageri eta, berriz ari izan nintzen atea jo eta jo.

nehondik ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inondik ere ez. Nire anaia nehondik ere ez da atzerritarra.

nehor

1 izord. (-r- bakunarekin) (Ezezko esaldietan). Ipar. Inor ez. Ez da nehor, haiek bezain poliki egin dezakeenik. Nehork ikusten ez duen lekuan. Ez du nehoren beldurrik. Nehori behatu gabe.

2 izord. (Ezezkoak ez diren esaldietan). Inor. Hela!... Bada nehor?

nehor ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inor ere ez. Ez zen nehor ere agertu.

nehor guti Ia inor ere ez, jende gutxi. Ik. inor gutxi. Jaun gazte bat, nehor guti bezalakoa. Nehor gutik ezagutzen ditu haren sekretuak.

nehorat

adb. (Ezezko esaldietan). Ipar. Inora ez. Ez gara, zu utzirik, nehorat joanen.

nehorat ere (Ezezko esaldietan). Ipar. Inora ere ez. Ez baitzegoen nehorat ere joaterik.

noiz

1 adb. (Galdetzailea). Zer unetan, zer denboratan? Noiz gertatu zen hori? Noiz etorriko da? Baina, noiz artean iraungo du oraingo joerak? (Ik. noizdaino) Noiz arte behar dut neuretzat atxiki? Oraingo goibelaldi hau, noiz artekoa ote?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez dakigu noiz arte gauden hemen. Lana noiz bukatuko zain. Jainkoak daki noiz!

noiz baino noiz (Zehar-galderetan, dagokion aditza geroaldian, adierazten dena edozein unetan gerta daitekeela aditzera emanez). Noiz. Aita hau beldurrez zebilen, noiz baino noiz azpian hartu eta lehertuko ote zuen bere seme horrek. Hasi ziren bidean behera, hitzik egiteko ahalmenik gabe eta noiz baino noiz negarrak irtengo.

noizdanik adb. (Galdetzailea). Noiztik? Noizdanik duzu gogoeta gaiztoei leku emateko ohitura? || Nondik eta noizdanik datorren jakiteko.

noizdanik(ak)o adj. Nik ezin erran dezaket noizdanikakoa den horien makurra.

noizean behin adb. Batzuetan, gutxitan, bataren eta bestearen artean tarte handia gertatzen dela. Ik. noizbehinka; aldian behin; aldian-aldian; aldika; aldiz-aldiz; aldizka 2; bakanka; inoiz edo behin; inoizka; lantzean behin; lantzean-lantzean; noizean behinka; noizean noiz; noiz edo behin; noizetik noizera; noizik behin; noizik behinean; noizik behinka; noizik eta behin; noizik noizera; tarteka; tarteka-marteka; unean-unean. Noizean behin etortzen da. Ez da hori, beharbada, eguneroko eginbeharra; bai, ordea, noizean behin —eta zenbat ere maizago hobe— egitekoa.

noizean behingo adj. Noizean behingo bilerak.

noizean behinka adb. Noizean behin.

noizean noiz adb. Noizean behin.

noiz edo behin adb. Inoiz edo behin. Elizara joaten dira noiz edo behin.

noiz edo noiz adb. Noizbait, inoiz. Zin egin zuen noiz edo noiz mendekatuko zela. Hori izan da Europaren espiritua, noiz edo noiz bide horretatik baztertu bada ere.

noiz ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Ik. noiz eta. Noiz ere uste baituzu urrun naizela zureganik, orduan zure hurbilean naiz. Goizik jarria nintzen supazter txokoan, nire gorputz guztia gozoki beroan, noiz ere entzun baitut tok-tok-tok leihoan.

noiz eta (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta heldu baitziren hiriaren erdira, erregeak golkotik sartzen dio ganibeta erreginari. Eta, noiz eta gutxiena uste duen hiltzea, aurkitzen da berehala hil behar duelako berriarekin.

noiz eta ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta ere fruta egosi baita, atera ezazu kazolatik. Ez genuen oraino oren erdi baten bidea eginik, noiz eta ere ikusi baikenuen etxe bat sutan.

noizetik noizera adb. Noizean behin. Noizetik noizera gizonari so egiten zion.

noizez gero Noiztik. Noizez gero zaitugu zu mediku?

noizik behin adb. Noizean behin. Noizik behin sentitzen duzun samurtasun ezti hori.

noizik behinean adb. Noizean behin.

noizik behingo adj. Eguneroko ogia eta noizik behingo ardo zurruta.

noizik behinka adb. Noizean behin.

noizik eta behin adb. Gip. Noizean behin. Ik. noizbehinka. Noizik eta behin, nire aurrean agertzen da bat-batean. Joan egiten zen argia noizik eta behin.

noizik noizera adb. Noizean behin.

noiz... noiz... Batzuetan... beste batzuetan... Hor ari zaizkigu "gure" erdal egunkariak, noiz alboka, noiz txirula, noiz adarra joz.

noiz nola Batzuetan bai, beste batzuetan ez, unearen arabera. Langilea da?, noiz nola. On edo gaizto, omen dugu hori euskaldunek; egia?, noiz nola.

noizbait

1 adb. Egunen batean, aldiren batean, uneren batean. (Ezezkoak ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. inoiz; noiz edo noiz. Etorriko zaizu noizbait pozaldia ere. Ea inor noizbait saiatzen den horrelakoak itzultzen. Noizbait behar eta, heldu ziren Erromara. Noizbait etxean norbaitek egin badit beltzuri.

2 adb. Lehenago, aspaldi. Saulek, noizbait bere morroi izan bazuen ere, ez zuen ezagutu. Esaera hori ederki hedatua zegoen noizbait, eta, agian, ez da oraindik arras galdua.

3 adb. Azkenean. Noizbait bete zen nire guraria.

noizbaiteko adj. Antzinakoa, aspaldikoa. Noizbaiteko errege batzuen irudiak.

noizbaiteko batean adb. Adkor. Azkenean. Ik. halako batean. Iritsi zen noizbaiteko batean!

noizbait ere adb. Noizbait, azkenean. Ik. halako batean. Eramankizun guztiak arintzen zizkien noizbait ere atseginetako lur gozo hartan sartuko zirelako pozak. Noizbait ere etorriko da azkeneko ordua.

nola

1 adb. (Galdetzailea). Zer modutan, zer eratan? Ik. zelan. Nola adieraz daitezke gauzak hitzik gabe? Nola bereizi, beraz, musikan, gurea dena eta ez dena?

2 adb. (Zehar-galderetan). Aurreko kapituluan ikusi dugu noiz eta nola izan zen eraitsia Bastilla. Gero, nola ez dakigula, pinu-zale bihurtu zaizkigu orduko haritz-zaleak. Hor gabiltza, batetik eta bestetik, nork geure opilari ikatza nola hurbilduko. Jainkoak daki nola! Nik behintzat gogoan daukat nola izan ginen han eta zertan gelditu ginen.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Horiek txirotasun negargarrienean aurkitzen ziren, non eta nola irabazi izan gabe.

4 adb. Zer dela eta? Nola aukeratu zenuen gaitzat Lizardiren poema hori? Nola arbuia dezake Euskaltzaindiak euskaldunena den gauzarik?

5 adb. (Harridura-edo adieraziz). Nola pentsa dezakezu zutaz ahaztu naizenik?

6 junt. (Berdintasuna adieraziz). Biak berdin, hain ongi bata nola bertzea.

7 (Kausazko perpaus txertatu baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Zeren nola ordu arte beti artzain ibili baitzen, ez baitzen oraino armetan usatua. Nola oinak zituen txit arinak, ihes egin zion erraz. Nola han bainaiz sortua, han dut utziko mundua, galtzen ez badut zentzua.

8 (Azalpenezko perpaus txertatu baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Kontzientzia bere bidean dagoenean, nola baitago bekaturik ez duenean, orduan da aise eta bere gogara.

9 (Berdintasunezko erkaketa adierazteko). Ik. bezala. Gizon zuzena loratzen da nola palmondoa.

nola edo hala Moduren batean, eraren batean. Ik. nolabait. Has nadin, beraz, nire esatekoak esaten, nola edo hala.

nola ...ere (Aditzaren partizipio burutuarekin, iruzkin gisa). Beste alde batetik, ordea, hizkuntzak markatzen gaitu, nola markatu ere! Gipuzkoa-Nafarroetako aditza oraindik orain neurtua eta pisatua izan da —nola neurtua eta pisatua ere!— eta huts aurkitu dute.

nola eta ez ...-(e)n Non eta ez ...-(e)n, ez ba-... Etorriko gara, nola eta ez duen sekulako euri-jasa egiten.

nola ez Bai noski, bai horixe, jakina. Eskolagabeen artean, nola ez, Xenpelar ageri da nagusi. Eramango haut, nola ez bada!

nola... hala... 1 Berdintasunezko konparazioa adierazteko egitura. Ik. hala... nola... Nola bizi, hala hil. Gurasoekin zu nola, zure umeak zurekin hala. Nola soinu, hala dantza. Zeren, nola besoa bere tokitik ilkitzen denean, ezin sosega baitaiteke bere lekura bihurtu arte, hala bekatuan dagoena ere ezin sosega daiteke.

2 Bai... bai... Ik. hala... nola... Nola zeruan hala lurrean: zeruan bezala lurrean ere.

nola hala Nola edo hala.

nolabait

1 adb. Moduren batean, eraren batean. (Ezezkoak ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. inola; nola edo hala. Etxeak hartu dituen kalteak nolabait konpontzeko. 1929an euskaltzaletu nintzen, nolabait esan, inork eragin gabe eta neuk ere nola ez dakidala. Zure neke hori nolabait goza ahal baneza.

2 adb. (gaizki-ren leungarri gisa). Ik. hala-hola 2. Orain liburua egina dago, baina gaiarekin ere nolabait ibili naiz.

nolabait ere Nolabait. Hala ere, hemen gutxi batzuek, nolabait ere, eutsi diote tradizio horri. Bere burua nolabait ere gordetzeko.

nolanahi

adb. Edozein eratan, edozein modutan. Bere hizkera arrunta, nolanahi josia, ez da beharbada dirudien bezain erraz jaioa. Ez dituzte erabakiak nolanahi hartuko. Itzuli ere ez zuen nolanahi egin, arreta handiz eta jakite ugariz baizik. Ez nolanahi, gogoeta jaso eta hitz ederren bidez baizik.

nolanahi dela (ere) Heg. Nolanahi ere. Hartzekoak, nolanahi dela ere, har itzazu. Lurrak biraka jarraituko du ni ez banago ere, eta, nolanahi dela ere, nik ezin dut oztoporik jarri gertatzen ari direnak gerta ez daitezen. Nolanahi dela, arkitektoren baten lantegian sartu beharko dut.

nolanahi den Ipar. Nolanahi ere. Baina, nolanahi den, hondoa jo behar du lehendabizi. Nolanahi den, atsegin biziz entzuten zuen.

nolanahi ere Aurreko esaldian adierazten dena gorabehera, hura osatuz esaten denari laguntzen dion esapidea. Ik. nolanahi dela; nolanahi den; dena dela; edonola ere; edozelan ere; edozein modutan ere; edozeinetara ere; edozertara ere; zernahi gisaz; berdin 7; kontuak kontu. Badirudi euskara idatziaren beharretarako egokiagoak direla erdialdeko euskalkiak; nolanahi ere, amore eman beharrean aurkituko gara guztiok, horretara heldu nahi badugu. Zuzen nengoen ala ez, bestek esan beza; argi eta garbi dago, nolanahi ere, ez ginela hura eta ni iritzi batekoak.

non

1 adb. (Galdetzailea). Zer tokitan? Non nago? Maitea, non zara? Non utzi duzu liburua? Hutsik gabeko euskara non aurkitu? Eta alabak, non?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez nekien, gaixo honek, non sartzen nintzen. Liburuak ez baitzioen ez non eta ez noiz atera zuten. Ez lukete jakingo hori non bilatu. Jainkoak daki non! Piarresek ez dio bakerik ematen non zer gaitz duen aitorrarazi arte.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Orain datozen gazteek badute non ikasi. Badute hemen ere gure begi-bihotzek non ase eta non goza. Non erosia badago.

4 (hona, horra edo hara-ren ondo-ondotik). Hona non datorkigun bestea. Horra non aurkitu ginen bi hitz berriren jabe, baten ordez.

5 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. non... han...; non ere Eta arrotz egin zen Madiango lurrean, non sortu baitzituen bi seme. Alkate izan zen Donostiako hirian, non hil baitzen mila zazpiehun eta bigarren urtean. Eta zen anitz lanpa ganberan, non bilduak baikinen.

6 (Ondoriozko perpaus baten hasieran, hain, hainbeste, hala, halako moduz...-en ondoren, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. halako eran... non...; halako gisan... non...; halako moldez... non... Halako eran itsutu zen, non haien idoloak gurtu baitzituen. Bizi zaitez halako maneraz, non herioak ez baitzaitu sekula ustekaberik atzemanen. Sortu zen gose hain ikaragarria, non amak beren semeak jatera behartu ziren.

hala... non... (Ondoriozko perpaus baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Halako eran... non... Heldu zen bururaino, baina hala ahuldua, non ez baitzitekeen egon ez zutik ez jarririk. Guk ere haren izena hala aipatu behar dugu, non irudi ere ez dakion inori ezen gutxiesten dugula.

non edo han adb. Non edo non. Ahalegin guztia egingo dute, saritzen diren idazkiak non edo han argitaratzeko.

non edo non adb. Nonbait. Non edo non aurkituko zuela.

non ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. non 5. Erromara jo zuen, non ere sasoi hartan aurkitzen baitzen Hugolino.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran, dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Non ere baitzaude, kanpoko zara eta arrotz: zauden tokian zaudela, kanpoko zara eta arrotz.

non (eta) ez ...-(e)n Ez ba-... Ik. nola eta ez ...-(e)n. Etorriko gara, non eta ez duen sekulako euri-jasa egiten. Ez dezakete gazte gehienek ongian iraun, non ez diren sakramentuetara maiz hurbiltzen.

non... han... (Erlatibozko esaldiak eratuz, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Non den nire gogoa, han da neure zangoa. Ezen non baita zuen ondasuna, han izanen da zuen bihotza ere. Otsoa, non aipa han gerta (esr. zah.).

nondik

1 adb. (Galdetzailea). Zer lekutatik? Kaixo, Simon, nondik zatoz? Nondik nabil ni, bide estu edo lasaitik, ate zabal edo estutik? Nondik datozkizu nahigabe eta bihotzeko pena horiek? Nondik niri honenbeste mesede? || Nondik dakizu hori?, zer bidetatik?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez dakizue nondik datorren, ez nora doan. Begira ondo nondik dabiltzan zure umeak. Latinetik, frantsesetik edo nik dakit nondik. Hor ari da, belea baino beltzagoak nondik zurituko dituen.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Zeren hark ez baitzuen nondik pagatu. Badut euskarari nondik laguntza eskaini.

4 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. nondik ere. Itzuliko naiz neure etxera, nondik ilki izan bainaiz.

nondik-bait g.er. Nonbaitetik. Nondik-bait dabilen bitartean.

nondik edo handik Nonbaitetik; nola edo hala. Euskaldun guztiok gara nondik edo handik nafar. Karisma apur bat lortu nahi lukete, nondik edo handik.

nondik ere (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Hitzak hartu behar dira, nondik ere baitute beren etorkia.

nondik nora 1 Zer tokitatik zer tokitara? Ez zaio inori larregi kostako nondik nora dabilen ikustea. || Nondik nora, Kasilda?

2 Nola? Nondik nora ekin zenion euskarari? Nondik nora ote darabil horrek hainbeste diru?

nondik norako 1 adj. Zer eratakoa? Jakinarazi zion aurrerako bere bizitza nondik norakoa izango zen. Nondik norakoa da premia horren neurri arrazoizkoa?

2 iz. Zerbaiten inguruko azalpena, zerbaiten ezaugarri orokorrak. Premiazkoa da gogoan edukitzea orduko indarren nondik norakoa: ordukoak eta oraingoak ez dira bat. Arazoaren nondik norakoak. || Jainkorik gabe gizonak ez du nondik norakorik.

nondik(ak)o adj. Zer tokitatikoa? Joanen bataioa nondikakoa zen, zerutikoa ala gizonengandikoa? || Ni ezagutzen nauzue eta nondikakoa naizen ere badakizue.

nor

1 izord. (-r- bakunarekin. Galdetzailea). Zer pertsona? (Pertsona bat edo pertsona bat baino gehiago adierazteko erabiltzen da). Ik. zein 4; nortzuk; zeintzuk. Nor da hau? Nor etorri da? Lehenbiziko maisua nor? Nor dira ene anaiak? Nor daude meza entzutera behartuak? Nork ekarri du? Noren bila zabiltzate? Norena duzu haurtxo hau, Maria? Norekin joan zara?

2 izord. (Galdera erretorikoetan). Nor naiz, beraz, herri oso bati kontuak eskatzeko? Nor harritzen ez da hitz horiek entzunda? Eta azkenean, nork esan, inor baino berritsuago azaldu zaigu.

3 izord. (Zehar-galderetan). Zuk badakizu nor naizen, baina nik ez dakit nor zaitudan. Han egoten dira zain, nor agertuko. Noren erruz gertatu zen horrela, ez zait ardura.

4 izord. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Izango duzu nork maita. Bazegoen baserriarekin nork jarraitu. Haur txikiak nori utzi ez duenak. Bazen nori begiratua.

5 izord. (bere edo kidekoren bat eskuinean duela). Bakoitza (pertsona bati dagokiola). Israeldarrak nor bere lekura itzuli ziren. Nahitaezkoa da nor bere barrenean ezin hautsizko hesiz inguratua egotea. Nork bere eskua trebatzeko. Hor gabiltza, batetik eta bestetik, nork geure opilari ikatza nola hurbilduko. || Esr. zah.: Nori berea, Jainkoaren legea. Nor bere zoroak darabil.

6 izord. (Eskuinean beste galdetzaile bat duela). Azkenean ageriko da nor nola dabilen. Etxekoen artean genbiltzan, eta bakoitzak bazekien nor zen nor. Haren kontra, nork zer esango du?

7 izord. (Esaldi txertatu baten hasieran izenordain erlatibo gisa, hura-ren saileko erakusle batekin, aditz jokatuak bait- hartzen duela). Ik. nor ere. Baina nork begiratzen baitu haren hitza egiazki, hura baitan Jainkoaren amodioa konplitu da. Ezen nor hark igorri baitu, hura zuek ez duzue sinesten.

nor baino nor ...-ago Bata baino bestea ...-ago, batzuk baino besteak ...-ago. Ik. zein baino zein ...-ago. Bat etorri ziren, nor baino nor amorratuago, Larramendiren kontra.

nor edo nor Norbait. Nor edo nor hiltzen zenean. Nor edo nork asmatuko du.

nor ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- hartzen duela). Dohatsu da nor ere prestuki bizi izan eta ongi hil baita. || (haina-rekin edo hura-ren saileko erakusle batekin). Nori ere pot eginen baitiot, hura da. Nor ere etorriko baita, haina ene laguna da. Norekin ere baitzabiltza, hura mespretxatzen duzu. Ezen nork ere baitu, hari emanen zaio.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran). Nor ere baitzara, adiskidea, barka iezadazu ene bizitasuna: zarena zarela, adiskidea, barka iezadazu ene bizitasuna.

nor izan Gauza izan, gai izan, duin izan. (Ezezko eta baldintzazko perpausetan erabiltzen da). Ez naiz nor auzi hau erabakitzeko; nor banintz ere, ez nintzateke sartuko nire gogoz behintzat. Eta zu nor bazara, emango dizu betiko bizitza dohatsua.

nor... nor... Batzuk... beste batzuk... Herri berean bizi behar dugu, nork batera, nork bestera maite dugun herrian.

nora

1 adb. (Galdetzailea). Zer tokitara? Nora heldu gara? Nora joan? Nora bihurtuko ditut begiak?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez dakizue nondik datorren, ez nora doan. Gertariek erabili gaituzte orbela bezala, nora ez genekiela.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Badugu nora begiratu gure inguruan eta geure baitan bertan. Berri zehatzagoen bila dabilenak badu nora jo. Baduzu lasaitzeko, hor nora joana.

4 (hara-rekin korrelazioan). Ik. nora ere. Zu nora, ni hara noa. Eguzkia nora, zapiak hara (esr. zah.).

ez nora eta ez hara (desagertu, ihes egin, galdu eta kideko aditzen indargarri gisa). Ez jakin nora. Aingeruak desagertu ziren, ez nora eta ez hara; ez zuten inoiz haien aztarrenik atera. Lagun honek diru harekin ez nora eta ez hara ihes egin zuen.

nora edo hara Norabait. Gertatzen bazaio egun batzuetarako nora edo hara joan beharra.

nora ere (Perpaus txertatu baten hasieran, aditz jokatuak bait- hartzen duela). Nora ere begiak hedatzen baititut, ez dut aurkitzen gauza flakorik baizen: begiak hedatzen ditudan lekura hedatzen ditudala, ez dut aurkitzen gauza flakorik baizen. || (hara-rekin korrelazioan). Nora ere doan, hara noakizu atzetik.

nora gabe Helbururik gabe, galdu-gordean. Ik. noragabe. Erlekumea nora gabe hegan ari denean. Hizketa nora gabe dabil, atzera eta aurrera.

norako 1 adj. Zer tokitarako? Norako asmoak dituzu? Aurrera gabe, azaldu beharko dut norako asmotan naizen hemen.

2 adb. Begira ezazu, kristaua, norako eta norentzat markatua zauden. Hemen aurkitzen garen guztiok norako ote gara?

on1

1 adj. Bere egitekoa ongi betetzen duena; espero den bezain egokia edo onuragarria dena. Anton. txar. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, ebakitzeko sortua delarik; eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Ohe ona. Belarri onaren jabe denak. Idazle horietan gauza on asko ikas daitezke. Bere landan hazi ona erein duen gizona. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun, ikusteko dago oraindik. Gure alde onak eta bertuteak. Euskara onean idatzia. Aholku onaren bila. Harrera ona izan. Berri onak ekarri ditu. Egoera onean. Ezkon zaitez ordu onean. Modu onean. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Eguraldi ona denean. || (Pertsonez mintzatuz). Langile ona. Irakasle ona izan duelako. Adiskide on batzuek eskatu didatena. || (Izen gisa). Ona eta txarra bereizten dakitenei.

2 adj. Ongi egina. Hiztegi onak behar ditugula. Presta zaitez aitortza on bat egiteko.

3 adj. Handia, ederra. Ukaldi on bat hartu du. Orraztaldi on bat behar du argitaratu baino lehen. Irabazi ona ateratzen dutela.

4 adj./iz. Zintzoa; moralak eskatzen duena betetzen duena. Anton. gaizto. Gizon prestu eta kristau onak. Morroi on eta leiala. Sarituko ahal ditu zeruan Jainko onak! Onak izan. Onegia zela etsairik inon izateko. Eguzkia onen eta gaiztoen gainean altxarazten baitu. Onei betiko zoriona emateko. || Gizon bezala, nor zen bera baino zuzenagorik, onagorik, jatorragorik, euskaltzale jakintsu eta porrokatuagorik? (Ik. hobe) || Liburu onak irakurriz.

5 adj. Ontasuna adierazten duena. Bihotz oneko gizona. Egin denaren fede ona erakusteko. Jaidura onak. Obra onez hutsik bezain asmo onez beterik.

6 adj. (Zenbait esapidetan). Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Gogo onez eta inork behartu gabe. Erabaki hori jendeak begi onez ikusi zuen. Merezi onez irabazi duen izena. Ez du onik izango bere xedera heldu arte: ez du bakerik izango bere xedera heldu arte.

7 iz. Zerbaitentzat edo norbaitentzat egokia edo onuragarria den gauza. Ez da gaitzik, onik ez dakarrenik. Erostunaren ona eta saltzailearena ez omen datoz bat beti. Zein da gure helburua, geure buruaren atsegina ala euskararen ona eta bizia? Edozein izakik bere ona bilatu ohi du. Herriaren onari begiratu behar dio herri gizonak.

8 iz. Ongia. On eta gaizkiaren arteko borroka.

9 iz. pl. Ondasunak. Aberatsak bere onetarik behartsuari emanez.

(neure, bere...) onean (egon, jarri...) Lasai, norberaren onetik atera gabe. Orduak aurrera eta ez zela ageri ikusita, ez nengoen neure onean.

(neure, bere...) onetik atera (irten, ilki) (Neure, bere...) senetik atera; dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

onean 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Ik. onez onean 2. Onean ez bada txarrean egin beharko duzu. Ikusiko duzu nola aitortuko duzun, onean nahi ez baduzu, nik jakingo dut zer egin zurekin.

2 adb. Jarrera onean. Onean nago, eta gozoro-gozoro hitz egingo dizut.

3 adb. Onerako. Nork daki, ni urtebeterako aldentzea bion onean ez ote den. Txorakeriak esan dira hartaz, onean eta txarrean, baina, gogoko dugun ala ez, ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.

on eduki Eutsi, atxiki, bere hartan iraun. Lekukoek on eduki zuten hala zela. Erromako enperadoreak iraun zueno, latinak ere on eduki zuen.

on egin 1 Hitz haiek Andoniri on egin zioten. Jan dugun arrainak ez digu onik egin. Ikusteak ere ez dit onik egiten. Adiskideei on egitea eta etsaiei gaitz egitea dela zuzenbidea. || Aireak on handia egiten die belar eta zuhaitz guztiei. Zenbat on egiten duen jaunartzeko sakramentuak. Bizkaian hainbeste on egin duen liburu hau. Hori ikasteak ez digu on baizik egingo. On baino kalte gehiago egiten duten liburuak.

2 (Jaten ari denari esaten zaizkion jendetasunezko formuletan). On egin! —On degizula! —Baita zuri ere. On egin diezazula!

onenean 1 adb. Beharbada, agian. Onenean, zuk ere zigarroak erreko dituzu. Egunen batean zu ere, onenean, aita edo ama izango zara.

2 adb. Kasurik onenean. Iraupen laburra dute gehienetan; zenbait segundo, onenean, zenbait minutu.

onenean ere adb. Kasurik onenean. Ez zuela erdizka baizik egin, onenean ere.

onenera jota (ere) adb. Onenean ere. Onenera jota ere, bihar bukatuko dugu.

onera egin Hobetzeko bidea hartu. Eguraldiak onera egin du. Lucyk ez du onera egiten.

onera ekarri (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera ekarri, konortea berreskurarazi. Horiek guztiak ez dira nahikoa izango bere onera ekartzeko.

onera etorri 1 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera etorri, konortea berreskuratu. Ondoeza egin eta ordu erdian ez zen bere onera etorri. Lo pisu batetik esnatzen den baten gisa, neure onera etorri naiz.

2 (Gauzez mintzatuz). Espero dut gauzak bere onera etorriko direla. Gerrak lur jota utzi zuen Guatemala eta oraindik ez da bere onera etorri.

onera itzuli 1 Ipar. Onbidean jarri, on bihurtu. Gorputzak ez du huts egiteko desirarik izango, guztiz egongo da onera itzulirik.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri, senera etorri. Neure onera itzultzean, sarrera nagusian etzanda nengoen. Bere onera itzuli zenean, anbulantziak ospitalera eraman zuen.

3 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Lasaitu, baretu. Norak, bere onera itzulirik, barkamena eskatu zion Andreasi.

4 (Gauzez mintzatuz). Elur ekaitza gaindituta, bere onera itzultzen ari dira Euskal Herriko errepideak pixkanaka-pixkanaka. Urak bere onera itzul daitezen.

onerako 1 adb. Ondorio onerako, onuragarri. Ik. onean 3. Emaztegaia aurkitu, eta onerako izan dadila. Mundua itxuraldatzen ari zaigu, onerako edo txarrerako. Ikerlana beti onerako delakoan nago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Agintariari dagokiola, guztion onerako eta bakerako, gaizkileak zigortzea. Euskararen onerako izan zitekeelakoan.

onetan (-en atzizkiaren eskuinean). Ipar. Mesedetan. Saiatzen bagara lagunen onetan, sari ederra dugu guretzat gain hartan.

onez 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Atera zuen sastakai bat, onez ez bazen gaitzez, nahi zuena eragiteko.

2 adb. Asmo onez, fede onez. Onez al zatozte, ala gaiztoz? Onez emandako aholkuari ez zion jaramonik egiten.

3 adb. Onik. Etsaiengandik onez atera gaitu. Nire aitaren etxera onez itzultzen banaiz.

onezkoak egin Bakeak egin, adiskidetu. Zoaz lehenik zure anaiarekin onezkoak egitera.

onez onean 1 Asmo onez, fede onez; liskarrik gabe. Onez onean esan zien. Ez direla haserretuko, onez onean atzeratuko direla. Bere ahal guztiak egin ditu, onez onean gobernamenduko gizonekin bakean bizi nahiz.

2 Borondatez, indarra erabili gabe. Onez onean ematen ez duzuna bortxaz eman beharko baituzu. Ikusirik onez onean ezer egiterik ez zegoela. Onez onean ez baduzu aitortu nahi.

onez onez Onez onean.

on-gaitz pl. Alde onak eta txarrak. Proposamen baten on-gaitzak.

onik ez izan Bakerik ez izan, atsedenik ez izan. Ez zuen onik, bere Zumaia maitean baizik. Alaba ikusi gaberik, amak izango ez luke onik. Gure bihotzak ez du onik izango, Zuregan atseden hartzen ez duen arte. Hura margotu arte ez du onik izango.

onik onenean 1 Unerik onenean. Eta asko gelditzen dira ezer irabazi gabe eta onik onenean guztia galdurik.

2 Onenean ere.

on iritzi 1 dio ad. Maitatu. Ik. oniritzi. Bere emazteari on deritzanak bere buruari on deritza.

2 dio ad. Ongi iruditu, ongi iritzi. On deritzot zauden lekuan gelditzeko hartu duzun xedeari.

on izan 1 da ad. Antxumea, gazte deno, on da jateko. Gezurra on da, bidegaberik egiten ez duenean. On da euskaraz egitea. Uko egingo diet zuretzat on ez diren gauza guztiei. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. On litzateke, ez da ordea premiazkoa.

2 zaio ad. Gizonari ez zaio on bakarrik egotea. Bakoitzari on zaiona emanez.

3 du ad. Oiloek on dute mihura egosirik.

on izate, on-izate Ontasuna. Bere emaztearen maitasunak eta on-izateak zeharo irabazi zuen. Mundu guztiak daki zuk gizonen on-izatean fedea duzuna.

ontzat eduki Ontzat hartu. Bidegabekeriok ontzat dauzkan elkartea ona ezelan ere ezin izan daiteke.

ontzat eman Ontzat hartu. Erabakia ontzat eman zuten, eta auzia bukatu zen. Gobernuak egiten duen guztia ontzat ematen dutenak.

ontzat hartu Ik. onartu. Batek ontzat hartzen duena, ezinbestean, bestek arbuiatuko du. Mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzak. Azkenik, Euskaltzaindiak ontzat hartu du eta berretsi euskal aditz laguntzaile batua.

oraindik

1 adb. Aipaturiko unean egintza edo egoera batek bere hartan dirauela adierazten duen hitza. Ik. oraino. Hasieran gaude oraindik. Aspaldi etorri zitzaion ezkontzeko garaia, baina ezkongai dago oraindik.

2 adb. (Lehenaldiko testuinguruetan). Ik. artean 5. Hango mintzairaren nagusitasunak, ahultzen zihoalarik, iraun zuela oraindik. Beste aldean nengoen oraindik atzo.

3 adb. (Ezezko esaldietan, gertatzekoa dena oraingoz ez dela gertatu adieraziz). Oraindik ez da etorri. Nire ordua oraindik ez da bete. Oraindik ez dira gauzak zeharo erabaki.

4 adb. Errepikatzea edo areagotzea adierazten duen hitza. Hona oraindik beste adibide bat. Ederra da bere egituran, eta ederragoa oraindik bere ariman. Oraindik hobea egongo da gerora. Badira abereak oraindik gutxiago bizi direnak. Areago oraindik: (...). Oraindik gehiago.

oraindik ere oraindik-en indargarria. Deabruak ez zuen oraindik ere etsi. Hala izan da eta oraindik ere hala dela esango nuke.

oraindik orain Oraintsu, duela gutxi. Ik. arestian. Oraindik orain agertu den artikulu batean. Ez dago ahazterik aurrerapen horiek aldi igaroetan dutela erroa, batez ere oraindik orain, atzo esan dezakegu, euskaraz mintzatzen ahalegindu ziren idazle eta bertsolariengan. Oraindik orain eta orain bertan. || Jakintza hau oraindik oraingoa baita.

oraino

1 adb. Ipar. Oraindik. Oraino apur bat zuekin naiz. Urepelen oraino ez zen elizarik.

2 adb. Ipar. Errepikatzea edo areagotzea adierazten duen hitza. Ik. oraindik 4. Eta oraino gehiago izan ziren hilak. Etorri zenean berriz, igorri zuen oraino urrunago. Errezibi ezazu, ez soilki umiltasunarekin, baina oraino alaitasunarekin.

oraino ere oraino-ren indargarria. Oraino ere badira hala uste dutenak.

ostera2

1 adb. Berriro, berriz. Bilduko dituzu elkarrengana ostera. Ez ostera bekatura bihurtzeko. Jo atea, egin oles ostera eta ostera.

2 lok. Berriz, aldiz, aitzitik; ordea. Bera gero eta aberatsago; ni, ostera, gero eta behartsuago. Esatea ez zen gaitza izan; egitea, ostera...

3 interj. Indargarri gisa erabiltzen den hitza. Hau bakarrik balitz, ostera! Nongoa da, ostera, etxeko egin gura zaigun basapiztia hau?

ostera ere Batez ere Bizk. Berriz ere. Behin alargunduta, ostera ere ezkondu nahi duen emakumea.

pentsatu, pentsa, pentsatzen

1 du ad. Gogoeta egin, gogoan erabili; ideiak edo arrazoibideak eratu edo elkartu. Ik. oldoztu. Arrazoi guztiak ongi pentsaturik. Arrazoizkoa deritzat horrela pentsatzeari. Pentsa ezazu hura dela zure salbatzailea. Kontuzago pentsatu behar genuke opila non dagoen eta ikatza nora daramagun. Hasia nauzue pentsatzen ez ote nukeen euskaraz ikasten abiatu behar. Ez dakigu zer pentsatu eta sentitu zuen, saio ausart hark zeharo lur jo zuenean. Ez dut besterik pentsatu nire bizi osoan. Pentsatu gabe egina. Euskaraz pentsatuak eta esanak. Pentsatzeko modua. Ongi pentsatu. || Jakobi aitarekin izan zuen lanbideak zer pentsatu handia ematen zion.

2 du ad. (Dagokion osagarriak -n atzizkia hartzen duela). Bada zertan pentsa. Heriotzan behar dugula pentsatu eta hartara prestatu. Bakarrik zugan pentsatuko dut.

3 du ad. (Dagokion osagarriak -z atzizkia hartzen duela). Beti zutaz pentsatzen. Ezkontzaz pentsatzen dugu garaia datorrenean.

4 du ad. (Dagokion osagarriak -kin atzizkia hartzen duela). g.er. Nahi eta nahi ez hasi zen pentsatzen behin ere pentsatzera ausartzen ez zen gauzekin.

5 du ad. (Dagokion osagarriak -i atzizkia hartzen duela). Ipar. Ahantz ditzagun oraingoak geroari pentsatuz.

6 du ad. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). Zah. Zugana Manuela nuenean pentsatu.

7 du ad. Zerbaitez halako iritzia izan. Ik. uste izan. Idazleak gorrotozko uzta joriaz orduan pentsatzen zuena ez zegoen agian orain dirudien bezain oker. || Bada, bai, bestela pentsatzen duenik. Nik ez dut zuk bezala pentsatzen.

8 du ad. Irudimenean sortu edo eratu. Ik. irudikatu; imajinatu. Pentsatzen dut nolakoa izango den zure andregaia. Poztu egiten nintzen pentsatu hutsarekin. || Ezin daiteke horrelakorik pentsa ere. Kale gorrian gelditzen denak, pentsa nondik jango duen! Pentsa gizagaixoak zenbat sufrituko zuen!

9 du ad. Zerbait egiteko asmoa izan; zerbait erabaki. Nagusiak baserria saltzea pentsatu zuen. Esan bezala pentsatu dugu, Lezo aldera joatea. Txomin, beti kantatzen bizitzea pentsatzen al duk?

ezta pentsatu ere Zerbait erabat ukatzeko erabiltzen den esapidea. Egunez ez omen zen izaten lubakitik ateratzerik; ezta pentsatu ere! Eta oporretako egun parea alferrik galdu?, ezta pentsatu ere!

seguraz ere

adb. Ipar. Segurki. Hegoaldean ere hautu bera ukanen dute egiteko, guk baino lehenago seguraz ere.

sekula

1 adb. (Ezezko esaldietan). Inoiz ere ez. Ik. egundo. Ez egiteko berriz bekaturik egun eta sekula. Ez dut horren premiarik sekula izan. Azkueren lanik sekula irakurri ez zutenak. Baina nik hori ez dut sekula ahaztu. Ez naiz batere ikasia izan sekula edizio kontuetan. Sekula tirorik entzun ez duten olerkaririk bakezaleenak. Bazuen hemen sekula matematika kutsurik izan ez zuen aski irakasle. Neke eta lanei sekula bekoki ilunik jarri gabe. Beti zoriona amets, eta gose hori ezin hil sekula. Ezer ez du balio "bihurtuko dut" hotz batek, sekula bihurtzen ez bada. Ez duzue hori sekula entzun?

2 adb. (Galderetan eta baldintzetan). Inoiz. Noiz izan ditut nik honelako pikor gorriak?, sekula ikusi al dizkidazu? Landare berriz edertzen bada baratze hori sekula. Ez dakit Amezketan sekula izan naizen.

3 adb. (Erkaketetan). Sekula baino arreta handiagoz zaindu nuen atzo artaldea. Ez dezagun, orain, sekula baino galera galgarriagorik izan. || Sekula izan den ederrena.

sekula ere (Ezezko esaldietan). Eta sekula ere ez da memento bat geldituko. Beti huts, sekula ere ez aseak edo beteak. Horra gizadiak behin ere eta sekula ere onartu nahi izan ez duena.

sekula guztian g.er. Gizaldi eta gizaldietan, beti. Sekula guztian gogoan izango den lan handi hura. || Txit laburra izango da nekea, eta sekula guztikoa ordainsaria.

sekula santan sekula-ren indargarria. Ik. santa sekula. Ez, sekula santan ez haut gehiago ukituko.

sobera

1 adb. Gehiegi. Buruzagiek dutela egin tzarkeria sobera. Ene anaiak sobera arta du nitaz. Sobera edan zuen eta mozkortu. Lurreko ondasunei sobera atxikitzea. Aski eta sobera dut.

2 adb. (Izenondo edo adizlagun batekin). Ardura tronpatzen da, sobera ausarta dena: ausartegia dena. Sobera ona izanak galdu nau. Sobera ontsa. || Errimaren bilatzeaz sobera hartua naizelako.

3 adb. Beharrezkoa den baino kopuru handiagoan. Ez dago buruzagien premiarik, eta daudenak ere, sobera daude. Bakar bat ere ez dago sobera. Zazpitik ez dela bat sobera izan. Beti bost sos sobera baditut sakeletan. Halako eran non hitz bat ere sobera esan ez dezadan. —Ni sobera hemen? —Ez, Luis; ez zaitugu batere sobera. Sobera gelditzen diren haragia eta ogia erre egingo dituzue.

4 (Izenondo gisa). Gehiegizkoa. Ik. soberakin 2. Den azkarrenari buruhauste soberak azkenean kalte egin dio. Deus soberarik nitan izan ez dadin. || Esr. zah.: Urak esnea galtzen du, eske soberak adiskidea. Mahatsardo doiak ditu flakoak azkartzen; soberak, azkarrak flakatzen.

sobera ere Ongi asko. Sobera ere badakigu ahalegin guztiok alferrekoak gerta daitezkeela.

sobera izan 1 da ad. (3. pertsona singularrean). Gehiegi izan. Hori sobera da!, gehiago holakorik ez. Deus ez zen orduan sobera hari ohore emateko.

2 du ad. (nor osagarria 3. pertsona singularrean, ezezko esaldietan). Nahikoa ez izan. Mezaren emateko oren bat ez zuen sobera; bere burua ahanzten zuen Jesusekin.

soberarik Ipar. Sobera. Ez naiz soberarik fida.

soberazko adj. Gehiegizkoa. Begiratu behar da soberazko hizketetarik.

sobra

1 adb. Heg. Herr. Sobera, gehiegi. Argia gutxi eta zikinkeria sobra. Halako familian bada sobra neke, niregandik behintzat urruti nahi nuke.

2 adb. (Aditzekin). Heg. Herr. Lehen ere sobra daki zer gizon den Fermin, behin ere azio txarrik ez diot egin. Sobra eta gehiegi banekielako zertaz ari zen.

sobra ere 1 adb. Gip. Itxuraz, nonbait. Harrotuta zebilen sobra ere, eta zirenak eta ez zirenak esan omen zituen.

2 adb. Gip. Noski, jakina.

sobra izan da ad. (3. pertsona singularrean). Heg. Herr. Gehiegi izan. Sobra da galdu duguna.

sobran adb. Heg. Herr. Sobra. Lana sobran izaten genuen. Txilintxo hauek sobran daude hemen.

urrun

1 adb. Distantzia handira. (Dagokion izen sintagmak edo adizlagunak -tik atzizkia hartzen du). Ik. urruti. Urrun joan. Urrun egon. Haren izena eta omena urrun da hedatzen. Herritik urrun bizi da. Hemendik urrun. Baina hauen bihotza urrun da eneganik. Lagun galgarrietarik urrun atxiki. Euria ez da urrun. || Badoa laurehun legoa urrun. || Urrunetik: urrundik. Urruneko: urrungo. Urrungo eskualdeetan. Urrunera ikusi. Urrunean ere entzuten zen haren ahotsa.

2 adb. (Denborari dagokiola). Urrun daude elkar maite genuen egunak. || Graziaren ama berrogei urtetarik ez zen urrun.

3 adb. (Ekintza bati dagokiola). Hizkuntzaren arazo larria konpontzetik urrun da. Salbatzaileari jarraikitzeak, arima apaltzetik urrun, arima edertzen du.

4 adj. Urrun dagoena. Ekialde Urruna. || Gurasorik gabe mirariz jaioa balitz bezala, hor dago gure aurrean ez oraingo, ez egungo eguneko, inoizko aldi urrun bateko seme dirudiela.

urrundanik adb. Ipar. Urrundik. Urrundanik heldu omen da.

urrundik adb. Urrun dagoen tokitik. Oso urrundik etorri zen hura ikustera. Negar zinkurinak ez zaizkio urrundik entzungo.

urrundik ere (Ezezko testuinguruetan). Inondik ere, inola ere. Alabaina, iraganean euskaldunak ez dira denak izan, urrundik ere, etxe jabe eta gizon libre. Nik ez nuen antzeko ezer nabaritzen, ezta urrundik ere. || Ez zen arazo bat, urrundik ere ez.

zein

1 det. (Galdetzailea). Mota bereko zenbait gauzaren edo pertsonaren artean hautatzeko hitza. (Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen da eta izen hori mugagabean erabiltzen da; izen horrek adierazten duena bakarra edo bat baino gehiago izan daiteke). Zein euskalki hartu duzu oinarritzat hiztegirako? Zein ur, geldia ala lasterra? Oraingo zein gaztek ikusi du hori? Zein baserritan ikasi ote du "kontuan erortzen" esaten? Bizkaiko hitza omen da, eta Mogelek (baina zein Mogelek, eta non?) darabilena.

2 (Izena ezabaturik). Baina zein da gure helburua? Zein dira egiazko kristauak? (Ik. zeintzuk) Geure izatearen zatirik barrenena, geureena, zein ote dugu? Anarkia handi horretan zein aukeratu? Zein da, ordea, zeinen itzulpen?

3 (Zehar-galderetan). Bi hitzok Duvoisinek zenbat aldiz eta zein lekutan erabili zituen Biblian K. Boudak erakutsi du. Zein bidetarik dabilen ez dakit. Badakizue zein iritzitakoak diren hitzei dagokienez. Baditugu, zeini zein toki dagokion ongi ez badakigu ere, zenbait partiketa nabarmen. Euskaltzaindiak erabaki beharko zuela zein hitz ziren aukeratzekoak eta zein ez. Arazoa zein den eta zertan datzan. Euskal hitzak zein diren. Ez dakigu zein sartu genituen eta zein ez. Ez da galdetu behar zein dagoen zabalduago, zeinek egon behar lukeen baizik. Forma zaharrago eta berriagoen artean, zein zein den nabari denean, zaharragoei dagokie nagusitasuna. Galdetu genion zein dauzkan hobetzat, orduko sermolariak ala gaurkoak. Ez naiz berriz hasiko aztertzen zein den zaharren eta jatorren. Ea zein den gure eginkizuna.

4 izord. Nor? Zein etorri da? || Azken jardunaldian jakingo da zeinek jokatuko duten urtarrilaren 15eko finala. Ia gureak egin du, badugu zeinek agindu.

5 izord. (bere-ren ezkerrean). Bakoitza. Itzuli zen zein bere etxera. Eta bere ardiak deitzen ditu, zein bere izenez. Hitzak, ahotik irten orduko, lerro-lerro antolatzen zitzaizkion, zein bere tokian, soldadu ongi hezien antzera. Filologia eta hizkuntzalaritza zein bere aldetik abiatu zirela. Bete behar ditugu zeinek bere bizimoduko eginbideak.

6 (zein... zein... korrelaziozko esaldietan). Batzuk... beste batzuk... Nik "gu" asko ditut, zein zabalago, zein meharrago, eta orobat gertatzen zaie inguruko "ni" guztiei. Obra horrek badakarrela azentu marka ugari, zein ongi zein gaizki ipiniak. Erdibiturik gabiltza, zein batean, zein bestean.

7 adb. (Harridura-perpausetan, izenondo, izenlagun edo kideko bati dagokiola; aditz laguntzaileak -(e)n menderagailua hartzen du). Zein gauza lotsagarria! Oi zein miragarri diren, Jaun ona, zure hitzak! Zein ederki! Harrigarria da zein berandu eta ahul iritsi zen erantzuna. Adierazi nahi dugu zein diren goxo oraindik udazken buruko egun epelak. Guztiok dakigu zein asmo ederrek eragiten dieten halakoei.

8 junt. Nahiz, edo. Berdin dira euskaldun zein erdaldunentzat. Gogorik nahiz astirik ez zuelako; bata zein bestea falta zitzaizkion, beharbada. Onerako zein gaitzerako. Euskara bat zen beretzat, eta hain euskara hangoa zein hemengoa. Nahiz jakituna, zein ezjakina.

9 (zein... zein... korrelaziozko esaldietan). Nahiz... nahiz... Berdin balio dute zein batak zein besteak.

10 (Perpaus erlatibo baten hasieran, dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Emazteak, zeina soprano izan baitzen, oraindik ere pianoa jotzen irakasten zien haurrei. Hau da ene seme maitea, zeinaren baitan hartu baitut atsegin guztia. Hau da gorputz galdua, zeinean eta zeinagatik hainbeste bekatu egin bainituen. Hirugarren zatia, zeinean adierazten baita egin behar dena. Gure herriak baditu une historikoak, zeinetan jarrera eraginkorrak eta ausartak hartzea eskatzen zaigun. || (Hura-ren saileko erakusle batekin). Zein nahiago duzun, huraxe emango dizut.

zein baino zein ...-ago Bata baino bestea ...-ago, batzuk baino besteak ...-ago. Ik. nor baino nor ...-ago. Haren ordez hiru opari eskaini zizkioten, zein baino zein galgarriagoak. Jesu Kristoren Elizan, hiru Ordena, zein baino zein miragarriagoak jartzeko. Bederatzi mahaiko, eta zeinek baino zeinek jateko gogo ederragoa.

zein ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, hura-ren saileko erakusle batekin). Zein ere baitira gizonetan hobekienik dohatuak, haiek izendatu behar dira aitzindaritzat.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran, izen baten ezkerrean, dagokion aditzak bait- hartzen duela). Zein ere etxetan sartuko baitzarete, lehenik errazue, "bakea dela etxe honetan": edozein etxetan sartzen zaretela, lehenik errazue, "bakea dela etxe honetan".

3 (Perpaus txertatu baten hasieran, izenondo baten ezkerrean, dagokion aditzak -(e)n menderagailua hartzen duela). Nahiz eta, arren. Baina zein ere handiak liratekeen irabazte horiek, ez lukete fits bat balioko fededun onak egiten duen irabaziaren aldean. Zein ere ondasun ugariak dituen batek, gizonaren bizia ez dago ondasun asko izatean. Ez dut uste Arresek, zein ere olerkari ugaria zen, bertso sail miragarri hori baino gehiago egin zezakeenik. Ez dago gizonaz etsitzerik, zein ere galdua dirudien hondamendian barrena.

zenbat

1 zenbtz. (Galdetzailea). Zer kopuru? (Dagokion izenaren ezkerrean doa; izen sintagma, mugagabean). Zenbat ogi dituzue? Zenbat euskaldun zarete Nafarroa Garaian? Zenbat hitzekoa izango da gutxi gorabehera? Noiz, non, eta zenbat aldiz? Eta, hik, zenbat zor duk? Venezuelara jo du oraingoan; ez dakit zenbat denbora eman duen han.

2 zenbtz. (Harridura-esaldietan edo kidekoetan, kopuruaren handia adierazteko). Ordutik hona, zenbat eta zer-nolako liburuak agertu diren euskaraz! Zenbat kalte egiten duen alferkeriak! Zenbat haur gaixo ote daude linboan! Neronek dakit zenbat bider egin dudan huts, hartu nuen bidean. Zekiena adierazteko, berriz, zenbat gogoeta sakon, zenbat hitz zorrotz, zenbat aukerako etsenplu! Beraz, zenbat eta zenbat hilotz, zutik zebiltzanetan! || (ez partikularekin). Orduko ohiturei buruz, ordea, zenbat argi ez digute ematen bere neurtitzek! Zenbat neke eta tristuraren artean ez dut neure burua ipini! Zenbat holako ez du egin eskuin eta ezker!

3 (Izena ezabaturik). Hitz bat euskarazkoa da, euskaldunek erabili eta erabiltzen badute; zenbatek, zenbatetan eta zenbateraino, ordea, erabili? Garbiro aitortu behar da zer mandamenturen kontra bekatu egiteko bidea eman den eta zenbati eman zaien bide hau. Zenbat dira Jainkoaren aginduak? Zenbaten zorra daukazu?

4 (Aditz baten osagarri). Zer kopurutan. Balekite ongi zenbat maite ditugun! Gutxik baizik ez daki zenbat baliatu diren lan horrezaz Duvoisin eta Harriet.

zenbatean adb. (Galdetzailea). Zer preziotan? Zenbatean erosi duzu? Gurina zenbatean dago gaur? Zenbatean saltzen dituzu?

zenbateko adj. (Galdetzailea). Zer neurritakoa, zer kopurutakoa? Ik. zenbaterainoko. Zenbateko nahigabea hartuko zuen. Zenbateko alogera irabaziko zuten berbatuta joaten ziren. Ohartu ziren zenbatekoa den mekanikaren indarra.

zenbatenaz... hainbatenaz... (Dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen du). Zenbatenaz apalago baitatza ezarria, hainbatenaz bortitzago da zimendu berria. Lintzura lintzuraren hurren, eta zenbatenaz ere lehiatzen zaren oinak lehorrean landatu beharrez, hainbatenaz murgiltzenago zara lokazpean. || Zenbatenaz gosea handiago, hainbatenaz janaria gozoago.

zenbateraino (Galdetzailea). Zer neurritaraino? Zenbateraino jabetu zen hizkuntzaz itzulpenek ematen digute aditzera. Ez dakizu ondo zenbateraino den negargarria.

zenbaterainoko adj. (Galdetzailea). Zer neurritarainokoa? Ik. zenbateko. Zenbaterainoko indarra duen haizeak. Badakizu zenbaterainokoak izan diren gosete eta eritasunek hemen egin dituzten kalteak.

zenbat ere (Perpaus txertatu baten hasieran, dagokion aditzak bait- hartzen duela). Zenbat ere baitzarete, aseko zaituztet: zareten beste zaretela, aseko zaituztet. Ezen zenbat ere liburu izkiriatzen baitituzte, haietarik gehienak dakuskigu izkiriatzen dituztela, zeinek bere herriko hizkuntzan.

zenbat ere ...-ago (Dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela, -ago atzizkia hartzen duen beste esaldi batekin korrelazioan). Eta zenbat ere ausarkiago aurreratzen garen, hainbat gogorragoa izango da hurrengoen oldarra atzeraka. Nik, uste dut, eta zenbat ere gehiago irakurtzen dudan, are sendoago uste dut (...). || (Dagokion aditza ezabaturik). Erdara izan ohi dugunez jakite bide, zenbat ere ez-ikasiago, hainbat ere euskaldun jatorrago. Zenbat ere biziago herria, orduan eta biziago gizaldien arteko etsaitasuna.

zenbat eta ...-ago (Dagokion aditza partizipio burutuan edo -(e)n menderagailua hartzen duela, -ago atzizkia hartzen duen beste esaldi batekin korrelazioan). Zenbat eta aurrerago zoazen bekatuan, hainbat eta handiagoa izango da obra onak egiteko nagitasuna. Eta zenbat eta jaiera handiagoarekin ematen duen limosna, hainbat ugariagoa izango da barkazioa. Zenbat eta gehiago saldu, gehiago irabazi. Hizkeraz kanpora ere, zenbat eta argiroago mintzatu, hobe. || (Dagokion aditza ezabaturik). Zenbat eta sendoago ekandua, hainbat eta gaitzago bera kentzea. Aspaldixko ikasi genuen jende horiek zenbat eta bakezaleago, orduan eta beldurgarriago izaten direla. Urrea zenbat eta astunago, baliotsuago.

zenbatetan (Galdetzailea). Zenbat aldiz? Igandean behar dugu pentsatu zenbatetan egin dugun aste hartan bekatu.

zenbatez (-ago-rekin). Ikusirik zure kulpa zenbatez handiago den. Zenbatez hobea izango zen guztiok pozik eta ondo bizitzea.

zenbat... hainbat... (Korrelazio esaldiak eratuz, atal biek -ago atzizkia hartzen dutela). Gau erdiraino predikatu zien; eta zenbat entzunago, hainbat zaleago eta entzun-nahiago. Zenbat gehiago esan, hainbat haren indarra gorago igotzen da.

zer

1 det. (-r- bakunarekin. Galdetzailea). Izen baten aurrean, honen nolakotasun edo xehetasun ezezagun bat ordezkatzen duen hitza. (Dagokion izenak adierazten duena gauza bat edo gauza bat baino gehiago izan daiteke). Ik. zertzuk. Zer gauza dira aingeruak? Etxean zer lan egiten duzu? Zer adin zuen? Zer begiramen zor dio, bada, idazleak irakurleari? Zer gizon modu dugu andaluziarra? Zer bidetatik hara joan uste duzu?

2 (Izena ezabaturik; ordezkatzen duen izenak gauza bat edo gauza bat baino gehiago adieraz dezake). Zer da hori? Egia zer da? Zer da Jainkoa? Zer dugu hobe? Zer gehiago egin behar dugu? Batasun hori zer den jakin nahi zenuke. Izan duen harreraz, zer diozue? Zer behar duzu gehiago? Beste zer nahi duzu? Zer besterik egin daiteke? Zer egin? Zer aldatu da geroztik hona? Zer ari gara? Eta horiek gabe zer egingo du bekatariak? Zerk ikaratu zaitu? Zerk egiten du nobelagilea nobelagile gailen? Zeren beldur haiz, Herodes, erresuma galtzeko? Zeri begira zaude? Zertan ari gara? Zertara etorri da? Zertara gehiago behartzen gaitu aginte honek? Zertarako dira Jainkoak bidaltzen dizkigun gaitzak? (Ik. zertarako) Zertaz egina da krisma santua? Zertzaz erdiesten da Paradisuko loria? || (Berez galdetzen denaren aurretik). Zer, bada? Zer, ez duk Jainkoaren beldurrik? Zer, hori ere badugu? Zer, ez duk ezagutzen Piarres Adame?

3 (zer axola dio edo kidekoen ordain gisa). Aditzaren aldi horiek gaztelaniaz bereizten direla, eta guri zer? Bai, eta zer?

4 (Zehar-galderetan). Badakizu zer esan duen. Aditzera emango dizuet zer den agintzen zaigun aitortza hau. Zertan eta zergatik dauden kontra. Berrikuntza zertan datzan erabakitzeko. Zertaz ari garen jakin behar dugu aurrenik. Ez dakit zertaz mintzo zaren. Atzetik zer etorriko, beldur dira. Guztiok aurkituko dugu han zer ikasi. || Ik. zeregin; zeresan; zerikusi. Europan bertan badaukagu zer ikasia ugari luzarorako. Zer-erantzun handia duela halakoak. Zer-jana ahitu zitzaielako.

5 (Harridura adierazteko). Ik. zein 7. Zer bihozmin ama haientzat! Zer zoriona, zer goxotasuna, zer bakea! Zer eztarria! Zer gazteria ederra! Zer itsuskeria! Zer polita den! A!, zer ona zaren! O, Jauna, zer gaizki egin dudan! || Zer kalte, zer bidegabe ez diot egin neure buruari!

6 iz. Gauza, izakia. Munduko zer bakoitzari zor zaiona aitortu behar zaiolako. Bihotzondoa badu; egiazko lirikoa osatzen duen zera, ordea, euskaraz geroztik agertu den zer berezi hori, falta zaio. Euskal historia zertu gabeko zeren linboan-edo dagoela. Lizardik, zerak nortzean, izan du bere eredua. Bizi honetako zerek ez gaituzte asetzen. Euskal Herria maite uste dugunok ez ditugu maite horrenbestez neurri berean Euskal Herrian diren edo izan diren zer guztiak. Zerbaiten alde jokatu dut beti eta arrisku berriak ikusten ditut orain maite ditudan zer horientzat. Gure zeretan ez duzu ikustekorik.

zer edo zer Zerbait. Aipatzen dira, zer edo zer esaten zaigu haiei buruz, eta ezerezak jaten ditu. Gerta liteke, zer edo zer, gatz pixkaren batekin esatea. || Zer edo zertan hasi beharko du. Zer edo zeren susmoa laster hartu nuen. Zer edo zerekin estali behar dutela beren alferkeria.

zer ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- hartzen duela, hura-ren saileko erakusle batekin edo kideko batekin korrelazioan). Zer ere manatu baituzu, hura egin da. Zer ere on baituzue, oro dira eneak. || Zer ere ereinen baitu gizonak, eta hura bilduko du.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran). Betiere gure salbamenduagatik egiten du, zer ere uzten baitu guri gertatzera.

zer esanik (ere) ez Esan beharrik ez dago. Ik. esan gabe doa; esan beharrik ez; esan beharrik ere ez dago. Tabernariak, zer esanik ez, ez du horrelako sasi-hizkuntza bat ikasteko ez gogorik ez asmorik. || Hark, zer esanik ez dago, lehengo lepotik edukiko du orain ere burua. Bihotza zenbateraino zabaldu zuen, zer esanik ez da; baina, atsekabez bete zitzaion.

zer gerta ere Badaezpada. Hik ere hobe dun hemen gelditu, zer gerta ere. Nahi izan zituen, zer gerta ere, hiltzerako eginbideak bete.

zer-nola 1 adb. Nola. Zure etorkizuna zer-nola ikusten duzu?

2 adb. (Zehar-galderetan). Timoteo bidali nizuen zuen sinesmena zer-nola zebilen jakiteko. Hasitako gertakizuna zer-nola amaituko itxaron gabe, beren bideari jarraitu zioten.

zer-nolako adj. Nolakoa. Ordutik hona, zenbat eta zer-nolako liburuak agertu diren euskaraz! Premiazkoa da iritzi-jokabideok zer-nolakoak ziren finkatzea. Ai, zer-nolako kirtenak! || (Izen gisa). Nire lanaren zer-nolakoa, luze-laburra eta zertarakoa.

zertan 1 (Galdetzailea; izan, egon eta kideko aditzekin). Zer egoeratan? Gure lanak zertan diren aztertzeko. Sos batengatik, horra zertan garen! Zure gurasoak hil zirela badaki; zu zertan zauden jakin nahi luke.

2 (Galdetzailea). Zergatik? Baina, zertan sartzen haiz hi horrelako istiluetan? Zertan joan zinen bakarrik?, zertan utzi ninduzun arima herratua bezala?

3 (Erlatibozko esaldiak eratuz, ez dago zertan eta kideko esapideetan, partizipio burutu baten ezkerrean). Ik. zergatik 3. Ez dago zertan larritu. Mendira zertan joanik ez daukat. Ez dago zertan hasi norgehiagokan.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper