Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=egon 66 sarreratan aurkitu da.

egon1, egon, egoten

1 da ad. (non kasuan dagoen izen sintagma bati dagokiola). Halako egoera iraunkorrean izan. Abinadaben etxean egon zen hirurogei urtez. Euskararen indar urria Gipuzkoan dago batez ere. Hor dago guztiz harritzen nauen koska. Berezkotasun hori ez dago doinuetan, entzulearen barrenean baizik.

2 da ad. (Adizlagun bati edo kideko esapide bati dagokiola). Ongi dago. Bizirik badaude. Gaixorik egon da. Negarrez zeuden. Isil-isilik daude. Ez da inoiz alferrik egon. Lau orduz egon dira zain. Zerbaiti begira egon. Nahiz euskaraz egon, nahiz edozein erdaratan. Zerbait bere hartan egon. Zertan zaude hor? Begien bistan dagoen kontua. Lotan dago. Zutik dago. Erotuta dagoela. Ez nago ahaztuta. Makinatxo bat aldiz entzunda gaude. Horien mende behar du egon. Maitalearekin zegoen. Dohain emana zerbait hoberen eske dago (esr. zah.).

3 da ad. (Ogibidea edo egitekoa adierazten duen izen batekin). Aritu, jardun. (Dagokion izenak ez du artikulurik edo kasu markarik hartzen). Juje zen, juje egon zen eta juje hil berrogei urteren buruan. Neron zegoen agintari. Salamancan ikasle egona. Anitz urte artzain egona. Bederatzi urte egon zen erretore Irulegin. Denbora hartan zerbitzari egona nintzen.

4 da ad. (Izenondo bati edo aditzaren era burutu bati dagokiola). Gaixo dago. Gazia dago zopa. Gaur ederra dago mendia. Goibel zegoen zerua. Astelehena izateko alaiegi zaudete. Oso makal dago. Egiteko hori egina dago, beraz. Asko ikusia nago. Hitz horiek ez zeudela batere gaizki josiak.

5 da ad. (Batez ere sartaldean). Ari izan, jardun. Tenpluan otoitz egiten nengoen. Saltzen dagoena. Bazkaltzen dago.

6 da ad. Ipar. Iraun. Gurasoen fedean daude beti. Idatzi izan dut, eta lehengoan nago oraindik, uste hori ez dela zuzena. Gauden euskaldun!

7 zaio ad. (nor-nori saileko era trinkoekin soilik). Zerbait edo norbait aipatzen denari egokitzen zaiona izan. Ik. heldu1 5; joan 10. Ontzi horri estalki hau dagokio. Oinetako honi dagokion laguna. Entzutea belarriari dagokio. Zeini zein toki dagokion. Mamiari zegokion auzia zen. Zuri dagokizu erabakia hartzea.

8 zaio ad. (nor-nori saileko era trinkoekin soilik). Ik. dagokionez. Hizkuntzari dagokion aldetik: hizkuntzari dagokionez. Jakintzari berari gagozkiola ere: jakintzaz beraz ari garela ere..

9 da ad. Dudarik gabe uste izan, etsia egon. Eskubidea zuelakoan zegoen. Ni honetan nago. Baietzean dago.

10 da ad. Itxaron. (Batez ere aginte eran erabiltzen da). Zaude pixka bat, joango zara berehala, eser zaitez. Zaude! Egon eta egon, eta apaizik ageri ez.

11 da ad. (Hirugarren pertsonako nor formekin). Aipatzen dena badela adierazi. Diru asko dago zorro horretan. Bost huts daude orrialde honetan. Alde handia dago bien artean. Hemendik herrira bost kilometro daude. Jende asko zegoen bileran. Ardorik ez dago. Ez dago besterik esan beharrik.

12 da ad. (Ezezko esaldietan, osagarritzat aditz izen bat hartzen duela). Ezin izan. Hara joaterik ez dago. Guztia batera ez dago esaterik. Artelanean ez dago neurtzerik. Gauzak okerrago egiterik ez dagoela uste dut.

bego interj. Utz dezagun horrela. Bego!, doala bere bidean. Bego, bego!, ez da deus!

dagoen-dagoenean adb. Bere hartan, aldaketarik gabe. Proposamen hori ezin dugu dagoen-dagoenean onartu. || Gauzak dauden-daudenean uzteari hobeto deritzat.

dagokionean (Denborazko esaldietan bakarrik). Dagokionean egiten du lan.

dagokionez (zegokienez, dagokigunez...) 1 (Esaldian mintzagai berria sartzeko). Irlanderari dagokionez, hau da egoera. Niri dagokidanez, egon zaitez lasai. Amari obeditu zion; ez, ordea, barauari zegokionez.

2 Egokitzen zaionez. Haur nintzenean, haurrari dagokionez hitz egin, haurrari dagokionez uste, haurrari dagokionez asmatzen nuen. Kristau onei dagokienez, Elizaren irakaspenak aintzat hartu.

egonean adb. Higitu gabe, ezertan aritu gabe. Belar ebakitzen adina denbora pasatzen zuen egonean. Erabaki arte egonean egon gabe. Gutxitan egonean, askotan lanean.

egotez Egoitzaz. Maulen gelditu zen egotez. Gero Nazaret hiritik alde egin eta itsaso ondoko Kafarnaumen egon zen egotez.

[Oharra: Euskaltzaindiak, honi dagokionean esapideak eta kidekoek euskara idatzian izan duten erabilera kontuan harturik, esapide horien ordez, honi dagokionez eta kideko esapideak erabiltzea gomendatzen du, noiz galderari erantzuten ez diotenean].

egon2

1 iz. Egonaldia. Elkarrekin guztiak egon bat hemen eginda. Itzalpeko egonaren gozoa.

2 iz. Ez higitzea. Nagiak bere betiko egon goxoa uzten baldin badu. Ardoa egonak eta urte iraganek ontzen dute.

abaro

1 iz. Zuhaizpeko edo bestelako babesgunea, abereek eguzkitik gerizatzeko erabiltzen dutena. Abaroaren bila gerizpera bildu diren txoriak.

2 iz. Irud. Nazionalismoaren abaroan gizendu nahi du.

abaroan egon Itzalpean egon. Abaroan daude behiak.

abaro egin Ganaduak abaroan biao egin. Non egiten du abaro artaldeak?

adi1

adb. Zentzumenak erne. Adi gelditu zen ate ondoan. Herri osoa eduki zenuen adi zeure inguruan. || Belarria adi eta erne ipini. || Adi-adi eta arretatsu entzun genion. Erne zebilen, adi-adi, begia zorrotz, dena ikusi eta dena ikasi beharrez.

adi egon Erne egon. Jaungoikoa beti dago adi eta begira. Niri adi dago. Umeari adi egon dira. Elkarren adi egon. Doinu horren adi nago.

ados

1 adb. Tanto kopuru berean. 39an ados eta batek galdu behar.

2 interj. Iritzian bat etortzea adierazten duen hitza. Irri eginez, ihardetsi omen zion: ados!

ados egon Ados izan. Ik. bat etorri. Horretan ados gaude guztiok.

ados etorri Bat etorri. Ados dator haiekin.

ados izan 1 Kiroletan eta lehiaketetan, pilota-jokoan bereziki, tanto kopuru bera izan. 24na ados ziren. 11n eta 32an ados izanik, zuberotarrak nagusitu dira. Bi hautagaiak ados dira, 20na botorekin.

2 Bat etorri, iritzi berekoa izan. Puntu guztietan ados direla adierazi dute. Ados naiz zurekin.

ados jarri Ados etorri; ados etorrarazi. Ados jarri ditu. Ezinezkoa gertatzen bada lankideak ados jartzea.

aiduru

adb. Zain, begira. Edirenen duzu bide haren buruan Jainkoa zure aiduru, koroa bat eskuan.

aiduru egon Zain egon. Populua aiduru zegoen kanpoan antsia handitan.

aiduru gelditu Zain gelditu.

aiez

adb. Zah. Aieneka.

aiez egon Purgatorioan daude aiez eta auhenez.

aiher

1 iz. Joera, jaidura, nahia. Laudorioen aiherra: laudorioen nahi bizia. Bere buruaren urkatzeko aiher mikorik ez zuen izan.

2 iz. Aiherkundea.

aiher izan 1 da/zaio ad. Nahi edo joera bizia izan. Hori egiteko aiher naiz: gogo handia dut hori egiteko. Lehen izan aiher dena: lehen izan nahi duena. Ardoari aiher natzaio: zaletasun handia diot ardoari.

2 zaio ad. Gorrotoa edo gaizkinahia izan. Herodias aiher zitzaion Joan Bataiatzaileari: Herodiasek Joan Bataiatzailea gorrotatzen zuen. Elizari aiher zaio. Unaia aiher unaiari (esr. zah.).

3 da ad. Susmatu, goganbehartu. Trufaka mintzo dela aiher naiz.

4 du ad. Gorroto izan. Eriak lau paretak aiher ditu.

5 du ad. Kontra izan. Zenbat etsai dituen aiher!

aiherrak egon Nahi bizia izan. Lagunengana joateko aiherrak egoten zen. Zu ikusteko aiherrak nago.

akort

adb. Ipar. Ados.

akort egon Ados egon. Ez nago nehola ere akort!

akort ezarri Ados jarri. Denekin harremanetan sartu, luzaz mintzatu eta, azkenean, denak akort ezarri.

akort izan da ad. Bat etorri, ados izan. Akort naiz zurekin horretan. Esan gabe doa ez direla denak akort haren iritziekin. Ez izanez akort beren artean. Errotik akort gara.

akort jarri Ados jarri. Gisa oroz ez naiz beldur, ikusiz zein gauzatan jarriko garen elkarrekin akort. Jar gaitezen akort.

aldapa

1 iz. Alde bat bestea baino garaiago duen lur eremua. Ategorrietako aldapan. Aldapa(n) gora, aldapa(n) behera. Aldapa pikoa. Aldapa igo, jaitsi. Mendiaren aldapak. Gustuko aldapan nekerik ez.

2 iz. Lur eremu baten bi alderdiren arteko garaiera desberdintasuna. Aldapa handia, gogorra, latza.

3 adj. Aldapatsua. Arbolak lur aldapetan landatu behar dira.

aldapan egon Zerbait, alde bat bestea baino gorago duela egon. Aldapan daude kaleak.

alde2

1 iz. Zerbaiten zatia, beste zati bati edo batzuei kontrajarria; gauza edo puntu bati buruz, haren ingurua; inguru horretatik nolabait bereizten den zatia. Ik. aldetik 4; aldean 2; aldean 3; aldera. Mendiaren alde honetan. Goiko, beheko, eskuineko aldea (Ik. behealde; goialde...). Infernu hartan egongo dira kondenatu guztiak alde guztietarik suz inguratuak.

2 iz. (Bereziki bi zati bereizten direnean). Txanponaren bi aldeak. Alde batean eta beste aldean. Alde batetik bestera igarotzen du. Alde batera eta bestera begiratzen dugula. Ni alde batetik joan nintzen eta bera bestetik etorri. Bi aldeetako euskaldunen batasuna. Itzultzen dute orria beste aldera. || Uraz beste aldean. Itsasoz beste aldera joan ez dadin. Mendiez hemengo aldean.

3 iz. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Auzi baten alde guztiak aztertu. Arazo bat alde jakin batetik soilik ikusi. Kontu honek ez dik alde onik. Ezkontzeak alde onak eta txarrak ditu.

4 iz. Lurraldea, eskualdea. Alde haietako artzain eta unaiak. Aditzera eman dezagun alde guztietan. Jende onak badirela alde guztietan.

5 iz. (Leku izen baten eskuinean). Berri bat heldu zait Erromako aldetik. Ainhoako aldean.

6 iz. Zatia, puska. Mezaren alde edo parte nagusiak. Lau alde egin zituzten, gudamutil bakoitzarentzat bat.

7 iz. Iritzi edo helburu bera duten pertsonen taldea. Ik. alde3; alderdi. Gerran alde batekoen poza bestekoen negar iturria izaten da. Ez noa alde bateko eta bestekoen arrazoiak aipatzera. Alde biei aditu ondoan.

8 iz. Gorputz atala. Gorputzeko alde guztiak mindurik dituen gaixoa. Ukitu zuen alde mindua.

9 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagaia gorputz atal bat dela). Ik. ipurtalde, kopetalde... Mokor aldean eta saihets ondoan. Matrail alde haiek ez daude hala eginda bakailao salda hartuta.

10 iz. Mat. Poligono bat ixten duten lerroetako bakoitza; angelu bat osatzen duten bi lerroetatik bakoitza. Triangeluaren aldeak.

11 iz. Era, modua. Nola izan daiteke hori?, alde askotara. Beste gertaera bat ere badugu, bakoitzak bere aldera kontatzen duena. Gertaera berbera bi aldetara entzuten badugu.

12 adb. Aipatzen den pertsonari edo gauzari mesede eginez. Ik. -en alde. Anton. aurka; kontra. Inor ateratzen bazaio kontra, zu jarri alde. Erdiak kontra izango ditut, alde beste erdiak. Jainkoa alde badut, oro alde ditut. Epaileak alde dituenak irabazten du auzia.

13 adb. Hurbil. Horra atsekabea poztasunetik zein alde dagoen.

alde! interj. Norbaiti nonbaitetik alde egin dezan agintzeko erabiltzen den hitza. Ik. alde hemendik! Alde! Alde denok segituan!

alde-aldetik 1 adb. Berehala.

2 adb. Ozta-ozta.

aldean beste adb. Aldez alde. Balak ere aldean beste zula ez dezakeena.

alde anitzeko adj. Alde askokoa, alde askori dagokiona. Ik. aldebiko. Beharrezkoa da alde anitzeko elkarrizketa-mahaia antolatzea. Konpromisoak alde anitzekoa izan behar du. Alde anitzeko bilerak egiten hasteko unea da.

alde aurretik Aldez aurretik.

alde aurrez Aldez aurretik.

alde bat adb. Lap. eta Naf. Erabat, betiko. Gutxi dira, halere, mendiko su horiek alde bat debekatzearen alde agertzen direnak. Alde bat idazteari emana da. Alde bat etorri da Ameriketatik.

alde batera 1 adb. Erabat, alde bat. Bihotza Jainkoari alde batera emateko.

2 adb. Ia, aukeran. Alde batera hobe litzateke euskal talde bat bakarrik.

3 adb. Neurri batean. Alde batera harritu egiten nauzu.

4 adb. Lanez eta kidekoez mintzatuz, honenbestean, hitzarturiko prezioan. Lanean alde batera ari dira. Mendi lana alde batera egin dugu.

alde batera utzi Kontuan ez hartu; utzi, baztertu. Emakumezkoak alde batera utziz. Burutazio hura ere alde batera utzi nuen.

alde batetik... bestetik (beste aldetik)... Ik. batetik... bestetik...; aldez... aldez...; bateko... besteko... Baina negar horiek alde batetik saminak badira, bestetik munduan diren kontentu guztiak baino gozoagoak dira. Bibliografia alde batetik zaletasun bat da eta, beste aldetik, argi ibiliz gero, diru franko irabazteko bidea ere bai.

alde bat utzi Utzi, baztertu; kontuan ez hartu. Meza denboran alde bat utzi behar dira lurreko arazo eta kezkak.

alde-berdin Ik. aldeberdin.

alde egin du ad. Joan edo urrutiratu, bereziki arin edo ihesi. Alde egin du hemendik. Tximistaren gisan alde egin zuen. Inoiz elkarrengandik alde egin gabe. Eta alde egin zuen Egiptora. Zetorkien zigorrada gogorrari alde eginik. Etsaiei alde egin zien. Egidazu alde.

alde egite, alde-egite Joatea edo urrutiratzea; bereziki, arin edo ihesi joatea edo urrutiratzea. Etxekotzat eduki izan zuen beti morroia eta nahigabe handia emango zion, noski, haren alde egiteak.

alde eragin dio ad. Alde eginarazi. Umeei alde eragin ibilera txarretatik. Jainkoagandik bihotzari alde eragiteko.

alde guztiz adb. Ipar. Zah. Erabat, alde bat; alde guztietatik. Mintzaira bat gurea bezala zaharra eta alde guztiz ederra.

alde hemendik! interj. Ik. alde! Alde hemendik! Alde hemendik, zikin hori!

alderen alde adb. Aldez alde. Ik. alderik alde. Alderen alde zulatu. Eta haizeak gari zabaldi horia alderen alde zerabilela, gariek mar-mar esaten zioten: (...). Zurezko balkoi zabala du etxe aurreak alderen alde.

alderik alde adb. Aldez alde. Ik. alderen alde. Xalbaten bihotza oinazeak alderik alde igaro zuen. Alderik alde eta bazterrik bazter ibili.

aldetik 1 postpos. (Izen soilaren eskuinean). -i dagokionez. Egiteko hori diru aldetik babes dezan. Ideologia aldetik. || (-en atzizkiaren eskuinean). Gorputzaren aldetik behar diren prestaerak. Bi herriak konpara ditzakegu bai historia politikoaren aldetik, bai bi hizkuntzen barruko historiaren aldetik. Ez dago eragozpenik Elizaren aldetik. Gure aldetik ahalegina egingo dugu.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). -engandik. Mila fabore jaso ditu aingeruen aldetik.

3 (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Guraso garen aldetik gure umeen onari begiratu behar diogu: guraso garenez gero, gure umeen onari begiratu behar diogu. Euskaldun zaren aldetik.

4 (Izen soilaren eskuinean). Ingurutik, ondotik. Hasiko naiz Baiona aldetik. Asturias aldetik ekarri zituen. Neskatila apaina agertu zen kale aldetik.

5 adb. Ondotik. Zoaz aldetik! Ostikoka bota ezak andrea aldetik. Aldetik beha zegoen. Aldetik iraganen zitzaizkion otoitzean.

6 (-en atzizkiaren eskuinean). Eliza baten aldetik igaro zen.

7 (-en atzizkiaren eskuinean, familia-jatorriaz mintzatuz). Amaren aldetik arabarra zen. Umezurtza zen aitaren aldetik.

aldetiko adj. (-en atzizkiaren eskuinean). Mamiaren eta formaren aldetiko ikerketak.

-en alde Adierazten den pertsonari edo gauzari mesede egiten. Ik. -en fabore. Euskal Herriaren alde. Gu bekatarion alde. Neure alde eta fabore. Euskalkiak lantzearen alde. Zeren Jainkoa beren alde baitute horiek. Norbaiten alde jarri, jokatu. Norbaiten arimaren alde otoitz egin. Bere aldeko gizonekin etorri zen. Karlosen aldeko sutsuenen artean. Egunkariaren aldeko jaialdia (Ik. aldeko).

-en alde egin Norbaiten edo zerbaiten alde atera, jokatu edo aritu. Eta hementxe nago bizia galtzeko behar bada, horren alde egitearren. Ama guztiz ona, gure alde egizu.

-en alde egon Norbaiten edo zerbaiten alde agertu. Euskararen alde egotetik, gauzak euskaraz egitera pasatu behar dugu. Kasu honetan uste dut arrazoia gure alde dagoela, eta kalea ere gure alde dagoela. Denbora zuen alde dago.

alferrik

1 adb. Inolako fruitu edo ondoriorik gabe. Alferrik nekatu baino hobe da geldirik egon. Saiatzen da, baina alferrik. Dirua alferrik edo geldi edukitzeko asmoa zuena.

2 adb. (izan aditzarekin). Alferrik da hartan saiatzea. Alferrik duzu horretan hastea.

3 adb. Arrazoirik edo beharrik gabe. Ez duzu alferrik zin egingo. Ez duzu hartuko alferrik Jainkoaren izena.

4 (Perpaus kontzesibo batzuen sarrera-marka gisa). Alferrik edukiko nauzu harro eta lotsagabetzat, liburu hau eskaintzera noakizu.

alfer-alferrik adb. alferrik-en indargarria. Bidaia alfer-alferrik egin zuten. Niri fama kendu nahian alfer-alferrik dabiltza. Alfer-alferrik da orain horretaz hitz egitea. Inork ez du maite alfer-alferrik zain egotea.

alferrik egon 1 Ezer egin gabe egon, lanik egin gabe egon. Ez zaitez inoiz alferrik egon, eta beste lanik ez daukazunean, irakurri liburu onak.

2 Arrazoirik edo beharrik gabe egon; inolako fruitu edo ondoriorik gabe egon. Ik. sobera 3. Hori hemen alferrik dago. Hala izanik, alferrik daude gizonen arteko legeak.

alferrik galdu 1 Zerbait erabili ezin dela gertatu edo utzi. (Ez da makina, motor eta kidekoekin erabiltzen). Ik. hondatu; matxuratu. Lanabesak alferrik galtzen bai, badaki horrek. Alkandora lixibatan sartu du eta alferrik galdu du. Ukitzen duen guztia alferrik galtzen du. Osasuna alferrik galtzen. Lehorteak leka guztiak alferrik galdu ditu.

2 Erabili gabe utzi. Ez da Bizkaian arra bete lur alferrik galtzen.

apopilo

iz. Heg. Etxe batean ostatu hartu duen pertsona. Gizon hori gure apopiloa da. Apopilo etxea.

apopilo egon adb. Heg. (Etxe batean) ostatuz egon. Etxe hartan egon nintzen apopilo. Orduan herriko errepidea egiten ari ziren, eta gure etxean gizon asko zegoen apopilo.

argi

1 iz. Gauzak ikusgai bihurtzen dituen eta begiak hautematen duen erradiazioa. Argi bizia. Eguzki-argia, egun-argia. Argi artifiziala. Nobelan ez da, hitz batean, argi-ilunik, eta argi-ilunean dago maiz gizatasun mardula. Argia eta ilunpeak.

2 iz. Egun-argia. Argia egin bedi. Goizeko argia urratzen hasia zen.

3 iz. Argi artifiziala, bereziki elektrizitatezkoa. Argia piztu. Argia itzali, amatatu. Herriko hogei baserri argi gabe daude oraindik. Etxalde inguruan argi olioa eman dezaketen landareak dituzte.

4 iz. (Kontagaia). Argi puntua, argi iturria. Herriko argiak itzali zirenean. Etxeko argi guztiak piztu. Argi bat iluntasunean. Autoaren atzeko argiak.

5 iz. Fis. Gorputz goriek eta lumineszenteek igortzen dituzten uhin elektromagnetiko ikusgai eta ikusgaitzak. Argiaren jatorriari buruzko teoriak. Argi uhinak. Argi sorta kolorebakarra. Argiaren lastertasuna.

6 iz. Zerbait argitzen, zerbaiti buruz argi egiten duen gauza. Jauna dut argi. Hor ibili zen argi bila, baina kolpe huts egin zuen. Ilunpe beltzen artean haatik agertu zitzaigun argia.

7 iz. Begien argia: ikusmena. Bere bi begietako argia galdurik.

8 iz. Ulertzeko edo zerbaitez jabetzeko ahalmena. Argi gutxiko, argi laburreko gizona. Arrazoiaren argi soilaz ezin ezagut daitekeena. Argien mendea.

9 adj. Argitasun handia jasotzen duena. Anton. ilun. Etxe, gela argia.

10 adj. Egunaz, eguraldiaz edo zeruaz mintzatuz, hodeirik gabea, argitsua.

11 adj. (Koloreez mintzatuz). Berde, gorri argia. Behiak izan behar ditu adarrak leunak eta argiak.

12 adj. Adimen zorrotzekoa. Ik. buruargi. Mutil argia da. Bere ikasle argiena.

13 adj. Adimen argiko gizona: adimentsua.

14 adj. Ongi nabaritzen edo erraz ulertzen dena. Hots argia. Letra argiz idatzi. Idazkera argiko gizona. Euskara argi, ulerterraz, garbi eta ongi josian. Hizketa argia. Irudi argiago eta osoagoa.

15 adb. Zalantzarik edo puntu ilunik gabe. Argi daukat egin behar dudana. Argi dago zer nahi duen. Eguzki argia bezain argi dagoen auzia. Argi utzi nahi dugun puntua. Argi adierazi genuen edozertarako prest geundela. Argi ikusten da zeren bila dabilen.

argia hil da ad. Argia itzali. Aldare aitzineko argiak irudi zuen hiltzera zihoala.

argi alba, argi-alba Egunsentia. Argi albarekin joan zen elizara.

argi belar, argi-belar Alpapa.

argi egile, argi-egile adj./iz. Argi egiten duena. Zeruko izar argi-egileak. Jainkoak emaniko aitzindari bat, gidari bat eta argi egile bat. Leize honetan galdu beharrak ginen gu argi-egilerik ez izatera.

argi egin 1 Argitasunez bete. Ik. argitu1. Eguzkia sortu zuen, lurrari argi egiteko. Betiko argiak egingo die argi.

2 Zerbait argiago bihurtu. Auzi nahasi honetan argi egin diezagukeen norbait.

3 Ikusmena bihurtu. Itsuei argi egiteko.

argi-emaile adj. Argi-egilea. Izar iparraldeko, argi-emailea, gure zorioneko, bide erakuslea.

argi eman Argi egin. Beti argi emanaz, lehen bezain handia, egun oro ikusten dugu eguzkia.

argi errainu, argi-errainu Argi izpia. Horra bada, doi-doi, nik behar dudan argia, argi guztien lehenik jaioa, argi errainu guztien hasiera eta jaiotza. Leihotik sartzen zen argi errainuak ezkaratza argitzen zuen.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

argi ezkila, argi-ezkila Egunsentiko kanpai-joaldia. Argi-ezkilarako elizan izango da hura egunero.

argi giltza, argi-giltza Etengailua.

argi haste, argi-haste Ipar. eta Naf. Egunsentia. Goizean, argi hasteak ez ditu kolpez hartzen zeruko eremu guztiak. Argi hastean jaikirik. Argi hasteko atera.

argi ibili Erne ibili, kontuz ibili. Argi ibili beharko dute hemendik aurrera. Argiago ibiltzen ez badira, arazoak izango dituzte.

argi-ilun 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-itzal. Gai horren argi-ilunak.

2 Argiantza.

argi iturri, argi-iturri 1 Argiaren iturburua; argizagia. Argi-iturri honetan edan zituzten Elizako doktore santuak beren liburuetan ikusten diren argi ederrak. Eguerdi aurretxoa zen, eta argi-iturri nagusia, kiskalgarri, goi-goian zegoen, udako egunik beroenak heldu zirelako.

2 adj. Jakintsu ustekoa. Hori nola joango zen asmatzeko, ez da argi-iturri izan beharrik.

argi-itzal 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-ilun. XX. mendearen argi-itzalak.

2 Argiantza. Gauetan, kaleko kriseiluen argi-itzaletan, dantzan eta txaloka hasten ziren.

argi izpi, argi-izpi Egunaren lehen argi izpiek esnarazi ninduten. Eguzkiaren argi izpia leiarra hautsi edo zikindu gabe irten den bezala. Ez zaigu behintzat kaltegarri gertatuko bata bestearekin erkatzea, argi izpiren bat sor daitekeelakoan.

argi oilar, argi-oilar Zomorroz-eta elikatzen den txori moko-luzea, buru gainean lumazko mototsa duena (Upupa epops). Garagarrilean, mendi hauetako baso inguruetan, argi-oilarrak ikusi ohi ditugu.

argitan 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak argi egiten duela. Kandelaren argitan irakurri zuen. Ilargi-gaua zenean, haren argitan aritzen ziren lanean. Ilunpetan gauza gehiago esaten dira eguzkiaren argitan baino. || Sorginak zilarrezko orrazia ilargi-argitan erabiltzeko prest zeukan.

2 adb. Argiarekin, egun-argiz. Plazan, argitan egiten diren dantzak. Nik ilunpetan esaten dizuedana, zuek esazue argitan.

argitan egon Zerbait argi batek ikusgai egiten duela egon. Argitan daude etxeetako leihoak.

argitara atera Argitaratu. Sail honi loturik argitara atera zituen lehen lanak liburu batean bildu zituen.

argitara eman 1 Argitaratu. Eta ezagutuko badira, argitara eman beharko ditu norbaitek. Doktrina berria, Jaun Apezpikuaren baimenarekin argitara emana.

2 Erditu. Bazekien Andre Mariak haurra argitara emateko muga heldu zela.

argitara ilki Argitara irten.

argitara irten Zenbait euskaltzale presturi eskerrak, poema irten zen argitara azal ederrez jantzirik. Han irteten dira argitara lagun hurkoaren hutsegite egiazko edo gezurrezkoak.

argi txakur, argi-txakur Lurgainean, bereziki leku zingiratsuetan eta hilerrietan, higitzen ikusten den gar txikia. Argi txakurrak haragi ustelak sortzen omen ditu. Egiazko argiak, eta ez argi-txakurrak, izan behar du ekintzaren gidari.

argi txinta, argi-txinta Argi izpia. Argi-txinta sumatuz, jaikitzen naiz goizero belaunak arin.

argi urratze, argi-urratze Egunsentia. Ik. egun-urratze. Biharamun goizean, argi urratzearekin atera zen. Hau gau luzea, gau beltz ilun izugarria, argi-urratze gabea, oilariterik izanen ez duena.

argi urte, argi-urte Luzera-unitatea, argiak urtebetean egiten duen bidearen (hots, 9,46070 x 1015 m-ren) baliokidea. Eguzki sistematik hamabi argi urtera dago izar hori.

argi zirrinta, argi-zirrinta Ipar. Egunsentia. Argi zirrintan jaiki nintzen. Txorien kantuak eta argi zirrintak seinalea goizik emanik.

argi zulo, argi-zulo Sabai leihoa.

argi zuzi, argi-zuzi Zuzia. Eskuan argi-zuzi irazekia. Begia da gorputzaren argi zuzia.

arnasa

1 iz. Biriken jardunaren ondorioz, ahotik edo sudurretik ateratzen edo sartzen den airea. Ik. hats1. Arnasa gabe eta itorik geratu artean. Ez da bere arnasarik ere hona heltzen. Arnasa baretu.

2 iz. Indarra, adorea, bizitasuna. Zu zara, maitetxo kutuna, nire arnasa eta nire osasuna. Zuk hain maitea zenuen hizkuntzak badu oraindik arnasa. Zure arnasa zabalez sendo nazazu.

3 iz. Haizeaz mintzatuz, bolada biguna edo gozoa. Hego haizearen arnasa biguna. Itsasoko ura bare-barea, haize arnasarik ere ez.

arnasa batean adb. Arnasaldi batean; denbora tarte oso laburrean. Zure azkenengo eskutitzak zoratu beharrean jarria nauka; arnasa batean irakurri nuen. Arnasa batean edari gozoa edanik.

arnasa berotu Arnasa estutu. Han ibiltzen ninduen bere inguruan, batean jaitsi, bestean igo; ez zitzaidan niri arnasarik berotzen. Zortzi puskak han ebaki zituen, arnasarik berotu gabe.

arnasa berritu Arnasa hartu. Badut adiskide bat, hizketan oso nekagarria, ez baitu arnasa berritzen, osotara bukatu zaion arte.

arnasa bete Arnasa hartu. (Batez ere arnasa bete ezinik esapidean erabiltzen da). Arnasa bete ezinik heldu zen Kalbariora.

arnasa bota Arnasa kanporatu, hatsa bota. Hori esanda, haize eman edo arnasa bota zien Jesusek apostoluei. Igeri egiterakoan, ur barrenean arnasa bota, bai sudurretik, bai ahotik.

arnasa egin 1 Arnasa hartu.

2 Arnasa bota.

arnasa eman 1 Arnasa bota. Ahoarekin berotu zenituen, arnasa emanda, eskuak.

2 Adorea eman, indarra eman. Behar zuen babes eta arnasa eman zizkion, etengabe lanean ari zedin. Hantxe zegoen ipuina, proiektuari arnasa ematen ziona.

arnasa estutu Arnasa larritu, arnasa hartu ezinik egon. Arnasa estutu zitzaion bisitariari. Sotoko haize beltzak arnasa estutu zion.

arnasa hartu 1 Arnasarik hartu gabe ezin bizi. Sakon hartu dut arnasa. Ito beharrean hitz egin zuen, birikek arnasa hartzea galaraziko baliote bezain hats-bahiturik. Arnasa hartu eta irakurtzen hasi zen. Lagun hurkoari hartzen duen arnasa ere opa ez diona.

2 Atseden hartu. Arnasa hartzeko gelditu ziren pixkatxo bat, haritz baten itzalean. Arnasa hartzeko ere denborarik gabe.

arnas aparatu Arnasketan parte hartzen duten organoen multzoa. 400 milioi lagunek dituzte mundu zabalean arnas aparatuko eritasunak. Arnas aparatuari egiten dio eraso birusak.

arnas hartze Biriketara airea helaraztea; hasgorapena. Ik. arnasgora.

azken arnasa Hil aurreko unea. Ik. agonia; hilzori. Eta hil zen, azkenengo arnasaraino ezaguera osoa zuela. Berehala deitu behar zaiola, bere amaren azken arnasa jaso nahi badu.

azken arnasa eman Hil. Bizkor joateko, apaiz baten eske zegoela-eta, azken arnasa eman aurretik. Burua makurtuz, azken arnasa eman zuen.

azken arnasetan egon Hilzorian egon. Azken arnasetan zegoela, agertu zitzaion Aingeruen erregina. Eman zioten zanpaldiarekin, gizona azken arnasetan zegoen.

[Oharra: arnas forman erabiltzen da hitz elkartuetako lehen osagai denean: arnas aparatua].

ateri

1 iz. Euririk, elurrik edo antzekorik gabeko eguraldia. (Gehienetan artikulurik eta kasu markarik gabe erabiltzen da). Gauak egun, euriak ateri, minak gozo iruditzen baitzaizkigu. Euri eta ateri han dabil. Eguzkirik ez bada ere, ateri dugu.

2 iz. Aterpea. Zatoz aterira.

ateri egin Ateri egon.

ateri egon Euririk, elurrik edo antzekorik ez egin. Goazen ateri dagoen bitartean. Ateri dago, baina ugariak dira putzuak bide bazterretan.

ateri izan da ad. Ateri egon. Kanpoan ateri da, eguraldia goibela izan arren.

aurre

1 iz. Zerbaiten alde nagusia, edo ohiko ikuspuntutik hurbilen dagoena. Etxearen aurrea eta alboak zuritu. Gain batera heldu zirenean ikusi zuten aurre guztia gorputz hilez estalia. Itsasontzia Pasaiako aurrera etorri zen.

2 (Leku-denborazko atzizkiekin, singularrean; denborazko testuinguruetan, denbora lehentasuna adierazten du. Dagokion izen sintagmak -en atzizkia hartzen du, baina bizigabe bati badagokio eta determinatzailerik ez badu, atzizkia eta mugatzailea gal ditzake). Ik. aurrera. Beti begien aurrean ditugula. Herriko elizaren aurrean. Hara hurbildu diren guztien aurrean. Alde egin zuen Jesusek eta haien aurretik gorde egin zen. Etsaiaren etxe aurretik igaro zenean. Udal hauteskundeen aurretik. 1920 aurretik, ez zuten haurrek galesez irakurtzen eta idazten ikasten. Etxearen aurreko atetik atera da. Abenduko 24aren aurreko igandean. Gerra aurreko garaietan (Ik. aurreko). || Zubiaren aurre-aurrean.

3 (Dagokion izen sintagmarik gabe). Bi liburuak aurrean zituelarik. Aurrerantz makurtua. Ken zaitez aurretik, Arrosa. Aurretik bidali zuena. || Beste aldera begiratuta, aurre-aurrean, Oikina. Barrura sartu eta aurre-aurreraino joan ziren biak.

4 (Aditzaren era burutuaren eskuinean). Jan aurrean. Etorri aurretik. Hil aurreko sakramentua.

aurrea eraman Aldea atera. Zortzi metroko aurrea daramakio.

aurrea hartu Zerbait beste norbaitek baino lehenago egin; lehentasuna norbaiti kendu. Ik. aitzindu. Emazteari aurrea hartuta, San Josefen aldare ostean ezkutatu zen. Bere lagunari aurrea hartu nahirik ito-itoka. Hiztegi, gramatika eta horrelakoetan beste aldekoek aurrea hartu zuten. Lehena izan nahi zuen baina aurrea hartu diote. Tetanos eritasunari aurrea hartu behar zaio, behin kutsatuz gero oso zaila baita sendatzea. || Horiek gainera esaten dute gauzak garesti daudela; hori bai dela aurrea hartzea pasaitarrek bezala.

aurrean bidali Norbait leku batetik bidali, kanporatu. Haserretu zen irakaslea eta aurrean bidali zituen ikasleak. Gure aurrekoak lur paradisutik aurrean bidali zituztenez gero. || Horiek gainera esaten dute gauzak garesti daudela; hori bai dela aurrea hartzea pasaitarrek bezala.

aurrean egon Beste norbait dagoen toki berean, hura ikusten dela, egon. Birjinak ez zuen agertu nahi izan haiek aurrean zeuden artean.

aurrean eraman Zerbaitek ibilbidean aurkitzen duena bultzaka eraman eta bota. Trenak aurrean eraman zuen umea. Auzune osoak hustu behar izan zituzten, urak aurrean eramango ez bazituen. Iparraldetik datoz, harrapatzen duten guztia aurrean eramanez.

aurrean hartu (Batez ere aurrean hartuta esapidean, bidali, bota, eraman eta kideko aditzekin, 'indarka eta bultza eginez bidali, bota, eraman...' adierarekin). Aurrean hartuta kalera bidali zuten gizagaixoa.

aurre egin dio ad. Norbaiten edo zerbaiten eraginari uko edo aurka egin, amore eman gabe iraun. Ik. buru egin. Hantxe dago Antiguako Ama Birjinaren irudia, haize zakarrari, euri-txingorrari eta elurrari, tente bai tente aurre egiten. Horrela, bada, atera zen gudarostea zelaira, israeldarrei aurre egitera. Zer irabaziko genuen inoiz munduan izan den aztirik gaiztoenari aurre eginda? Ordaindu beharreko zorrari aurre egiteko dirua barra-barra inprimatzeari ekin zion.

aurreko alde Ik. aurrealde. Aurreko aldean eserarazi ninduten eta Dorothy atzeko aldean. Buruaren aurreko aldean zegoen tumorea.

aurrez aurre 1 adb. Batak aurrean bestearen aurrea duela. Ik. buruz buru; bekoz beko; aurkez aurke; aurpegiz aurpegi. Aurrez aurre zituen bi gaizkileak. Mañasiri aurrez aurre begira. Aita santua bakarrean eta aurrez aurre ikusteko zoria izan nuen. Badute egiari aurrez aurre begiratzeko ausardia. Urriaren zazpian jarri ziren aurrez aurre ontzidi biak.

2 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Elkarren aurrez aurre eseri ziren. Elizaren aurrez aurre etxe txiki bat ikusten da.

aurrera

1 adb. Aurrean den tokira. Bi pauso eman zituen aurrera. Etxe aurrera joan zen.

2 adb. Norbait dagoen tokira. Epailearen aurrera eraman zuten.

3 adb. Aurrerantzean. Utzi zituen lagun gaiztoak eta aurrera bizi izan zen Jaunaren beldur santuan. || (-tik atzizkiaren eskuinean). Ik. hemendik aurrera. Gauak askoz ere luzeagoak izango dira gaurtik aurrera. Bihartik aurrera, okindegiak ere itxita.

4 adb. (Denboraren iragatea adieraziz). Urteak igarri gabe doaz aurrera. Arratsaldea aurrera zihoan. Adinean ere aurrera goaz eta, horra, ezkontzeko asmoa hartu dut. Samuel urteetan aurrera zihoan.

5 interj. Adorea emateko hitza. Aurrera, mutilak!

aurrera atera 1 du ad. Egiteko zailez, proiektuez, helburuez eta kidekoez mintzatuz, nahi edo espero zena lortu. Egiteko latz bat aurrera atera nahi duenak hura jadanik burutua duela imajinatu behar du. Lana gogor egin nuen, lantegia aurrera ateratzeko. Jendearen ustekabe honetaz baliaturik, errazago aterako zituen aurrera bere asmo doilorrak. Etxekoak aurrera atera ahal izateko, Mundakako portuan arraina harturik, herriz herri ibiltzen zen.

2 da ad. Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Egunkari batean lan egiten zuen, gauaz ikasten zuen kazetaria izateko... aurrera aterako ziren, bai horixe. Iruditzen zaik Lillian aurrera aterako dela?

aurrera egin 1 Aurrerantz joan. Toni atean dago, aurrera egiten ausartu gabe. Ukondoka aurrera egin zuten. Neskak begirakune tinkoa josi zion eta, hitz erditxorik esan gabe, bidean aurrera egin zuen.

2 Irud. Kolpe gogorra izan da baina aurrera egin beharra daukagu. Gol hark UEFAn aurrera egiteko aukera eman zion taldeari. Denborak aurrera egin zuen, eta 1421a iritsi zen.

aurrera egon Aurreko lekuetan egon. Oso aurrera dago hori bere lantegian.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

aurrerago 1 adb. Hortxe, zerbait aurrerago, daukazu lokatza. Ez naiz, ordea, sail honetan aurrerago sartuko. Zenbat eta aurrerago zoazen bekatuan hainbat handiagoa izango da zauri hau.

2 adb. (Denborazko testuinguruetan). Aurrerago ez zen ausartu neskatila horri ezer esaten. Aurrerago adierazi dugunez (...).

aurrera jo Aurrera egin. Plaza hartatik atera eta aurrera jo zuen. Baina aurrera jo beharra dago. Marxek, halere, ez zuen etsi, eta eragozpen guztiak gaindituz, aurrera jo zuen bere lanean.

aurrerako 1 adj. Hogei urtetik aurrerako gizonak.

2 adb. Oraindainokoaz damutzea eta asmo onak egitea aurrerako.

aurrerakoan adb. Aurrerantzean. Agindu behar du hobeto biziko dela aurrerakoan, eta gordeko dituela Jainkoaren Mandamentuak. Ez naiz aurrerakoan zugandik aldenduko.

azken

1 ord. Denboran, tokian edo mailan, beste guztien atzetik dagoena edo gertatzen dena. Ik. atzen. Lehenago hi baihintzen hizkuntzetan azkena, orain aldiz izanen haiz orotako lehena. Jainkoa zen aurrena, gero Euskal Herria, azkena Don Karlos.

2 (Adizlagun gisa). Azken heldu zena. Azken baina ez hutsen.

3 ord. (Izen baten ezkerrean). Ik. azkeneko. Zure azken egunak alaitzeko. Hemen nago ni azken orduaren zain. Azken orduko poetak. Bere azken urteetan egindako eskutitz batean. Munduari azken agurra egin nahirik. Azken hatsa eman. Azken hitza esan. Bere azken liburuko alegia batean. Azken aldiz ikusi zuenean. Azken aldiko uholdeak. Joan den mendearen azken aldera.

4 ord. (Zenbatzaile zehaztu baten ezkerrean). Azken hamar urteotan.

5 iz. Bukaera, amaia. Irailaren azkena baino lehen. Azkenik ez duena. Azken gabeko egunetan. Azken azkengabea. Azken gaizto egin. Munduaren azkena etorriko balitz.

azkena eman Amaitu, bukatu. Iritsi dituen on eta mesede guztiak bat banaka kontatu behar bagenitu, sekula ere sail honi azkena emango ez genioke.

azken-aitzineko adj. Azken-aurrekoa.

azkena jo Gauzak bururaino eraman. Horiek azkena jo arte eutsiko diote bereari.

azken-aurreko adj. Azkenaren aurre-aurretik dagoena. Azken-aurreko partida jokatu dute.

azken-aurren ord. Azkenaren aurre-aurretik dagoena. Azken-aurrena zen sailkapenean, bi punturekin.

azkenaz goiti adb. Ipar. Zah. Azkenik, azkenean.

azken batean Bitarteko arrazoi edo kontuak alde batera utziz. Hitz garratzak, baina azken batean hartzailearen alderako borondate onak eraginak. Hori da, azken batean, arazo nagusia.

azken beltz Hondamendia. Ikusi zuen azken beltzera zihoazela.

azken-bigarren ord. Azken-aurrena.

azken buruan 1 Bukaeran. Hitz batek azken buruan daraman -a, berezkoa duen ala erantsia. Bere bizitza luzearen azken buruan. Eta azkenik, liburuaren azken buruan, zenbait zerrenda.

2 Azken batean. Darabilen auziaren muina ez da, azken buruan, Espainiako gerratea besterik. Azken buruan, ez ninduten bulkatu, nerau sartu nintzen neure baitarik. Dirurik ezak ekarri zuen azken buruan haren hondamendia.

azkenean adb. Gainerakoen ondoren. Eta azkenean, azkena. Azkenean denok espero genuena gertatu zen. || Azkenean ez zen etorri.

azkeneko adj. Azkena. Lurraren azkeneko bazterretaraino. Orain arte agertu den azkeneko alean. Azkeneko hiru batzarretan. Azkeneko 50 urteotan. Ez dadila izan azkenekoa. Gaia "gipuzkera idatzia" da, ez "gipuzkera teorikoa", zernahi ere den azkeneko hau. Azkeneko aldiz.

azkenekoz 1 adb. Azkenik; azkenean. Nola ez aipa hemen, azkenekoz, beste lekuko baten errana? Bilatzen du zazpi herritan; azkenekoz atzematen du urrun.

2 adb. Azken aldiz. Hilabete da azkenekoz aitortu nintzela. Begiratu nizun behin eta azkenekoz.

azkenerako adb. Azkenean. Gutxituaz joango dira eta azkenerako hamar-hamabi baino gehiago ez dira izango.

azken esku Atzeskua, azken jokatzen duen pertsona.

azkenetan adb. Hiltzeko zorian; bukatzeko zorian. Etxahuniara heldu zireneko, Joanes gizajoa azkenetan zegoen. Baina negua ia igaro zen, azkenetan zebilen ia.

azkenetan egon Hilzorian egon. Arnasarik hartu ezinda, izerdi larriz bustirik, azkenetan dago Joanes.

azkenez adb. Azkenik. Urteekin bigundu eta azkenez urtu egingo zela. Eta, azkenez, afaria ordaindu nahi izan zenion.

azken finean 1 Azken batean, azken buruan. Azken finean, txikia beti izaten da txiki handien artean. Azken finean, hori baitzen arazoa.

2 Azkenean, azken unean. Bihotz-gogorra gaizki izanen da bere azken finean. Bestela azken finean penetan hilko zara.

azken-hirugarren ord. Azken-aurrenaren aurre-aurretik dagoena.

azken igurtzi Oliadura. Ahal baldin badu, ezaguera duen bitartean hartu behar du eri dagoenak azken igurtzia. Ohitura denez, azken igurtzia eman diogu.

azkenik adb. Azkenean; bukatzeko. Lehena lehenik, azkena azkenik. Geroago bizia sortu zen; hurrengo, abereak; eta azkenik, gizona. Aberats hark eskaini zizkion santuari zituen ondasunak, eta azkenik bere burua. Esan dezadan, azkenik (...). Azkenik hau esan nahi nuke: (...). Eta azkenik... azkena. Beha lehenik, mintza azkenik (esr. zah.).

azken nahi, azken-nahi Hilburukoa, testamentua. Azken nahian zerbait agindu.

bat

1 zenbtz. Zenbaki arrunten segidan lehenari, apalenari dagokion kopuruaren adierazlea, 1. Begi bat besterik ez du. Liburu bat erosi du, ez bi. Litro bat esne. Libra bat haragi. Pitxer bat ardo. Ordu erdi bat baino gehiago. Aste baten buruan. Beste guztien gain, irabazle bakar bat gelditu zen jaun eta buruzagi. Alkandora bat bakarra dut. Gauza bat bakarrik. || Bat bitan banatua. Zazpiak bat.

2 Bera, bat bakarra. Ik. berbera. Herri batekoak gara. Argi eta garbi dago ez ginela iritzi batekoak. Gutxi gorabehera, biak izango dira adin batekoak. Ez dira toki guztietan era edo modu batean gantzutu eriak.

3 (Banakoa gehiago mugatu gabe adierazteko). Ik. batzuk. Gizon txiki sotil baten andrea zen. Maiz gertatu diren eten horietako bat. Halako susmo bat. Halako batean.

4 (beste-ren aurrez aurre). Hizkuntzaren alde batek bestearekin, hizkuntza batek beste batzuekin, halako antz eta eitea baduela. Kasu baten eta bestearen izena berbera da. Ume bata isila da eta bestea berritsua.

5 (Izen propioez, indargarri gisa). Ezpata biluzia eskuan harturik, oihuz, Matatias bat bere denboran bezala. Etxepare bat, Etxeberri Sarako bat eta horien gisako beste hainbeste gure artean agertzen baldin badira.

6 (Zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Ik. beherago 12. Hamar bat etxe: hamar etxe gutxi gorabehera. Handik berrogei bat egunera itzuli zen. Sei bat liburu erosi zituen. Urtean hamar bat mila euro ematen dizkio. Lau bat mila astean.

7 iz. Zenbaki arrunten segidan lehena. Bata da zenbaki arrunten artean txikiena. Bat eta bat bi dira. Bat zenbakia.

8 (Data adierazteko, hilaren izenak -en atzizkia hartzen duela). Uztailaren bata asteartea da aurten. Abenduaren batean etorriko da. Urtarrilaren batetik zortzira irekita egongo da. || (Aposizioan, artikulurik eta kasu markarik gabe, hilaren izenak -k atzizkia hartzen duela). Gaur, apirilak bat, garrantzi handiko erabakia hartu da.

9 (Orduak adierazteko). Ordu bata da. Ordu batean. Ordu batetik hiruretara. Ordu bat eta erdiak. Ordu bat eta erdietan. Ordu bat eta laurdenak. Ordu bata eta laurden. Ordu bata laurden gutxi(ago). Ordu bata hamar gutxi(ago)tan. Ordu bata eta bostean. Ordu bata eta hogeian.

10 (Erakusle batez mugaturik). Zeren ez da bide bat baizen, eta bat hura ere, guztia da mehar.

11 (Izenordain gisa, mugatua, bestea-ren aurrez aurre). Bata eta bestea, berdinak. Bata ona, gaiztoa bestea. Bata baino bestea arinago aldendu ziren. Bata bestearen atzetik. Bata bestearengandik mugatzen saiatu zen. Ez bata ez bestea. Ezberdintasun franko baitago bataren eta bestearen artean. Batari nahiz besteari emateko. Bata besteari eta nor bere buruari galdezka. Batak egin zuena besteak desegin zuen. Batean ez bada, bestean. Batetik eta bestetik.

12 (-en atzizkia daraman zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Ehunen bat kilometro.

13 (-en atzizkiaren eskuinean, esaldiari susmo ñabardura ezartzen diola). Gurpilen bat zulatu zaio: gurpil bat zulatu zaio nonbait.

14 (-en atzizkiaren eskuinean, nolabaiteko zehaztasunik eza adieraziz). Oinazeren bat du.

15 (-z atzizkia daraman aditz baten era burutuaren eskuinean). Aldi berean. Hitz horiek esanaz bat, haurraren aurpegia eguzkia baino ederrago bihurtu zen.

batak (besteak-en aurrez aurre). Batzuk. Batak eta besteak hasi ziren edaten.

bat-banaka adb. Banaka, banan-banan. Moisesen dohain handiak bat-banaka esateko, denbora luzea beharko litzateke.

bat-banatu, bat-bana/bat-banatu, bat-banatzen du ad. g.er. Zenbatu, banaka hartu.

bat-banazka adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, bat-banazka-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. bat-banaka].

bat-batean adb. Aldez aurretiko ezer gabe, prestaketarik gabe. Bat-batean gertatua. Bat-batean hil zen. Bat-batean eten da bizion hots hori. Auzi hori bat-batean eta behin betiko erabaki uste dutenen iritzia.

bat-bateko adj. Bat-batean gertatzen dena. Bat-bateko bertsoak. Bat-bateko ekaitza. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bat-batekotasun Bat-batekoa denaren nolakotasuna. Gertaeren bat-batekotasuna.

bat-batera 1 adb. Bat-batean. Gutxien uste zuela, poz-atsegin guztiak bat-batera atsekabetu zitzaizkion.

2 adb. Aldi berean. Erantzun zioten laurek bat-batera.

bat-batez adb. g.er. Bat-batean.

bat-bera 1 Bat bakarra, berbera. Guk dugu sinesten eta ezagutzen Jainko bat-bera dela. Bi amets horiek gauza bat-bera esan nahi dute.

2 (Ezezko perpausetan). Ez dut oraindik bat-bera ezagutzen horietakorik.

batean 1 adb. Aldi berean. Ik. batera. Baietz ihardetsi zuten, hirurek batean. Eta horra hor egia, bertutea eta zoriona dena batean. Ez dira batean ontzen sagar guztiak.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). Aldi berean; elkarrekin. Anaiarekin batean egindako lanak. Gurekin batean higitzen direla. Gurasoekin batean bizi da bere etxean. Ene alderakotzat obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsua. Eta hitz horiek esatearekin batean, harri batek azpian hartuta, zapaldu zuen. Bata etortzearekin batean joan da bestea. Frantziako ministroaren laguntzarekin batean: laguntzari eskerrak.

bat edo bat (Izenordain gisa). Norbait. Oraindik gelditzen omen da bat edo bat. Bat edo bati hasia zaio diru-poltsaren azkura. Galtzen bada familiako bat edo baten arima.

bat edo beste -en bat. Zigarrotxo bat edo beste erretzeko astia. Fraide batek edo bestek hau edo hori egin duela?

bat egin da/du ad. Batasuna osatu; elkartu. Biok bat egiteko. Harekin bat egiteko. Ahuntz-jabeek bat egin dute mendizainarekin. Proventza Frantziarekin bat egin zenean. Herri guztia bat eginik azaldu da jaialdietara.

bat-egite Batzea. Ezkontzako bat-egite santua urratzen.

bat egon Ipar. Bat etorri. Argi dago elkarrekin bat ez geundela.

batek jakin Auskalo. Lehenbailehen aurkitzea hobe; batek jakin noraino irits zitekeen! || Etena egin zuen orduan, batek daki zergatik. Batek badaki etorkizunak zer dakarkigun!

bateko... besteko... Alde batetik... bestetik...; batzuetan... beste batzuetan... Bateko lana, besteko eguraldia, beti aurkitu ohi du ez agertzeko aitzakia.

batekoz beste Oker; behar ez den bezala. Beldurrak zentzumenak nahasi egiten ditu eta gauzak batekoz beste agerrarazten.

baten bat (Izenordain gisa). Norbait. Ik. bat edo bat. Txantxetan ari garela-edo pentsa dezake baten batek. Hainbesteren artean baten bat buru gogorra izatea ez da horren miragarria.

baten batzuk g.er. Batzuen batzuk.

batera 1 adb. Aldi berean; elkarrekin. Ik. batean. Guztiak batera berriketan. Guztiek batera oihu egin zuten. Batera heldu ziren. Ikasle guztiak batera bildu zituzten. Txalupa guztiek dakarten arraina batera saltzen zaie mandazainei. Batzuetan batera eta besteetan aldizka. Ez ditu batera erabiltzen. Baina mihia eta bihotza ez zebilzkion batera.

2 (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). -ekin batean. Nirekin batera doa nire itzala. Beste askorekin batera esango lukeenez. Zu iristearekin batera abiatuko naiz.

3 (-z atzizkia daraman aditzaren era burutuaren eskuinean). Hau esanaz batera hasi zen dantzan.

batera etorri Bat etorri; ados jarri. Denean batera datoz.

bateratsu adb. Ia batera. Biek bateratsu erantzun zuten. Haur eta gazteei euskaraz irakasten baldin bazaie, premiazkoa da guztiei batera edo bateratsu irakastea.

bat ere (Ezezko esaldietan, eta izen bati dagokiola). Ik. batere; ezein. Ez du bilera bat ere huts egin. Ez zion eman sos bat ere. Txakur txiki bat ere gabe. Euskaldun bat ere ez dela ausartu horretan. Abereetarik batek ere ez du mintzorik baizik gizonak. Hamarretatik bati ere ez. || (Izena ezabaturik). Gugatik ez du batek ere aurpegirik aterako? Ez al zenuen gogoan bat ere hartu?

batetik... bestetik... Ik. alde batetik... bestetik... Osasun ona batetik, ondasun aski bestetik; zer gehiago behar dut nik? Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin baztertuzkoa, bestetik.

bat etorri Iritzi berekoa izan. Zurekin bat nator horretan. Bat ez zetorrela adierazteko. Esanetan biak bat ez zetozela ikusirik. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin.

batez beste adb. Erdiko kopurua harturik, batezbestekoa eginez. Batez beste urtean hamabost liburu irakurtzen ditut. Batez beste astean zenbat aldiz egin duen huts. Zaharragoak dira, batez beste, gurasoak irakasleak baino.

batez besteko adj. Batezbestekoa eginez kalkulatzen dena. Ik. batezbesteko. Euskal Herriko biztanleen batez besteko diru sarrerak. Batez besteko kopurua.

batez ere adb. Besteak baino areago, bereziki. Egunero, baina batez ere igandeetan. Batez ere gazteak. Etxeparek batez ere, baina Oihenartek ere bai.

bat izan 1 Elkarturik egon, bat etorri. Horretan bat gaituk hirekin.

2 Gauza bera izan. Gure hizkuntzaren egoera ez da bat Gipuzkoan eta Nafarroan.

bazter

1 iz. Ertza, muga. Bazterrik ez duen izaki ezin handiagoa. Bazterretik bazterrera, hau munduaren zabala! Munduaren bazterreraino jarraikiko natzaizu. Munduko, munduaren lau bazterrak. Oihanaren bazterretik. Gipuzkera ez da Gipuzkoa osoan egiten, bi bazterretan mintzairak bestelakoak direlako. Ohearen bazterretik noizean behin atzapar beltz itsusi bat agertzen zela. Bi bazterretako etxe lerroak. Kale-bazterretako zakarrak. Liburuaren azken orrialdeetan, barneko bazterrean eskuz idatzitako oharrak. Orri-bazterra: orriaren ertzeko zuriunea. Bide-bazterreko sasiak. Begi bazterraz so eginik. || Ia ez zebilen autorik, baina bat agertu orduko, bazter-bazterreraino arrimatzen zen aita.

2 iz. Irud. Bakea, bazterrik gabeko bakea, maitatzen zuen bihotz-bihotzez. Bere ontasun bazterrik gabekoa.

3 iz. Ehunaren ertza, eta bereziki soinekoaren barrena. Mihise-bazterra. Gona-bazterra lohitu zuen.

4 iz. Zokoa. Etxe barruko bazterrak arakatzen. Jar ezazue mahaia bazter batean. Zeure bihotzaren bazter guztiak azter itzazu. Bazterren batean utzita. Horrelako autua zegoen Arranondoko sukalde bazterrean. Taberna-bazterrean lo zegoela. Ukuilu-bazterra.

5 iz. Batez ere pl. Aldea, alderdia, lurraldea, bereziki bakartua. Galileako bazterretara bakartu zen. Munduko bazter orotan. Probintziako bazter guztietara zabaldua. Jo bazter bat eta jo bestea. Bera ibili zen bazterretan. Bazter handia da Etiopia. Lur-bazter handiak landuz bizi ziren. || pl. Hamaika euskaltzale zintzo badago oraindik bazterretan: han eta hemen. Susmo bat badela bazterretan. Bazterrak nahasten ibili. Bazter guztiak astintzen, harrotzen. Bazter guztietara begira.

6 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Bazterrekoa. Bazter lekua: urrun, bereiz, bakartua dagoen lekua. Badirudi bazter euskalki horiek makurtu behar luketela zenbait alditan erdikoen alde.

7 adj. Bazterrean dagoena, bakartua. Ez dago eskualde osoan hain leku bazterrik. Asiako bazterrik bazterrenean.

bazter egon Ipar. Bazterturik egon. Beude bazter gure tristurak.

bazter herri, bazter-herri Urrun, bereiz, bakartua dagoen herria. Ik. baserri 2. Jesus Jerusalemdik irten zen eta bazter-herrietara bere ikasleekin joan.

bazter nahasle, bazter-nahasle Nahasmenduak edo nahaspilak eragiten dituen pertsona. Ik. endreda-makila. Urruntzeko hobeak dituk bazter-nahasle horiek!

bazterrean laga Bazterrean utzi.

bazterrean utzi Alde batera utzi. Egileak bazterrean utzi ditu zenbait gai. Guztiaz ere, esan behar dut nire iritzia, izango bada ere bazterrean utzia.

bazterrera eman 1 Bazterrera utzi.

2 Erreserbatu; aurreztu.

bazterrera utzi 1 Bertan behera utzi, baztertu. Eta egun horretan ene haserrea sutuko da horren kontra, eta bazterrera utziko dut. Mediku handi hori, bizpahiru hilabeteren buruko, eroria izanen da, utzia bazterrera, jendeak labur baitu ezagutza.

2 Alde batera utzi.

bazterrik bazter adb. Hara eta hona, han eta hemen. Ez nuen udan astirik izan lan egiteko, ibili nintzelako herririk herri, bazterrik bazter soinua jotzen.

bazter utzi Alde batera utzi. Bazter utzi ditugu, Jauna, zure aginduak. Elkarrekin gabiltza, hau eta hura aipatuz, euskal gai minberak bazter utziz.

bekatu

1 iz. Jainkoaren legearen edo Elizaren aginduen ohartuzko haustea. Ik. hoben 2. Bekatuak aitortu. Bekatuak barkatu. Bekatuak auhendatu. Bekatuen barkamena erdiesteko. Bekatutik atera. Bekatuez damutu. Zazpi bekatu nagusiak (Ik. bekatu kapital). Haragizko bekatua (Ik. bekatu haragizko). Bekaturako bideak (Ik. bekatu bide). Zuen artean bekaturik ez duenak bota diezaiola lehenengo harria.

2 iz. Hutsegitea. Horri ezer ematea, bekatu larria. Ezin barkatuzko bekatua.

bekatuan adb. Horditu eta bi alabekin bekatuan erori zen. Bekatuan bizi dira. Bekatuan sortuak baikara.

bekatuan egon Bekatuan dagoena ezin sosega daiteke.

bekatu arin Larria ez den bekatua. Bekatu arinak aitortzea ez da beharrezkoa, baina bai on handikoa.

bekatu astun Bekatu larria. Bekatu astunik duzunik, ez dakit behintzat; eta ezingo zaitut infernura bota.

bekatu bide, bekatu-bide Bekatu egiteko aukera edo bidea. Janzkerak ez du behin ere bekatu bide bihurtu behar.

bekatu egin Jainkoaren legea edo Elizaren aginduren bat ohartuki hautsi. Bekatu egin dut zeruaren aurka eta zure aurrean. Gehiago bekaturik ez egiteko. Bere bihotzean bekatu egin du.

bekatu eragin Bekatu eginarazi. Deabruak, gizonari bekatu eragiten dihardutenak.

bekatu haragizko Haragikeriak eraginiko bekatua, haragizko bekatua. Ezkonduta zegoen emakumeak, bekatu haragizkoa egiten bazuen, hamar urteko penitentzia zuen jaunartzerik gabe.

bekatu jatorrizko Jatorrizko bekatua.

bekatu kapital Kristauentzat, bekatu guztien iturburu diren zazpi bekatu nagusietako bat.

bekatu lagun, bekatu-lagun Bekatu egiten laguntzen duen pertsona. Bere lehengo bekatu-lagun, eta orain egiazko emazteagandik, lau seme izan zituen.

bekatu larri Bekataria graziazko biziaz gabetzen duen bekatua. Bekatu larriaren azpian debekatu. Munduaren aurrean hori baino larriago den bekatua egin zuela.

bekatu mortal Bekataria graziazko biziaz gabetzen duen bekatua. Zordun dela dakienak eta pagatu nahi ez duenak bekatu mortala egiten du.

bekatu original Zah. Jatorrizko bekatua.

bekatuzko adj. Hitchcock-ek bere bekatuzko bizian egin duen bekaturik larrienetakoa. Bekatuzko lanbidetzat daukate tabernaritza.

jatorrizko bekatu Kristau erlijioan, Adamek eta Evak egin zuten eta gizaki orok jaiotzez dakarren bekatua. Geratu ziren Zeruko ateak jatorrizko bekatu honekin itxiak.

beldur

iz. Egiazko nahiz irudipenezko arriskuaren aurrean sortzen den urduritasunezko egoera. Ik. izu; ikara. Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Beldur handia. Beldur izugarri batek hartu ninduen. Beldurra hartu dio itsasoari. Huts egiteko beldurrik gabe. Guk gosea berdintzeko daukagu; ez dugu oraingoz asearen beldurrik. Beldurrik gabe esan. Haren beldur gaitza nuen. Deusen beharrik baduzue, deitu beldur gabe (Ik. beldurgabe). Jainkoaren beldurreko gizona zen. || Esr. zah.: Ez egik gaitzik eta ez euk beldurrik. Beldurra bera zaldi. || (Perpaus osagarri bat hartzen duela). Aitak jakingo zuelako beldurrak eraginda. Laster petroliorik egongo ez den beldurra.

beldur damu, beldur-damu Atrizioa. Sekula ez zuen izan maite damurik, beldur-damua baizik.

beldur eman Ik. beldurtu. Etxeko garbitasun eta zuritasunak beldur ematen zioten mutikoari. || Gerrak beti eman izan dit beldurra. Etorkizunak ematen dizu horrenbeste beldur? Gure aitari esan beharrak lotsa eta beldur handia ematen dit. Horregatik, niri beti beldur gutxiago eman dit plaza batean kantatzeak.

beldur-ikara Beldur-ikarak geldiarazten ditu.

beldur izan 1 da ad. Zerbaiten edo norbaiten beldurra izan. Zure beldur da: beldurra dizu. Ez zirela heriotzaren beldur. Izan zaitezte Jainkoaren beldur. Beldur nintzena gertatzen hasia da. Beldur naiz zure gogo beroak urrunegi eraman zaitzan. Hortik aterako ez naizen beldur naiz. Beldur naiz zahartzen hasia ote naizen. Beldur zen ez zutela horiekin gauza onik egingo. Hondamena gainera datorkiolako beldur da bera ere. Beldur izatekoa da hizkuntzak ez ote duen, bide horretatik doala, zerbait ere galduko. || Bere buruaren beldurrago zelako.

2 dio ad. Jainkoari beldur dionak ezergatik ez du zer beldurtu. || Beldurra dio bere anaiari.

beldurrak airean adb. Guztiz beldur. Beldurrak airean dago.

beldurrak akabatzen adb. Heg. Guztiz beldur. Beldurrak akabatzen dago.

beldurrak egon Beldurrez egon. Beldurrak nengoen aurkintza hartan. Beldurrak nago ez naizela gauza izango egitekoa behar bezala betetzeko. Etorriko zen beldurrak nengoen. Biraolari gisa harrika emango ez didatelako beldurrak ez banengo. || Beldurrak hilik nengoen, baina haren esku utzi nuen neure bizia.

beldurraren beldurrez adb. Beldur handiaren eraginez. Beldurraren beldurrez dardarka neukan gorputz guztia.

beldurrarren adb. Bizk. Beldurrez. Beldurrarren esan ditu Nikanorrek, esan dituenak.

beldurrean adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Beldurrez. Mutil hura, behar bezala, Jaungoikoaren beldurrean hazia izan balitz. Hamabost eta hamaseigarren mendeetan jendea deabruaren beldurrean bizi zen.

beldurretan adb. Beldurrez.

beldurrez 1 adb. Beldurturik; beldurragatik. Beldurrez bizi ziren. Beldurrez hurbildu zen. Harriturik eta beldurrez jarraikitzen zitzaizkion. Hotzez ala beldurrez ez dakit, baina ikaran nago ni ere. Ez dugu lotsaz edo beldurrez aitortu gabe utzi behar bekatua.

2 adb. (Osagarri bat hartzen duela). Gaua motz egin zitzaion, egunaren beldurrez. Ihes egin du, erre zezaten beldurrez. Gose zen, baina ez zen ausartu hango basetxeetan jatekorik eskatzen ezagutuko zuten beldurrez. Baziren ezkontza hura legezkoa ez ote zen beldurrez bizi zirenak. Urrats gaiztorik egiteko beldurrez.

beldurrezko adj. Beldurra eragiten duena; beldurrak eragina. Ik. beldurgarri. Beldurrezko istorioak. Beldurrezko Zinemaren Astea. Azken oreneko penitentzia hark badirudi bortxazkoa, ezinbestekoa edo beldurrezkoa dela, eta ez behar bezalakoa. Beldurrezko garrasiak. Maiz, amodiozko sentimenduen ondotik, beldurrezko sentimenduak heldu dira.

bero

1 iz. Materiaren egoera, tenperaturak gora egitean gauzatzen dena; egoera horretan dagoen zerbait ukitzeak eragiten duen sentipena. Ik. berotasun. Dirakien uraren beroa. Eguzkiaren, suaren beroa. Beroak landareak ihartzen ditu. Bero handia egiten ez badu. Bero zakarra. Kiskaltzeko, itotzeko beroa. Udako bero kiskalgarria. Beroaz erdi itoan. Beroa eman.

2 iz. Fis. Beste energia moten eraldaketatik datorren energia, bere gehikuntzak tenperatura igotzea dakarrena, eta gorputzetan aldaketa ezaugarriak eragiten dituena. Zerbaitetarako behar den bero kopurua. Urtze beroa: zerbaiten gramo bat tenperatura aldatu gabe urtzeko behar den bero kopurua.

3 iz. Arreske dagoen ugaztun emearen egoera. Ardiak beroan sartu dira.

4 adj. Gorputzarena baino tenperatura garaiagoa duena; bero sentipena eragiten duena. Ur, haize beroa. Burdina bero batez. Udako gau beroetan. Odol beroko animaliak. Bero samarra.

5 adj. Kartsua, gauzak gogoz hartzen edo egiten dituena. Batzuk bero omen ziren, eta besteak hotz, gehienez ere epel. Gogo beroz. Oinak hotz elizarako, bero ezkontzarako (esr. zah.).

6 adj. (Ekintzez mintzatuz). Agur bero bat. Musu beroak. Txalo beroak. Gure zorionik beroenak.

7 adj. Pertsonez mintzatuz, erraz sutzen dena. Gizon beroa, odol berokoa.

8 (Adizlagun gisa). Ez nintzen batere bero hara joateko. Hasi lanean sutsu eta bero. Bero jokatu.

beroan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Ik. berotan. Beroan buzkantza, beroan ezkontza. Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Beroan egon.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Beroan egindako adierazpenak. Ez genuen erabakia beroan hartu gura izan.

4 adb. Muskuluez mintzatuz, ondo beroturik. Beroan ez zuen horrenbeste min sumatu Errastik.

beroan bero adb. Ipar. Beroan, sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Beroan bero, zernahi gauza hitzeman du.

beroarena kendu Gehiegikeriaz edo hanpaduraz esandakoa zuzendu. Horrek esaten duenari beroarena kendu behar zaio beti.

beroaren beroz adb. Bero handiaren eraginez. Metalezko ahoari kea zerion eta Fionnen eskua, beroaren beroz, erretzen ari zen.

bero-bero 1 adj. Oso beroa. Salda bero-beroa.

2 adb. Eta bera bero-bero zegoen bitartean, emazte gajoa kanpoan, hotzak dar-dar eduki zuen.

3 adj. Oso kartsua. Hitz bero-bero batzuekin bizkortu zituen. Bai, gaztearen bihotzak bero-beroa izaten daki.

4 adb. Oso animatuta; erabat suturik, oso haserre. Bero-bero etorri zen. Taberna ipintzeko bero-bero zegoen orduan.

bero-beroan adb. Kartsuki. Bero-beroan, su eta gar, mintzatzen da. Jokatzen dituzte, bero-beroan, aldean dituzten txanpon guztiak.

bero egin (Eguraldiaz mintzatuz, singularreko hirugarren pertsonan). Ik. bero izan; bero egon. Hego-haizea badabil, bero egingo du. Bero egiten zuelako, ardi eta bildots guztiak pagadi bateko gerizpean etzanda aurkitu zituen.

bero egon Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zegoen kalean, bero etxeetan.

bero izan 1 Batez ere Ipar. Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zen han eta urik ez zen.

2 Bero sentipena izan. Larrazkena izanagatik, zenbait urrats egin orduko bero nintzen.

bero ponpa, bero-ponpa Ingurune hotz batetik beroa hartu eta ingurune beroago batera tokialdatzen duen gailua, berogailu nahiz hozkailu gisa erabil daitekeena. Zerbait gehixeago gastatzeko prest bagaude, bero-ponpa instalatzeko aukera dugu.

berotan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Burdina berotan jo behar da.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Ik. beroan. Gorpuak berotan usteltzen ez uzteko. Azkar sendatzeko, etxean berotan egon eta likido asko edan.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Berotan eginiko adierazpenak.

bolada

1 iz. Bat-batean eta kopuru handian iristen den gauza. Ik. haize bolada. Haize haserretuaren boladek gainbehera zerabilten ontzia. Ur bolada. Jende boladak.

2 iz. Heg. Mota bereko gauza askoren gertaldia. Aurten eztei bolada egon da auzoan.

3 iz. Heg. Denboraldia. Bolada txarra dut aspaldian. Bolada honetan badut nahikoa nahigabe. Azken bolada honetan ez dut ikusi. Lehen ere izan ditu horrelako boladak. Aski geldo ibili dela bolada batean.

boladan egon Zerbaitek jendartean arrakasta edo harrera ona, baina pasakorra, izan. Ik. modan egon. Patxadan ibiltzea dago gaur boladan. Boladan dagoen literatura mota.

boladaz adb. Boladaka. Zerua ere boladaz urdin-urdin jartzen dela.

bular

1 iz. Giza enborraren zatia, lepotik sabelera hedatzen dena, eta bihotza eta birikak dauzkana; hainbat animaliaren kideko alderdia. Bularra airez bete. Bularreko mina (Ik. bularreko).

2 iz. Bularraren aurreko aldea. Ik. papar. Bekokitik bularrera. Hirugarrena bularrean. Beso biak bular azpian gurutzatuta. Bularraren kontra estutu. Bular gainean eskua jarrita. Damuz bularra joaz. Gibel ekaitzari, bular aldi onari (esr. zah.).

3 iz. Emakumearen ugatzetako bakoitza. Ik. titi. Neskatilari bularrak, irten-irtenak, ageri zitzaizkion. Bularrak agerian zituela. Agata gure martiriari moztu zizkioten bularrak. Haren emazte musu-gorri bular-betea. Bular antzua. Seme bat munduratu zuen, Sanson izenekoa, bere bularrean hazi zuena. Bular anaiak, ahizpak: emakume berak bularra eman dienak.

4 iz. Ugatzek ematen duten esnea. Ik. bularra eman; bularra hartu; bularra kendu. Bere amari bularra eskatzen dion umea.

bular-arte Bularra; bi bularren arteko tartea. Eskaleak emandako gutuna hartu eta bular-arteko xokoan sartu zuen.

bular-estu Asma; hotzeria, bereziki eztulik gabekoa. Hemen ez dakigu eztula zer den, marranta eta bular-estua zer diren ere ez.

bular-harro adj. Emakumeez mintzatuz, bular handiak dituena. Ik. bulartsu 3. Emakume handia eta sendoa zen, bular-harroa eta zango-mardula.

bular kaiola, bular-kaiola Bizkarrezur, bularrezur eta saihets hezurrek eratzen duten barrunbea, bihotza, birikak eta beste organo batzuk dauzkana.

bularra eman Edoskiarazi. Amak eta bi inudek bularra eman zioten, eta indartsu hazi zen.

bularra hartu Edoski. Bularra hartzen daudenetik ardora ohitzen dituzte haurrak.

bularra kendu Umeari bular esnea emateari utzi. Amak haurtxoari bularra kentzea pentsatu du.

bularreko angina Bihotzeko hutsegitea, bularraren ezkerraldean mina eta larritasuna sortzen dituena.

bularreko haur Bularra hartzen duen haurra. Ik. bularreko. Salda gaixoari eta ugatza bularreko haurrari. Bularreko haurrak berak ere mintzatzen ziren hartaz!

bularretik egon Biriketatik egon, hetika izan.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Inori burutik behera kaka egin: iseka larria egin. Norbaitek burua lehengo lepotik, betiko lepotik izan: iritzietan, ohituretan ez aldatu. Zerbaitek bururik ez hankarik, bururik ez buztanik ez izan: zentzugabea, itxuragabea izan. Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan; joan bazen, joan zen; ez lanerako eta ez ezertarako. Buru-loka izan: buruarina izan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Norbaitek buruan gatza izan: buruargia izan. Burua oso duenak: zoraturik ez dagoenak. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

(bere...) buruaz beste egin (Bere...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbaiten inguruan hausnartu edo kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 Bere egintzen erantzule dena. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

buru-argi Ik. buruargi.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi (irudizko adieran). Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero Ik. burubero.

buru-bihotz pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buru estalki, buru-estalki Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru-gogor Ik. burugogor.

buru-gorri Ik. burugorri.

buru-handi Ik. buruhandi.

buru-harro Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur Burezurra.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 Burukada.

2 Burutazioa.

buruko min 1 Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buru lan, buru-lan Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-makur Ik. burumakur.

buru-motz Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste Buruhaustea.

buru orratz, buru-orratz Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururako (-en atzizkiaren eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Ez da hori zure bururako egiten den gauza: ez da hori zuri dagokizun gauza.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

buru(ta)tik adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan; burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz ari izan Oroimenaz bakarrik baliaturik ari izan. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. San Pedro gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz esan Buruz ikasitakoa esan.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Buruz gain egin: gainditu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek. Buruz gain ibili: erabat lanpeturik ibili. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buruz ikasi Hitzez hitz errepikatzeko eran ikasi.

buruz jakin Oroimenaz bakarrik baliaturik jakin. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada.

buru-zuri Ik. buruzuri.

buru-zut Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitarteaz gero. Ik. barru 7. Bost urteren buruan: bost urte igaroz gero. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Denboren buruan: munduaren azkenean. Ororen buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo. Han hil zen zenbait urteren buruan.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

(neure, zeure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Neure, zeure... artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

damu

1 iz. Zerbait egin izanak edo egin ez izanak norbaitengan eragiten duen atsekabea. Ik. damutasun; garbai. Bihotzeko damua. Bekatuen damua bi eratakoa izan daiteke: maite damua eta beldur damua. Damuz beterik bere hutsegiteaz. Damu gabeko aitortzak. Sartu zinelako damuaz aterako zara. Damuz eta ezinbestean, ez borondate onez. Jainkoa iraindu duelako damuz beterik. Damuaren damuz ez du ezeren atseginik hartzen. Damu minez eta bihotzeko negarrez. Huts horren damuz gelditzen gara. Damu negarra. Damurik eza.

2 iz. Ipar. Atsekabea.

3 iz. Ipar. Kaltea; iraina. Hainbat kalteren eta damuren haste den alfertasuna. Egin zaidan damu xume batengatik.

bihotz damu, bihotz-damu 1 Kontrizioa. Ik. maite-damu. Aitortza ona egiteko bihotz damua behar da.

2 Erabateko atsekabea. Hirurok agertu genuen bihotz damua, gure artean ez zegoelako.

damu-domaia Ipar. Kalte-ordaina. Bizikleta hautsi didazue; damu-domaiak zor dizkidazue. Sei mila euroko damu-domaiak pagatu beharko dizkio. || Mila libera damu-domaia eman zioten.

damu egin Kalte egin. Gauza gaiztoa da gurasoei damu egitea. Zuri damu egin diezazukeen guztiari, ihes egin.

damu hartu g.g.er. Damutu; atsekabetu. Gauza bat galtzen duzunean damu hartzen duzu. Nire hoben guztiez damu hartzen dut. Ez dakienak ez du damurik hartzen.

damu izan 1 da/du ad. Zerbait egin izanagatik edo ez egin izanagatik atsekabea hartu. Ik. damutu. Egindako bekatuez damu izan. Damu izango dute hura erosiaz. Damu dut, Jauna, bihotz guztitik zu irainduaz. Damu dute gorputza zerbitzatzeaz. Damu dut zu iraindua. Damu du hori egina. Gero ez dute damu izango orain horrela ibilia? Damu eta dolore dut bidera ezin ilkia. Aldez damu dut eta aldez atsegin. Ez dut damu hartu nuen nekea. Damu dut ez bainuen bertso haietatik bihi bat ere paperetan ezarri. Ez gara ezertaz damu. Damu naiz bihotzez orain arteko bizimodu lizunaz. Egina damu zaio.

2 da ad. Tamalgarri izan. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Damu da ikustea nola xahutzen duen zoro horrek dirua.

damu-otoitz Erl. Damua adierazten duen otoitza. Negar eta damu-otoitz artean ekarriko ditut.

damutan egon Damuturik egon. Jabetasuna galdu duelako herri hau dago damutan. Orduan etorria ez gaude damutan.

damutan izan da ad. Ipar. g.er. Damutan egon.

damuzko adj. Gurasoen damuzko hitzak entzun nahi ezik, hartu zuen berriro erdal herrirako bidea. Ene barkaziorik damuzkoenak.

egarri

1 iz. Edateko beharra edo nahia. Egarri handia. Egarria hil, kendu, berdindu, ase. Egarriak hila baitzegoen. Egarriak itotzen zegoen. Beroak itoa denaren egarria asetzeko. Egarria pizteko. Egarririk gabe edaten. Ur honetatik edaten duenak ez du sekula egarririk izango.

2 iz. (Hedaduraz). Landare horrek egarria du: ur premia du.

3 iz. Irud. Desira bizia, grinatsua. Maitasun-egarri bizia. Gizonaren bizi-egarri aseezina. Aberastasun-egarriak eraginda. Gizonen odol-egarria ikusirik. Horiek dira Jaunaren hitzaren gose eta egarria dutenak. Bere jakin-egarria berdintzeko.

4 adj. Egarri dena. Pertsona egarriak ur hotza bezala, edaten dituzte haiek bekatuak.

egarriak egon Egarri izan. Egarriak nago arratsalde osoan.

egarri izan da ad. Edateko beharra edo nahia izan. Egarri denari edaten ematea. Zuzentasunaren gose eta egarri direnak. Aingeru zuri, bihotzaren pozgarri, oso naiz zure egarri.

egarritan adb. g.er. Egarriz. Zerbaiten egarritan egon.

egarriz adb. Egarri dela, egarriturik. Gosez eta egarriz ibiliko da.

ernai1

1 adb. Erne. Beti ernai eduki behar genuke mesfidantza.

2 adj. Atzarria. Ernaia, bizia, jendeari agintzen ongi ikasia. Neurtitz honetan silaba luzeak eta laburrak ez dira berdinak, belarri ernai batentzat. Ernaiak ziren Joanesen belarriak.

ernai egon Erne egon. Beti ernai dago. Noiz gaude ernai, noiz sorgor?

ezaguera

1 iz. Ezagutzea, aitortzea, eskertzea. Egin dizkigun mesedeen ezaguera eta esker ona agertzeko.

2 iz. Ezagutzea; zerbaiti buruz ezagutzen dena. Ik. ezagutza. Gutxi dira gertakari horren ezaguera dutenak. Ongiaren eta gaizkiaren ezaguera ez duten haurrak. Jainko egiazkoaren ezaguera zabaltzeko. || Ezaguera argiz eta osoz legea hausten denean. Bekatu larriren bat ezagueraz eta lotsaz agertu gabe utzi.

3 iz. Ezagutzeko eta arrazoitzeko gaitasuna edo ahalmena. Ik. ezagumen. Estualdietan, ezaguera duen edozein gizaseme nahiz emakumek bataia dezake. Ezaguera nuenetik izan ditudan nahigabeak. Gizakiak berezko ezagueraz ezin uler dezakeena. Giza ezagueraren mugak. Gurasoek maite dute itsu edo gor edo ezaguerarik gabe sortu zaiena ere. Ezaguera galdu arte edan. Ezaguera osoan zegoen.

4 iz. Haurtzaroa amaitzean izaten den gaitasuna edo ahalmena. Ezagueran sartutako haurrei. Ezaguera gabeko haurra.

5 iz. Konortea. Konorte gabe gelditu eta ez zitzaion berehalakoan ezaguera etorri.

6 iz. Pertsona artean gertatzen den harremana. Aste biko ezaguera ezin daiteke oso sakona izan.

ezaguera(k) egin Norbaiten ezagutzak egin, norbait ezagutu. Jonek lagun askoren ezaguera egin zuen herrian. Ezaguerak laster egin zituzten.

ezaguera(k) hartu g.er. Ezaguera egin. Zaldizain beltz batekin ezaguera hartu zuen.

ezagueran egon Ezagutzeko eta arrazoitzeko gaitasuna izan. Oleazioko sakramentua eriari bere kordean eta ezagueran dagoela ematea.

ezaguerara etorri Arrazoitzeko gaitasuna iritsi. Bekatu aktuala edo ezaguerara etorri ondoren egiten dena.

ezaguerara heldu Arrazoitzeko gaitasuna iritsi. Adinera edo ezaguerara heldu diren kristau guztiak.

ezagueraz adb. Ohartuki. Arriskura bere guraz, borondatez eta ezagueraz, premia gabe joatea.

ezmezean egon g.er. Zalantzan egon.

forman egon [Oharra: Euskaltzaindiak, forman egon-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. sasoian egon; fleitean izan].

gai

1 iz. Gauzak osatzen dituzten materia motetako bakoitza. Gantza gai koipetsua da. Erretxina gai organikoa da.

2 iz. Zerbait egiteko edo osatzeko behar diren gauzetako bakoitza. Ik. ekai. Soineko baten gaia: soinekoa egiteko behar den ekaia. Hiztegi handi horretarako gaiak biltzen. Etxea egiteko gaiak baditugu.

3 iz. Jarduera edo gogoeta baten edukia; elkarrizketa, hitzaldi, idazlan eta kidekoen mamia. Hitzaldiaren gaia. Txostenean ukitzen diren gaiak. Baserria gaitzat harturik, hiru bertso bota zituen. Gai bera erabili du bere liburu guztietan. Polemika gai gogaikarria. Sinfonia baten gaiak. Euskal gaiak darabiltzan olerkia. Zenbait gaitan aditua. Edozein gaiez mintzatu.

4 iz. Mat. Adierazpen matematiko batean, eragiketa edo erlazio ikurrez bereizten den elementu bakoitza. Progresio aritmetiko bateko gaien batuketa.

gai egin Aipatzen dena zertzeko baldintzen, ahalmenen edo nolakotasunen jabe egin. Ik. gaitu. Susta ezazu ene bihotza eta gai egin ezazu zure ahoko hitzak entzuteko. Ez dira denak hori onartzeko gai, Jainkoak gai egiten dituenak baizik.

gai egon Prest egon. Gogoa zut egon arren, ez zegok gorputza gai.

gai emaile, gai-emaile Gai-jartzailea. Josu Esnaola gai-emailearen esanetara aritu ziren bertsolariak. Honela esan zien gai-emaileak: "Zuek senar-emazteak zarete".

gai izan 1 da ad. Aipatzen dena zertzeko baldintzen, ahalmenen edo nolakotasunen jabe izan, hartarako egokia edo duina izan. Zerbaitetako gai izan. Gerrarako gai zirenen artean. Haren hitz bakoitza gai da bihotza erdiratzeko. Hau gabe ez gara gai pentsamendu on bat ere egiteko. Ez naizela jendarteko gai. Ezin uka berez gai denik euskara horretarako eta gehiagorako. Baina ez nintzen gai izan begi-zorrotz egoteko. Ez dela zure faltaz edo zu hartako ez gai izanez. Bestetarako gai ez naizenez gero. Entzule-irakurleak gaitzeko gai direnak. || Halaber, gaztaroko obra onak zahartzarokoak baino gaiago eta baliotsuago dira. Zeren anitz baita ni baino honetako gaiagorik eta antzetsuagorik. Bekataria ere bekatu egin berrian da gaienik bekatutik ilkitzeko. || Bizitzaren zatirik hoberena eta gaiena.

2 da ad. Ipar. Merezi izan.

gai jartzaile, gai-jartzaile Bertso saioetan, gaiak jartzen dituen pertsona. Gai-jartzailearen esku dago gaiaren aukeraketa eta errima-hitzarena. Unai Elizasu izango dute gai-jartzaile. Gai-jartzaile lanetan Josu Goikoetxea arituko da.

gai zerrenda, gai-zerrenda Bilera edo kideko batean eztabaidatuko diren gaien zerrenda. Asko zegoen onartzeko eta erabakitzeko, baina gai zerrendako puntu guztiak onartu dituzte. Eztabaida atzeratzea proposatu zuen, gai zerrendan ez zegoelako.

geldi

1 adj. Geldirik dagoena; higidurarik gabea. Ur geldia bezain bare.

2 adj. Astiro higitzen dena. Ik. mantso 2; makal2 4; poliki 2. Eguzkiaren ibilera geldia. Neskame zintzoa, baina geldia. Laztan luze geldi bat. Oinez bihurtzen dira eta urrats geldian.

3 adb. Geldirik. Mihia geldi zeukala.

4 adb. Astiro, geldiro. Zamaria geldi doa. Gero eta geldiago igotzen zituen mailak.

5 interj. Geldi, Maria, geldi! Geldi hor, gizona! Geldi bertan!

geldian adb. Geldirik. Ik. hanka geldian.

geldi egon Geldirik egon. Alfer eta geldi egoteaz asperturik. Hago geldi!

geldi-egon iz. Geldi egotea. Geldi-egonak herdoilaren antza du: lan egiteak baino gehiago jaten du. || (Leku atzizkiekin, singularrean). Geldi-egonean ez da berorik.

geldi-geldi 1 adb. Erabat geldirik. Geldi-geldi geratu zen.

2 adb. Astiro-astiro. Heldu zen gaua geldi-geldi.

geldi-geldia 1 adb. Ipar. Geldi-geldi. Pozik egongo zen geldi-geldia Jesusen hitzak entzuten.

2 adb. Geldi-geldi, astiro-astiro. Zatoz geldi-geldia.

geldi-geldika Bizk. Pixkanaka; poliki, astiro. Geldi-geldika arrosa polit ikusgarria agertzen hasi zen.

geldi-geldirik 1 adb. Erabat geldirik. Luzaro egon ziren geldi-geldirik ibai ondoan.

2 adb. Astiro. Biak, geldi-geldirik, atzeko ate aldera joaten dira.

gertakizun

1 iz. Gertaera. Bezperako gertakizunak.

2 iz. Gertatzeko dagoen gauza. Ez ditugu gertakizunak aurretik iragarri nahi.

3 iz. Kontakizun baten haria. Ik. bilbe 2; trama; argumentu 2. Film honen gertakizuna geza samarra da. Gertakizuna poliki josia dago.

gertakizun egon Gertatzeko egon. Hori gertakizun dago.

gertu1

1 adb. Prest. Ik. gerturik. Hemen naukazue, zernahitarako gertu. Afaria gertu denean. Meza ondoan mutilak dantzarako gertu.

2 adb. Hurbil. Handik gertu zegoen toki batean. Erantzun zion, "txit gertu dituk, kasik elkarren ondoan". Nahiz Lezoko barrutian egon, Errenteriatik gertuago dago.

3 adj. Hurbilekoa. Hiltzeko arrisku gertua.

gertuan adb. Gip. g.er. Gertu, hurbil. 1995ean hil zen, jaioterritik gertuan.

gertu egon Prest egon. Gertu gaude. Egiteko baino, bestek egina batzeko gertuago dago.

gertuko adj. Gip. Hurbilekoa. Gertuko albisteak. Frantziskoren oso gertukoa zen. Hirurogei urtetik gertuko gizona. Gertu-gertuko harremana izan du presidentearekin.

giro

1 iz. Eguratsaren egoera; eguraldia, ingurunetzat hartua. Udaberriko giro epela. Giro euritsua. Udan bai han giro ederra, inon ederrik bazen. Haizea bat-batean hotzera aldatua zen eta giro harekin ezin zitekeen atean luzaro egon. Haize epelak badu halako udaberri susmo goiztiar bat; ez dago kale giro txarra. Goiz giro hozkirria. Hemen baino giro hobea egiten du kanpoan. Giro aldakorra.

2 iz. Zerbaitetarako giroa, besterik adierazten ez bada, egokia. Mahastiak landatzeko giro egokiena. Biharamunean ez zegoen ehizarako girorik. Egurasteko giro txarrik ez dago.

3 iz. Norbaitengan eragina duen inguru egoera. Ez du, ordea, inork bere mundua, giroa eta sorteguna hautatzen. Baltzategin gurean baino giro hobea du biziak. Mende honen hasieran euskaldungoan gertatu zen giro berrian loratua. Mundu guztia ari da giro aldatze hori bizitzen. Bilerako giroak hartaraturik. Euskararentzat giroa hobetzen hasi zenean. Erdal giroan bizi zelako. Arratsaldeko bake giroan. Politika giroaren aldaketa. Maitasunezko giro bigun eta samurrean. Musika ez da gauza —berak halaxe uste— gogo-giroak edo aldarteak adierazteko. Horrelako eginkizunetarako ez dugu gure artean ez gogorik ez girorik izan. Familiako bizitzan aurkitzen du gizonak bere giro egokia, ahalmenak heldutasunera eramateko.

giro egon Giro izan. —Arratsalde on. —Jainkoak arratsalde on diola. —Giro dago. Bai, jauna, bai.

giro izan da ad. (Hirugarren pertsona singularrean). Giro egokia, ona izan. Atarian giro da gaur. Ez zen giro etxe hartan; bazen zer esana, egonezina, buruhaustea franko. Behartsu eta gaixorik, ez da giro.

gogoeta

1 iz. Pentsatzea, gogoan erabiltzea; horren ondorioa. Ik. pentsamendu. Gogoeta sakonak. Zure gogoeta, zure hitz eta zure egintzak. Gogoeta ilunak. Zer gogoeta darabilk? Egin behar zenituzke horretaz bi gogoeta. Alferraren gogoetak eta solasak jan-edanaz eta sabelaz dira.

2 iz. Kontzeptua, adigaia. Euskal Herria, edo Espainia edo Frantzia edo honelako beste edozer, hitz bat baino gehiago dira, baina ez gogoeta bat, ideia bat, baino askoz gehiago. Gogoeta hutsen erreinutik kanpora mundu zabaleko gauza gogor-trinkoetan.

gogoeta egin Gogoan erabili, hausnartu. Atseginak zein gutxi irauten duen gogoeta egiten. Hura ez desiratzea edo hartaz gogoetarik egin gabe egotea.

gogoeta egon Ipar. Gogoetan egon. Isilik zeuden; gogoeta zeuden guztiak, erdi etsirik.

gogoeta eragin Gogoeta eginarazi. Beren lanbideari buruzko gogoeta eragin nahi zielako. Hainbeste gogoeta eragiten duten irudi bitxiak.

gogoetan adb. Gogoeta egiten. Gogoetan ari zen. Gogoetan zegoen, begirada galdua. Orduan bere buruarekin gogoetan jartzen dira.

gogor

1 adj. Sakadurari amore ematen ez diona; hizkuntza teknikoan, nekez marratzen dena. Anton. bigun. Lepoa lodi eta larrua gogor. Azal gogorreko zuhaitza. Arbola zur-gogorra. Gogoeta hutsen erreinutik kanpora mundu zabaleko gauza gogor-trinkoetan. Beira gogorra da, baina hauskorra. Harria bezain gogorra. Burdina baino gogorragoa. || Zenbait gaiez mintzatuz, biguntasuna galdu duena. Ogi gogorrari hagin zorrotza (esr. zah.).

2 adj. (Hedaduraz). Ur gogorra: edateko ona denak baino gatz kopuru handiagoa duena. Ur batzuk dira gogor, besteak bera. R samurra eta R gogorra. Burua gogorra izan: burugogor izan. Belarri gogorra izan: gaizki edo gutxi entzun.

3 adj. Pairatzeko edo eramateko nekeza. Eguraldi gogorra. Negu gogorra igarotzeko. Uztarri gogorraren azpian. Zigor gogorra. Penitentziarik gogorrenak. Etsi-behar gogorra gainean duelarik, ezin etsi. Lokarriak kate gogor bihurtzen direnean.

4 adj. Bortitza, gogortasuna edo gogorkeria agertzen duena. Ez dago hemen lege gogorrik ezartzerik. Eria senda dezakeen bide gogorragoren bat hartzea. Borroka bizi eta gogorra da gizakiaren bizia. Erabaki gogorrak hartu. Eztabaida gogorrak. Arrisku gogorrean gaude. Odolkeria gogorrak egin omen zituen.

5 adj. Handia, larria. Oztopo gogorrik gabe mintzatu zaigu.

6 adj. Nekez hunkitzen dena, bihozberatasunik gabea. Gizon gogor eta ankerra. Bihotz gogor hori ez ote zaizu nire aldera beratuko. Gizon bihotz-gogor eta esker gaiztokoak. Mintzo emeak bihotz gogorra bera dezake (esr. zah.).

7 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Gogorkiegi aitortu badut, adiskidetasunari zor diot aitormenaren gogorra. Zorigaiztoaren gogorra!

8 adb. Indarrez, gogortasunez, irmo. Ik. gogorki. Jotzen du trumoiak gogor. Gogor ekin. Lana gogor eginaz. Gogor lotuta. Gogor ari dira lanean. Legearen kontra gogor egon nahi duena. Gogor eraso zion. Horren gogor zigortzen baduzu.

gogor egin dio ad. Buru egin; gogortasunez jokatu, hertsatu. Emakume galdu baten gogo gaiztoari gogor egin beharrean aurkitu zen. Garaiko giroari amore eman beharrean, gogor egin zioten, leher eztanda gaizto egingo bazuten ere. Bere buruari gogor eginez. Egun batez gogor egin zion Santa Kruzek Velasco jeneralari Guerrero estu zela eta lagundu egin behar zitzaiola. Emakumeek gogor edo entzungor egiten diotela.

gogor egon (Asmo edo jarrera batean) irmo egon. Legearen kontra gogor egon nahi duena.

gogor hartu Gogortasunez hartu; zakar hartu. Ik. estu hartu. Gogor hartzen zuen bere burua, eta bai besteak ere.

gogorrean adb. Indarra erabiliz. Euskaldunekin gauza on gutxi atera daiteke gogorrean. Gogorrean hasteko ordua zela. Hirian gogorrean sartu ziren. Onean ez bada, gogorrean egin beharko du. Gogorrean ezin, eta azpijanean liluratzen dute.

gose

1 iz. Jateko beharra edo nahia. Gose handiak igaro behar izan zituzten. Gosea asetzeko, kentzeko, hiltzeko. Goserik eza. Gose handia zuten. Goseak estutzen zuen.

2 iz. Desira bizia edo grinatsua. Jaunaren hitzaren gose eta egarria dutenak. Aginte gosea. Jakin gosea.

3 adj. Gose dena. Otso goseen artean. Irakurle gosea zain eduki gabe. Goseei jaten ematea. Ez izan itxuratiak, ez ondasun-goseak. || Esr. zah.: Zerri goseak ezkurra amets. Oilo gosea kantari, neska gosea dantzari.

diru gose, diru-gose iz. Diruzaletasuna; diruzalekeria. Diru-goseak ninduen hemendik eraman. Zenbat diren diru goseak eta okerkeriak hozkatuak. Diru-gose asegaitza.

diru-gose adj. Diruzalea. Ez izan diru-gose; egon pozik duzuenarekin. || Diru-gose dabiltza ugazabak, beti bezala.

goseak egon Gose izan. Goseak gaude. Ez du goseak egoteko astirik.

gosearen gosez adb. gosez-en indargarria. Gosearen gosez, zutik egoteko gauza ez dela.

gose-egarri 1 iz. Gosea eta egarria. Gure gose-egarria asetzeko. Ezagun da gose-egarri gabe bizi zaretela.

2 iz. Grina, irrika. Askatasunaren gose-egarria bere baitan darama. Nahikunde galduak eta gose-egarri zikinak garaitzeko.

gose greba, gose-greba Zerbaiten aurkako jarrera erakusteko, jateari uztea. Atzo bete zituzten 24 egun gose greban. Egoera horri erantzuteko presoek gose grebari ekin diote.

gose izan da ad. Jateko beharra edo nahia izan. Gose izan naiz eta ez didazue eman jatera. Gutxiren gose dena gutxik asetzen omen du. Zuzentasunaren gose eta egarri direnak. Odol eta orro gose dira.

gosez adb. Gose dela, goseturik. Beldurrez, gosez, egarriz eta lorik ezin eginez. Umeak gosez eta biluzik. Gosez hil. Baraua bukatu eta aurkitu zen gosez hagitz ahuldua.

hartu, har, hartzen

1 du ad. Norbaitek bere eskuan zerbait jarri, erabiltzeko, edukitzeko edo hartaz jabetzeko. Anton. utzi1. Hartuko dut esku batean gezia, bestean zuzi irazekia. Liburua mahaitik hartu. Bi eskuez hartu. Eskutada bat hartu. Ezpata biluzia eskuan harturik. Haren eskuak bere eskuetan hartuz. Nire arkatzak hartzen ditu beti nire anaiak. Kalera ateratzerakoan, aterkia hartu du. Aulki bat hartu esertzeko. Kutxatilatik dirua hartu.

2 du ad. Zerbait edo norbait nonbait jarri, edukitzeko edo garraiatzeko. Bere semea besoetan hartu zuen. Beldurra ematen dit halako ume txikia altzoan hartzeak. Lebitek hartu zuten arka sorbaldetan. Lepoan hartu eta segi aurrera! Hartu ura balde batean eta txoko batera joan dira, lanera. Hiru bidaia egin ditu Istanbulera, ordenagailu eramangarria bizkar zorroan hartuta.

3 du ad. Norbait ibilgailu batean eraman. Hartzen ditu hiru anaiak gurdian eta badaramatza isil-isilik. Jaun batek bere karrozan hartzen du merkataria.

4 du ad. Norbaitek beste norbaitengandik zerbait bereganatu edo eskuratu. Ik. jaso1 3. Hartu dut zure eskutitza. Sari bat hartuko duzu. Hartzekoak hartzeko edo kobratzeko. || Esr. zah.: Hartzen duena zorduntzen da. Dakienak hartzen, dakike ematen.

5 du ad. Uzta eta kidekoak jaso, bildu. Bada, hamarrenaren izenak berak dioen legez, hartzen denetik hamarretik bat zor zaio Jaungoikoaren Elizari. Zaldibiako bikario jaunak bere etxeko baratzean txila erdi bat txitxirio erein eta hartu izan dituela zazpi lakari. Izerdia ugari, soroetan hartzeko arto eta gari.

6 du ad. Ehizan, arrantzan eta kidekoetan, atxiki, harrapatu; pertsonez mintzatuz, atxiki, ihes ez egiteko moduan atzeman. Ik. ehizatu; arrantzan egin; preso hartu. Hartu ditudan arrainak dakartzat portura. Iaz ere ez genuen atun askorik hartu. Azeriak burdin lakio bat ipinirik hartzen ditu. Han sarritan ibilia zen Nikanor sugandilak hartzen. Gerran hartutako gatibuak. Nire herriaren kontra hasi zirenean, sutu nintzen eta prest nengoen edozeinekin borrokan hasteko; gero poliziek hartu ninduten. || Zure bihotza hartzeko botako dut sarea.

7 du ad. (Gauza abstraktuez mintzatuz, aditz arin gisa). Ik. aintzat hartu; arnasa hartu; atseden hartu; atsegin hartu; damu hartu; esku hartu; min hartu; ontzat hartu; ostatu hartu; parte hartu; poz hartu; su hartu... Goitizen bat hartu. Hartu duen ohitura hori. Indar berriak hartzeko. Argitaratze lana hartu zuenari. Euskarazko eskolak hartu. Hartu zuen aingeru hark gizon baten irudia. Autore zaharretarik hartutako aipuz egina. Erdaratik hartutako hitzak. Hartu duen jokabidea. Hil edo biziko erabakiak hartu beharrean aurkitzen garela. Neurriak hartu.

8 du ad. Norbaiti, leku batean ostatu eman; harrera egin. Apopiloak hartzen dituen etxea. Bere etxean hartu zituen ihes zihoazenak. Ministroa errukitu egin zitzaion eta bere jauregian hartu zuen.

9 du ad. Norbaitek beste norbait, lan hitzarmen edo kideko baten bidez, lan baterako lotu. Beste morroi gazte bat hartu zuten eurei laguntzeko lan guztietan. Hartu dudan artzain berriak gauza onik ez dit egiten.

10 du ad. (senarra, emaztea, laguna eta kideko hitzekin 'ezkondu' adieran). Fidagaitz hutsa delako dabil andrerik hartu ezinda. Oraindik ez daukadala senarra hartzeko gogorik. Laster laguna hartzekoa du gure haurretan gazteenak, lehendik ere bi baditugu ezkondurik daudenak.

11 du ad. (Era adieraziz). Zerbait edo norbait ongi, gaizki, gogorki hartu. Nola hartuko ote nau, gauza den bezala esaten badiot? Esaldi bat hitzez hitz hartu. Erabat harturik, ongi dago. Txantxetan hartu. Onera, txarrera, gaitzera hartu. Indarrez hartu.

12 du ad. Bereziki janariez mintzatuz, gorputzean barneratu. Zer hartuko duzu gosaltzeko? Hartzen dituen janariak eta edariak. Sendagai bat hartu. || Jauna hartu. Eguzkia hartu.

13 du ad. (Kolpeez, gaitzez eta kidekoez mintzatuz). Ik. jaso1 3; jasan 3. Bekainean hartu zuen muturrekoa. Nahiago zukeen ukabilkada bat hartu. Zorionekoak zuzentasunagatik gorroto eta erasoak hartzen dituztenak. Nekeak, penak, tormentuak eta heriotza pozik eta zeruagatik hartu. Etxeak hartu dituen kalteak nolabait konpontzea.

14 du ad. Leku batez, bereziki hiri edo gotorleku batez, indarrez jabetu. Ik. okupatu; inbaditu. Hiri bat etsaiei hartu. Kartago ere hartuko zutela. Siriako errege batek hartu zuen Jerusalem. Pixkanaka beti aurrera zetozen, Donostia inguruko mendi eta herri denak hartuaz.

15 du ad. Kendu, lapurtu. Ugazabari isilik lukainka hartuta nator. Gezur txiki bat esatea, sagar gordin edo azaburu bat norbaiti hartzea, nahigabe bat besteri ematea. Hartzen edo kentzen dela besteren gauza jabearen borondatearen kontra. Zazpiko urrearekin bostekoa hartu dio.

16 du ad. Zerbitzuren bat emateko prestatua den ibilgailu, gela edo beste zenbait baliabide denbora-bitarte jakin batez baliatu. Ik. okupatu 3. Aulki guztiak hartuta daude, ehundik gora lagun. Taxiak hartuta zeudela ematen zuen, eta hartuta ez zeudenak ez ziren gelditzen. Telefono linea harturik zegoen. Mahai bat hartu eta menua arretaz irakurri zuen.

17 du ad. Gaitz, sentimendu edo kidekoek norbaitengan erabateko eragina izan; (gauak, ekaitzak...) ustekabean harrapatu. Loak hartu du (Ik. lokartu). Oinaze ikaragarri batek harturik. Egiteko batek hartzen zaituenean. Dardara batek hartu nau, burutik hanketara. Ilunak hartu zituen Jakob eta Laban. Gauak etxera baino lehen hartu ninduen. Ekaitz beldurgarriak itsas handian hartzen dituenean. Beldurrak hartu zituen etsaiak eta izuturik gelditu ziren.

18 du ad. Tokiren baterantz joan. Ik. jo 10; egin1 13. Hiri aldera hartu du. Egun hartan bertan Bordele aldera hartu zuen. Esan digute honantz hartu zutela. || Donostiarako bidea hartuz.

19 du ad. Ibilgailu batean sartu norabait joateko. Autobusa hartu. Bordelen hartuko du itsasontzia. Elkarrekin taxi bat hartuko dugu. Hamabietako trena hartu behar zuen. Autoa hartu eta ziztu bizian irten naiz harantz.

20 du ad. Alokatu, errentan hartu. Paristar horiek gure herrian bazuten hartua etxeño bat polita. Ordurako Anak gela bat hartua zuen Bordeleko hotel txiki batean.

21 du ad. Tresnaren baten bidez (hotsak edo irudiak) jaso. Aski luke behin magnetofonoan hartzea gure kantaldia. National Geographic ekoiztetxeko kamerak Iruñean dira egunotan, sanferminetako irudiak hartzen. Telebista kamerek hartu zuten haren irudia, eta albistea mundu osoan barreiatu zen ordu gutxian.

22 du ad. (Artikulurik edo kasu markarik ez duen izen batekin). Norbait zeregin baterako edo laguntzaile gisa onartu. Ik. lagun hartu. Bera hartzen dut lekuko. Inazio hartu zuten buruzagi. Ararteko har dezala Ama Birjina. || (Izena ezabaturik). Joan zen Jauna dizipuluak harturik. Lehorrera denean, lagun bat hartzen du Frantziskok eta Talamora abiatzen da.

23 du ad. (Dagokion osagarriak -tzat atzizkia hartzen duela). Norbaitek beste norbait aipatzen den mailakotzat onartu. Alabatzat hartu zuen. Jesus erregetzat hartu behar zutela. Neska gazte bat hartu zuen andretzat. Antzinako liburuak eredutzat hartu.

24 du ad. (Dagokion osagarriak -tzat atzizkia hartzen duela). Norbait edo zerbait aipatzen dena dela uste izan. Ik. eduki1 4. Zorotzat hartzen zuten.

25 du ad. Ipar. Ulertu. Ik. hartze2. Ezin har dezaket nola daitekeen gauza hori.

26 du ad. Zerbait beste zerbaiten gainean hedatu, zabaldu, zerbaitek beste zerbait estali. Etxe guztia hartu zuen erre usainak. Mendi guztia hartua da kanaberazko sasi batez. Gure behe lainoak hartu ditu mendiak bazkalostean. Emeki-emeki gau beltzak hartzen ditu bazterrak.

27 du ad. Barnean hartu. Eguzkialdeko neurri batek gutxi gorabehera 40 litro hartzen zituen; beraz oso handiak ziren upel haiek. Hiru bat kilo baba hartzen zuen lakari batek. Poltsa sendoak dira, hainbat kilo har ditzakete apurtu gabe. || Gaitasunen bat gutxitua duten pertsonek gizartean normal parte hartu behar dute, eta, horretarako, denok barruan hartzen gaituen gizartea behar da.

28 du ad. Gorputzeko pisuaz edo kiloez mintzatuz, gehitu. 85 kilo ditut; bi kilo hartu ditut. Garai horretan irensten dituen esnearen eta elikagai osagarrien azukreek eta gantzak pisua hartzeko beharrezkoa den energia emango diote haurrari.

29 du ad. Norbait (elkarte, kongregazio edo kideko batean) onartu. San Frantziskok ez zuen bere Ordenan inor hartzen, munduko gauzentzat zerbait amodio zuenik. Nekazariek elkarrekin bildu behar lukete, euretarikoa ez denik baltzu horretan hartu barik.

30 du ad. (nor osagarririk gabe). Landareez mintzatuz, sustraitu, sustraiak egin. Hiru pago landare sartu nituen eta batek bakarrik hartu du.

31 du ad. (nor osagarririk gabe). Ipar. Isurkari, ore eta kidekoez mintzatuz, gogortu. Zementuak ez du ongi hartu.

32 (Era burutua izenondo gisa). Maitatua, estimatua. Emakume batzarretan ere bazituen Mariak lagun hartuak. Txakurra guztiz hartua zuen, baina katua ezin begiz ikusi zuen. Bere bizitzan bi debozio guztiz hartuak izan zituen.

bere (neure...) buruaz hartu (Era burutua izenondo gisa). Bere buruaz iritzi onegia duena, harroa. Baldin bazen gizon isilik, bere buruaz gutxi hartua zenik, eta bizkitartean hedadura eta jakitate handiko gizonik, hura izan da Armand David. Beretzat bizi dena, bere buruaz hartua bizi dena, ez da gizona, ez da deusetako bizi.

bere (neure...) gain hartu Erantzukizuna bereganatu. Bere gain hartu beharko lukeen lana. Gure bekatuak bere gain hartu eta gurutzeraino eraman zituen. Eginkizun hori neure gain hartzeko eragozpenik ez nuen. Geure gain hartu beharko ditugu eraikuntza lan gehienak.

elkar hartu Elkarrekin aritu; ados etorri, bat etorri. Familia-elkartasuna egiten zen, aita-semeek elkar harturik baserria batera lantzeko. || Ezkonduek elkar ongi hartzeko.

hartua egon Egiteko asko izan. Aste honetan ezin dut, oso hartua bainago.

haserre

1 iz. Batere atsegin edo gogoko ez denak eragiten duen pozgabetasunezko egoera edo sentimen ageria. Ik. haserrekuntza; hira. Euskararen batasuna dela-eta sortu diren eztabaida eta haserreak. Ez genuen behin ere haserrerik izan. Haserre bizia. Haserre biziko negarretara iritsi gabe. Zeure buruaren gainean duzu Jainkoaren haserrearen gogortasun guztia. Erregeren haserreari ihes egin zion. Piztuko da ene haserrea eta zaurituko zaituztet ezpataz. Bere aitaren haserretik bere burua begiratzeko. Haserreak hartu (norbait). Indargabearen haserrea hur errea (esr. zah.).

2 adj. Haserretua, haserreak hartua. Gizon haserrearen erokeriak. Baldin pertsona haserreak, haserre denean, ikus baleza bere burua. Beti ernai eta gure inguruan dabil gure etsai amorratua, lehoi haserre baten eran. || Ezti bekit zure behako haserrea. Bihotz minduak baretzen eta oihu haserreak isilarazten. Mundu gogor, haserre, odolez zirtatu horrek. Itsaso haserrea. Eztabaidaren haize haserreak berotzen duenean.

3 adb. Haserreturik. Haserre etorriko da. Haserre dabiltzala. Oso haserre esan zion. Sekula baino haserreago.

haserre egin dio ad. Errieta egin. Haserre egin dio aitak.

haserre egon Heg. Haserre izan. Haserre zaudenean ez hitzik egin. Haserre eta goseak nengoen. Sekula ez zen hain haserre egon. Itsasoa haserre dago.

haserre izan Haserreak hartua izan. Bizilaguna haserre bada, ez zaio erantzun behar ezer. Ugazabarekin haserre ginen. || (Ezezko esaldietan, balio adierazkorrarekin). Bizibide hura aldatzeko aukera izan zuenean, ez zen haserre.

hitz

1 iz. Hizkuntza batean, esanahia duen forma beregain txikiena. Ik. berba. Gogoeta, hitz eta egite lohiak. Jainkoaren erreinua ez datza hitzetan, egintzetan baizik. San Pauloren hitzak dira. Hitz hutsalak, merkeak, alferrak. Hitz emeak, eztiak, gozoak, leunak. Hitz garratzak, gogorrak. Hitz lohiak, lizunak, lotsagarriak. Irain hitzak. Hitzak ederrak, bihotza faltsu. Hitz onak eta ezer gutxi gehiago. Hitz zuriz jendea liluratzen. Sarrera hitzak. Giltza hitza. Hitz andana luzea.

2 iz. (Zenbait esapidetan). Hitz gutxitan esana. Berri hori pixkaka ematea, hitzak neurtuaz. Ez diogu kontu horretaz hitzik atera. Hitzik esan gabe. Hori duzu nire azken hitza. Batzarburuak hitza eman zion gure diputatuari, baina berehala kendu zion. Apaizak azken hitza bere (esr. zah.).

3 iz. Hitzaren adierazpide idatzia. Gaizki idatzitako hitza. Bost letrako hitza.

4 iz. Hitz egitea; esaten dena. Jainkoaren hitza: Jainkoak esana. Herriaren hitza. Joanek, guztien izenean hitza hartuta, Jesusi esan zion:... Azken hitza: idazki baten bukaeran, ondorio edo laburpen gisa ezartzen diren hitzak. Legearen hitzari ez iezaiozu eman zure gogarako itzulirik.

5 iz. pl. Abesti edo musika zati baten testua. Musika M. Laboarena eta hitzak Hartzabalenak.

6 iz. (Testuinguru teknikoagoetan). Hitz arruntak, ohikoak, jasoak, ikasiak. Hitz garbiak eta mordoiloak. Teknika-hitzak. Hitzak ongi ebaki. Hitz baten etorkia. Hitz motak. Erdaratiko hitzak eta erdal hitzak. Euskal hitzak eta latin hitzak. || (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Hitz eraketa. Hitz eratorriak. Adiera askotako hitza. Hitz joskerari buruz. Hitz neurkera. Hitz ordena oso erregela zorrotzei atxikia dago hizkuntza batzuetan.

7 iz. Agintzen den gauza. Hitza hitz. Nire hitza eman diet. Ezkontzeko hitza eman zion (Ik. hitzeman).

bi hitz Hitz gutxi batzuk. Bi hitz, bukatzeko, hizkerari buruz. Gaia ez da bi hitzetan azaltzekoa.

hitza atxiki Hitzari eutsi. Hitzemana nion eta hitza atxikitzen dut.

hitza bete Agindu dena egin. Beldur nintzen hitza beteko ez ote zuen. Emandako hitza betetzen dutenean.

hitza hautsi Hitza jan. Jainkoari hain goraki eman diodan hitza hautsi? Ezkon-hitza hautsi.

hitza jan Agindu dena ez egin. Hau ere agindu zuela, baina hitza jan zuela. Hainbeste lagundu digun gizonari emandako hitza jan?

hitzaren jabe izan Hitzari eutsi. Badakit zure hitzaren jabe zarena.

hitzari eutsi Emandako hitzari eutsiko diot. Hitzari eustea dagokio gizonari.

hitz-aspertu Hizketaldi aski luze eta lasaia. Hitz-aspertu bat egin nahi diat hirekin. Solasak eta hitz-aspertuak.

hitz batean 1 adb. Hitz gutxitan. Hitz batean esango dizut.

2 adb. (Aditza ezabaturik). Laburbilduz. Txakur eta katuak, ahuntzak, azeriak; hitz batean, abere guztiak.

hitz batez adb. Hitz batean. Hitz batez esateko, euskaltasuna galtzen ari gara. Herriko zaharrek erakutsi zizkidaten ipuinak, hitz batez, herri honen oroimena.

hitz-batu Hitzartu.

hitz berri Hizkuntza bateko hitz berria. Ik. neologismo. Ez zituen gero, premiarik gabe, hainbeste hitz berri asmatuko.

hitz bi Bi hitz. Kanaria Handiari buruz hitz bi. Hona hemen, hitz bitan, munduaren egitea.

hitzean egon Hitzari eutsi. Guk nahiago dugu gure hitzean egon.

hitz egin Hitzez adierazi. Ik. berba egin; mintzatu; solas egin. Mutua da, ez du hitz egiten. Gizakiak hitz egiten gizaki denez gero daki. Norbaiti hitz egin. Nahiago zuela bere txakurrarekin hitz egin. Bere emazteaz hitz egiten ari da. Euskaraz hitz egin eta euskarari buruz hitz egin. Ongi hitz egiteko. Gutxi hitz egiten duen emakumea. || Bilera osoan ez du hitzik egin: ez du hitzik esan. Inorekin hitzik egin gabe. Ez du hitzik egiten latinez.

hitz eginarazi Hitz eragin. Abereei hitz eginarazten.

hitz egite, hitz-egite Hitzez adieraztea. Hitz egite gaiztoetan sartu.

hitz elkarketa, hitz-elkarketa Hizkl. Bi hitz edo gehiago elkartuz beste hitz bat sortzeko prozedura. Euskarak duen hitz-elkarketarako berezko gaitasuna.

hitz elkartu Hitz-elkarketaz osaturiko unitate lexikala. Hitz elkartua osatzen duten bi hitzek alderantziko ordena hartzen badute, esanahia guztiz bestelakoa izaten da askotan.

hitz eragin Itsuak argitu, mutuei hitz eragin.

hitz erdi, hitz-erdi 1 Erdi esanda gelditzen den esaldia. Hitz erdi batez aditzera eman zidan. Hitz erdi bat esanez gero bigunduko zaigu. Honelako uneetan hitz erdi bat nahikoa izaten da gizona hondatzeko.

2 (Ezezko esaldietan). Ik. hink; txint. Hitz erdi bat esan gabe: hitzik esan gabe (Ik. hitz erdika).

hitz erdika, hitz-erdika 1 adb. Laburki, hitz gutxitan. Hitz-erdika erantzun zion senarrari.

2 adb. Gauzak argi edo osorik edo zuzenean adierazi gabe. Hitz erdika azaldu ditudan kezkak.

hitz estali g.g.er. Parabola; igarkizuna. Hitz estaliz adierazia.

hitz eta pitz adb. Berriketan, hitz egin eta hitz egin. Hitz eta pitz ari zen.

hitzetik hortzera 1 adb. Bat-batean, berehala. Hitzetik hortzera erantzun omen zion Txirritak.

2 adb. Oso maiz, etengabe. Horrelakoak hitzetik hortzera esaten dira gure artean.

hitz etorri, hitz-etorri iz. Etorria. Ez diot deus kenduko bere hitz-etorri eta hitz-jarioaren orrazketari. Gizon goresgarria, doktrinaz oparoa, hitz-etorri handikoa.

hitzez adb. Ahoz; hitzen bidez. Ez dut idazteko astirik eta hitzez azalduko dizut.

hitzez hitz adb. Hitz guztiak kontuan harturik; hitzen adiera hertsian. Erranarazten zidan hitzez hitz otoitz hau. Koran liburu santuak dioen guztia hitzez hitz hartzen dute.

hitzez hitzeko adj. Hitz guztiak kontuan hartzen dituena; hitzen adiera hertsikoa. Zinetako eta benetako galderek ere, gainera, nekez hartzen dute hitzez hitzeko erantzun zuzenik.

hitzez hitzekotasun Hitzez hitzekoa denaren nolakotasuna.

hitzezko adj. Hitzen bidezkoa; hitzez esana. Hitzezko bekatuak. Hitzezko edergailuak. Hitzezko maitasuna ez, baizik bihotzezkoa eta zinezkoa. Hitzezko baimena.

hitz gurutzatu pl. Lauki bateko laukitxoetan letrak banan-banan sartuz, goitik behera eta ezker-eskuin, gurutzaturik idazten diren hitzen multzoa, denbora-pasa modura, definizio edo ordain batzuei jarraituz osatzen dena. Atzo jokatu zen, Irunen, Euskal Herriko Hitz Gurutzatuen Lehenengo Lehiaketa.

hitz gutxiko adj. Isila, gutxi hitz egiten duena. Gure aita beti izan zen hitz gutxiko gizona. Gizon isila izan zen beti, hitz gutxikoa.

hitz jario, hitz-jario iz. Jarduna, bereziki asko hitz egiten duenarena. Ik. etorri2 1. Ezin atertuzko hitz-jarioa. Entzutekoa zen mutilaren hitz-jario barregarria.

hitz-jario adj. Hitzontzia, berritsua. Zaharrago eta hitz-jarioago izaten omen gara. Gizon prestu batek emazte alfer hitz-jario bat badu. Hitz-jario ezjakina.

hitz joko, hitz-joko Hitz baten esanahi bikoitzaz baliaturik edo antzera ahoskatzen diren bi hitzen adiera desberdinez baliaturik egiten den jokoa. Zelanok hitz-jokoa egiten du ultio (mendekua) eta unctio (gantzuketa, igurtzia) hitzen artean. Hitz-joko xume bat zilegi bazait, nik esango nuke mundua, munduko zenbait aldetan, asko aldatu dela. Hitz-jokoetara emana. Ezin itzulizko hitz-jokoa.

hitz lau Prosa. Hitz lauz idatzi. Hitz neurtu bihurriak hitz lau zabar batera bihurtuta.

hitz-mitz iz. Berriketa, jarduna. Ez zen han hitz-mitzik.

hitz-mizti adj. Berritsua.

hitz-motel adj. Totela, mintzatzeko debekua duena. Hitz-motela naiz, hizketan traketsa.

hitz neurtu Esateko edo idazteko era, metrika-arau jakin batzuk betetzen dituena; (pl.) era horretan esandako edo idatzitako hitzak. Ik. neurtitz. Poetak hitz neurtuz esana. Hitz neurtuetan eta hitz lauz. Hitz neurtu hauek jartzen ditu bere liburuaren buruan.

hizpide

1 iz. Hizketarako bidea edo aukera. Ik. elepide; solasbide. Euskaltzaindia aipatu dudanez, hitzak hizpidea ekarririk, diodan zerbait Euskaltzaindiari berari buruz. Anek ez zion hizpiderik eman nahi, eta hartan gelditu zen egun hartako elkarrizketa. Norbaiten mingain txarrak jarri du hizpidea.

2 iz. Hizketaren gaia. Ik. hizketagai; solasgai. Hizpidea aldatu zuen.

3 iz. Hizketaldia. Giza bizitzaren miseriaz mintzatzen hasiko bagina, hizpide luze eta amaigabean sartuko ginateke.

4 iz. Eztabaidagaia.

5 iz. Arrazoia. Hizpidea duzu.

hizpidean egon Arrazoia izan, zuzen egon. Bere ustez nor zegoen hizpidean galdetu zioten.

hotz

1 iz. Berorik eza; bero gabeziak eragiten duen sentipena. Neguko hotz gogorrarekin. Hotz handia ari zuela. Esku eta oinak hotzak gogortuta. Goseak argaldurik eta hotzak igarorik (Ik. hotzak). Hotza kentzeko edan.

2 adj. Giza gorputzarena baino tenperatura nabariki apalagoa duena, behar duen berotasuna ez duena. Anton. bero. Ur hotza. Haize hotza. Negu hotzean. Eguraldi hotza. Izotza baino hotzagoa. Harria bezain hotza eta gogorra. Janari hotzak. Izerdi hotza zerion gorputz guztitik. Espetxe ilun hotz honetan.

3 adj. Nekez pozten, berotzen edo hunkitzen dena. Gizon hotza. Bihotza Medelek biguna du, baina hotza. Gizon odol-hotza. Odol hotzean egin zuen. || adj. Karrik ez duena. Gogo hotzaz. Kristau hotzak. Bizitza hotz eta nagi bat badaramat.

4 (Adizlagun gisa). Ez hotz eta ez bero. Hastekoan entzuleak hotz; geroxeago, alde egin zuen hoztasunak; luzaro gabe malkoak ere ikusi nizkion bati baino gehiagori. Helenak burua hotz eduki zuen.

hotzak adb. Hotzez. Ik. hotzik. Ume gaixoa hotzak dago. Hantxe egon ginen, euritan, hotzak, logaleak eta lorik egin gabe. || Hotzak ikaraz dago. Hotzak hiltzen nago.

hotzaren hotzez adb. Hotz handiaren eraginez. Ibaia, hotzaren hotzez, izoztua zegoen.

hotzean 1 adb. Tenperatura hotzean, hotza dagoenean. Ik. hotzetan. Horrela esanez ur irakinak egiten zuen negarra: "ongi miatzen baldin banauzu, hotzean badut indarra". Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 adb. Toki hotzean, hotz egiten duen tokian. Hotzean gorde behar da lagina laborategira eraman arte.

3 adb. Sentimenen edo beroaldiaren eraginik gabe. Ik. odol hotzean; hotz-hotzean. Eskarmentuak egoerak hotzean aztertzen irakatsi dio. Hotzean pentsatuta, mutilak inozo samar jokatu duela uste dut.

4 adb. Muskuluez mintzatuz, ondo berotu gabe. Sorbalda ondo berotzen dut, bolea hotzean joz gero zaintiratu txikiren bat egin dezakezulako.

5 adb. (izan aditzarekin, harremanen hoztasuna adieraziz). Ipar. Martine Aubry eta Ségolène Royal alde bat eskuz esku, kasik ezin bereziak, denbora batez arras hotzean zirelarik.

hotz egin (Eguraldiaz mintzatuz, singularreko hirugarren pertsonan). Ik. hotz izan; hotz egon. Udaberria zen eta oraindik hotz egiten zuen. Hotz egiten zuen arren, izerditan zeuzkan ahurrak.

hotz egon Hotz egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Berandu da eta hotz dago. Kanpoan haizea dabil eta hotz dago.

hotz eta motz adb. Hoztasunez, karrik gabe. Erosleak badabiltza ikertzen, hotz eta motz, arras ele gutxirekin. Buruz ederki ulertzen dut argudioa, baina lehen bezain hotz eta motz gelditu naiz.

hotzetan adb. Toki hotzean, hotz egiten duen tokian. Ik. hotzean. Gorbeian gaueko ordu batean, hotzetan eta haizetearen erdian zeuden ikusleei, eskerrik asko. Hotzetan gorde.

hotzez adb. Hotz duela, hozturik. Ik. hotzik. Jainkoa zerbitzatu dute gosez eta egarriz, hotzez eta biluzik. Hotzez dardarka hasten da.

hotz-hotzean adb. Bihotz berotasunik gabe. Borrokarako gogoa utzirik, hotz-hotzean aztertu behar genuke auzi hori. Hotz-hotzean hartutako erabakia.

hotz izan 1 da ad. Hotz egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Hotz denean berotu nahi izatea.

2 da ad. Bizk. Hotz sentipena izan. Hotz naiz. Elai gaixoa hotz zen.

hotz kate, hotz-kate Salgaiak, bereziki janari-edariak eta botikak, ekoizten direnetik kontsumitzen diren unea arte, hotzean gordetzea, garraiatzea eta saltzea bermatzen duen prozesua. Surimia elikagai izoztua denez, egoera horretan mantendu behar da kontsumitu baino lehentxeago arte, hotz katea eten gabe. Halere, txertoen erdiak inguru zaborretan bukatzen du, hotz katea hautsi eta iraungitze data gainditu ondoren.

igeri

1 adb. Uretan hondoratu gabe eta higituz. Ibaia igeri zeharkatu. Igeri ibili.

2 adb. Ur gainean edo airean, berez higitu gabe. Ohol zati eta hondakinak igeri daramatzan erreka. Eta uren gainean kutxa igeri zebilen. Airean igeri gelditzen den ilauna. Ez dugu hortzak izerdi eta hesteak igeri egon nahi.

3 adb. Irud. Ondasunetan, pozetan igeri. Beren buruari ederretsiz, harrotasunean igeri dabiltza, txerriak lokatzetan bezala.

igerian adb. Igeri eginez. Igerian dabil. Igerian joan. Ez daki igerian.

igerian egin g.er. Igeri egin.

igeri egin Uretan, hondoratu gabe eta higidura egokien bidez higitu. Ik. igerikatu. Arrain batek bezala igeri eginez. Ez da han tokirik igeri egiteko.

igeri egon Isurkari baten gainean edo gas baten barnean orekan egon. Ur gainean igeri dagoen enborra. Aurpegi ederra irudialdatu zaio, eta gorputz eta arima igeri dago Jainkoari begira. Hiri handi hark igeri dagoela iduri du uraren gainean.

igeri-maskuri Hezurduraz hornituak diren arrain askotan, flotazio organoa, gasez betea den poltsa malgu batez eratua dena.

ikara

1 iz. Hotzak, sukarrak eta bereziki beldurrak edo izuak gorputzean eragindako astinaldi labur eta arinen segida; beldur guztiz handia. Ik. laborri; dardara; hotzikara. Oi, zer ikara, zer beldurra! Hori entzutean, ikarak hartu ninduen. Nork ikara handi bat hartuko ez du hitz hauek entzunda? Hezurretarainoko ikara. Ikaraz laztuak ziren. Ikaraz dar-dar. Ikararen ikaraz ez zekien zer egin.

2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Beldur-ikara larria. Izu-ikara gorriak. Txoriaren poz ikara gozoa! Zurbil-zurbil, heriotza-ikarak jota. Sukar ikarak ditu. Hau bihotz ikara!

3 iz. Ikaraioa.

ikara egin Dardaratu. Ik. ikaratu. Lurrak ikara egin zuen arratsaldeko hiruretan. Ikara egiten zion gorputz guztiak. Eskuak ez dit ikararik egiten.

ikara egon Ikaraz egon. Ikara zegoen zer aterako ote zen.

ikara eman Ikaratu. Pentsatzeak ere ikara ematen du. || Ni ikusteak ikara gogorra ematen die.

ikara eragin Ikara eginarazi. Ik. ikararazi. Ikara eragiteko moduko tokia. Gomuta honek ikara eragiten du.

ikara ibili Ikaraz ibili. Ikara dabil. Oinetako lur hau ikara dabilkigu.

ikara izan da ad. g.er. Beldur izan. Gizona ikara zen bakartegian.

ikaran adb. Ipar. Ikaraz. Hotzez, beldurrez ikaran. Ikaran hasi zen. Turkoen beldurrez ikaran zeuden bazterrak. Mundu guztia ikaran zeukan armada hark. Hori ikusita, nor ez da ikaran jarriko?

ikaraz adb. Dardaraz. Ikaraz gabiltza ezin jakinez zer gertatuko den. Hots bat entzun orduko, ikaraz zegoen. Tristurak berehala bete eta ikaraz jarri zen. Hotzak ikaraz jaio da gauerdian.

ikaretan adb. Ikaraz, ikaran. Hotzak ikaretan. Ikaretan bizi. Ikaretan gaude. Haragiak ikaretan.

ilun

1 adj. Argirik edo argitasunik gabea; argi edo argitasun gutxi duena. Ik. goibel. Anton. argi. Gau iluna. Gela ilun batean. Egun iluna. Baso ilun batetik. Ke izugarrizko hodei ilun bat. Arropa ilunak. Kolore iluna. Alkandora urdin iluna. Argi ilun bat baizen ez duk hire loria lurrean.

2 (Izen gisa). Iluntasuna. Ilunak irentsi du. Etxeko beroa eta argia kanpoko hotza eta iluna baino egokiago direlako. Argitik ilunera sartu zelako, ez zuen inor ikusi. Lurralde iluna, heriotzaren ilunez betea. || Eskuak bete lan, eta iluna gainean!

3 adj. Ulertzeko, azaltzeko edo mugatzeko zaila dena. Esaldi iluna. Jatorri iluneko hitza. Gure barrengo zoko ilunak aztertzen.

4 (Adizlagun gisa). Ilun idatzi. Ilun hitz egin.

5 adj. Alaitasunik gabea, tristea, goibela. Ik. itun2. Gogoeta ilunak. Berri ilun tristea. Bakartasun ilun hartan. Herioaren aurpegi iluna. Bekozko ilun-iluna ipinirik. Urte ilun hauetan. Oi, denbora ilunak, denbora negargarriak! Tronpeten soinu iluna.

6 (Adizlagun gisa). Isilik gaude, gogoa ilun.

ilun beltz Gau betea; iluntasun erabatekoa. Gabon, adiskidea; ilun beltza dugu. Heltzen da azkenean, ilun beltzeko, bere mendira. Kapela barruko ilun beltzari begira geratu zen Harry. Batere argirik gabeko ilun beltza.

ilunean adb. Ilunpean. Ik. ilunetan. Amatatuko zaio kandela eta ilunean geratuko da.

ilun egon Goizean goiz, oraindik ilun zegoela. Ilun dago orain, inor ikusteko.

ilunetan adb. Ilunpean. Ik. ilunean. Ilunetan, urratsak kontu handiz eginez, ukuiluraino hurbiltzen da atzeko aldetik. Hiru egun egin ditiat ilunetan, Jonasek balearen sabelean bezala.

ilun ezkila, ilun-ezkila Ilunabarreko kanpai joaldia. Ik. abemaria ezkila. Bi kandela piztu bitez goizeko argi-ezkila eta ilun-ezkilarekin.

ilun izan Ipar. Ilun egon. Goizean, oraino ilun zelarik. Zein ilun den kanpoan!

izar

1 iz. Zeruan distiratzen ikusten den zernahi argizagi, Eguzkia edo Ilargia izan ezik. Eguzkia, Ilargia eta izarrak. Zeruko izar argiena. Gau argi izarrez josia. Izarrei begira. Izar eder distiratsua. Izarrak dirdiraka ari ziren. Izarren keinua. Izar dardartiekin ametsetan. Izar geldiak eta kolokak. Izar adasdunak: kometak. Egunsentiko, goizeko izarra (Ik. artizar).

2 iz. Irud. Agur Maria, itsasoko izarra. Emazte maitagarria, gure etxeko izarra. Ene izarra zaren ama amultsua.

3 iz. Astron. Energia sortzen eta igortzen duen argizagia. Eguzkia ere izar bat da. Izarrak eta planetak. Izarren ibilbidea. Izar erraldoi gorriak. Izar bikoitzak. Izar aldakorra.

4 iz. Izar formakotzat jotzen den irudia. Izarrezko koroa. Sei puntako izarra. Estatu Batuen banderako izarrak. || Irudi hori, hierarkia edo mailakatze bateko maila adierazteko erabilia. Jeneralen mahuketako izarrak. Bost izarreko hotela.

5 iz. Zaldi baten kopetako zuriunea.

6 iz. Ileak ateratzen diren gunea. Ile izarra. Izarra hedatuagoa eta behia esnedun hobea.

7 iz. Lanbide batean, batez ere zineman eta kiroletan, nabarmentzen den edo jendeak miresten duen pertsona. Telebistako izar bat. Izar ospetsu guztiak bizi diren tokia. Bai, izar bat izango haiz, eta jende guztia esku-igurtzika ibiliko zaik.

izar belar, izar-belar Caryophyllaceae familiako landarea (Stellaria holostea).

izar egon Izarrez betea egon. Ik. izartsu. Zerua izar dago. Izar dagoen gauean.

izar iheskor Atmosferan sartzean lorratz argitsua uzten duen meteoritoa. Ik. izarloka; izar uxo. Atzo egin ez zutenek nekez izango dute gaur izar iheskorrak ikusteko aukera, eguzkiak ez baitu utziko.

izar ihintz, izar-ihintz Ipar. Ihintza.

izar laino, izar-laino Nebulosa.

izar multzo, izar-multzo Konstelazioa.

izarretik izarrera adb. Goizetik gauera, egun guztia. Izarretik izarrera egiten dute lan.

izar uxo Izar iheskorra. Pentsamendu batek zeharkatu zidan gogoa, udako gaua une batez argitzen duen izar uxoaren antzera.

izorra

1 adj. Zah. Haurdun dagoena. Emazte izorra.

2 (Adizlagun gisa). Zah. Haurdun. Izorra gelditu, gertatu. Maria, haren ama, ezkondua zela Josefekin, aurkitu zen izorra.

3 (Izen gisa). Zah. Haurdunaldia. Bere izorraren seigarren hilabetean da.

izorra egon Zah. Haurdun izan. Bereziki ikaratuko zuen ni izorra nengoela jakiteak.

izorra handi pred. Zah. Haurdunaldian aurreratua. Izorra handi da.

izorra izan Zah. Haurdun izan. Ik. izorratu. Izorra omen zara, ene arreba Joana. Elisabet izorra zen Joan bataiatzaileaz. Birjina bat izorra izango da, eta seme batez erdiko da.

jakin, jakin, jakiten

1 du ad. Zerbaiten berri eskuratu edo izan. Badakizu zergatik ez den etorri? Nondik dakizu hori? Ez daki zer dioen. Ez daki gaurko ikasgaia zein den. Ongi daki gauza horiek nola diren. Zer genioen jakin gabe. Nahi nuke ere jakin ea zergatik agertzen den hitz hori frantsesez. Nork lapurtu zuen ez baleki bezala. Bere etxean gertatu zena jakin zuenean. Laster jakin zen nongoa zen. Badakit maite nauela. Dakienak daki eta ez dakienak ez daki. Buruz dakit hori. Oraindik jakiteko nago zer nahi duzuen. Jakinik ez zitzaiola horrelakorik gertatuko. Mundu guztiak dakien gauza. Nork ez daki hori? Jakina da leku izenak leku kasuetan agertu ohi direla. || Errudun edo errugabe, Jainkoak daki. Batek daki!

2 du ad. Gai bati buruz aski ezaguera izan, zerbait erabiltzeko trebetasuna izan. Ez daki gaurko ikasgaia. Hizkuntza ongi dakiten guztiak. Ongi daki ingelesez. Ez zekien bere Oiartzungo hizkera besterik. Euskaraz ikasten edo dakitena hobetzen ari direnentzat. Badaki irakurtzen, idazten, josten. Pilotan jakin. Ez daki dantzan. Dakienak daki haizea burruntzian sartzen (esr. zah.).

3 (Era burutua izenondo gisa). Gauza jakina da erlijio liburuak ditugula batez ere ugari. Jakina denez, bi aldiz agertu da liburu hori.

4 (Era burutua izenondo gisa). Mugatua, zehaztua izan dena. Indar jakin bat behar da pisu jakin bat jasotzeko. Azentu hori silaba jakin batean zegoela. Toki eta une jakin batean kokatua.

berri jakin Zerbaitez jabetu, zerbaiti buruzko informazioa izan. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkiak hartzen ditu). Badaki gertatu denaren berri. On da atzerriko zenbait gauzaren berri jakitea. Berak ezagutu zuenaren berri jakiteko. Munduko berri badakitenak. Horrek ez daki hemengo berri. Inork ez daki egun haren berririk. Ez daki otordu on baten berririk. Elkarren berri jakin gabe. Lanbidearen berri ongi ez dakien langilearen ohiturarik eza.

dakidala (dakiela...) 1 adb. Ohartuki, jakinaren gainean, nahita. Nik zugana, dakidala, faltatu ez dut bizian. || Nik, dakidalarik behintzat, ez dut horrelakorik egin.

2 adb. Dakidanez (dakienez...). Eliza eta komentua dagoen tokiari, nik dakidala, ez zaio esaten Azkartza, Arantzazu baizik.

dakidanez (dakizunez, dakigunez...) adb. Dakidanaren (dakizunaren...) arabera, ezagutzen dudanaren (duzunaren...) arabera. Ik. dakidala 2. Dakidanez, Madrilen bizi zen. Ez diot, dakidanez, ukorik egin neure herriari.

ez jakinarena egin Zerbait ez dakielako itxura egin. "Zer gertatu da?" ekin zion Mattinek, ez jakinarena eginez. Jakinda, ez jakinarena egitea.

jakina adb. Esaten dena ezaguna dela edo begien bistakotzat hartzen dela adierazten duen hitza. Ik. noski. Beste asko ere, jakina, mintzatuak dira auzi horrezaz. Lerro hauek, jakina, aski da urteari begiratzea, Londrestik datoz. Gobernariek, jakina, goramenez bete dute. Eraginok, jakina, ez zuten beti nondik norako berdina izango.

jakinaren gainean adb. Zer gertatzen, egiten edo esaten den jakinik, ohartuki, ezagueraz. Jakinaren gainean esaten ditu honek horrelakoak: zer dioen badakiela esaten ditu honek horrelakoak. Ongi jakinaren gainean egin du. Jakinaren gainean nahiz ezjakinean.

jakinaren gainean egon (izan) Dagokionak zerbaiten berri izan. Hara! jakinaren gainean al zeunden? Zuen arteko ibileraz jakinaren gainean dago.

jakinaren gainean ipini (jarri) Dagokionari zerbaiten berri eman. Badaezpada ere, jakinaren gainean jartzen zaitut. Jakinaren gainean ipini gabe bidali ditugu.

jakinaren gaineko adj. Ohartuki eta ezagueraz egiten edo esaten dena.

jakin-behar 1 iz. Jakin behar den gauza. Gure hizkuntzarekiko oinarrizko jakin-beharrak.

2 iz. Jakiteko gogo bizia; bereziki, besteren gauzak jakiteko irrika. Ik. jakin-min; jakin-nahi 2. Haren jakin-behar mugagabea ez zen letra larriz idazten diren jakintzetara mugatzen.

3 adj. Jakin behar dena. Erakutsi zizkien gauza jakin-behar asko.

4 adj. Jakiteko gogo bizia duena. Ik. jakin-nahi. Iraulka zebiltzan bazter orotara begi jakin-beharrak.

jakinean adb. Jakinaren gainean. Jakinean egiten dute gaizki. || Anaiaren jakinean lapurtu zion dirua amari.

jakinean egon (izan) Jakinaren gainean egon, izan.

jakinean ipini (jarri) Jakinaren gainean jarri, ipini.

jakin-egarri 1 iz. Jakiteko nahi bizia. Ik. jakin-gose. Bere jakin-egarria asetzeko elementuak.

2 adj. Jakiteko nahi bizia duena. Jakin-egarriago dira burudun baino.

jakin-gose 1 iz. Jakiteko nahi bizia. Ik. jakin-egarri. Jakin-gose ergel batek bultzaturik.

2 adj. Jakiteko nahi bizia duena.

jakitera adb. Jakinez gero, jakin izan balu (banu...). Ondorioak jakitera ez zen lan horretan hasiko.

jakitera eman du ad. Aditzera eman.

konforme

adb. Heg. Herr. Ados (iritzietan-eta). Konforme? Bai, konforme.

konforme egon Ados egon. Gazte gara, gazte, eta ez gaude konforme. Eta azken honekin konforme ez dagoenak hor dauka bestea.

konforme gelditu Aski iritzi. Ik. nahikotu. Itxuraz, konforme gelditu zen erantzunarekin.

konforme geratu Aski iritzi. Ik. konforme gelditu.

konforme izan Ados izan. Lehenagoko hitzean konforme ez zela, nahi banuen beste bat bilatu nezala.

kontu1

1 iz. Kopuru bat zenbatzea edo mugatzea. Irabazien eta galeren kontua. Kontu zehatza. Hutsen kontua laster egingo dut. Silaben kontua izan da neurkeraren muina. Gramatika alorrean ilunpetan dauden auzien kontua ezin konta ahalakoa litzateke. Dendetan erdarara jotzen da askotan kontuetan. Hizkuntza horiek bi zirela, gutxieneko kontuan. Neure Jainkoa, zure egunak konturik gabeak dira eta zure urteek ez dute akabantzarik. Bere bekatuen neurria bete arte, kontua konplitu arte.

2 iz. Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa dakarren agiria. Jatetxeko kontua ordaindu. Jauna, bost erreal da berorren kontua. Hileko gastuen kontua. Kontu-ikuskaria.

3 iz. Banku kontua. Ik. kontu korronte. Kontu bat ireki.

4 iz. Inform. Ordenagailu, webgune edo aplikazio batean sartzeko sistema, erabiltzaile izena eta pasahitza eskatzen dituena. Nicolas Sarkozy Frantziako presidenteak Twitter kontua ireki du. Erabiltzaileak behin kontuan sartzea nahikoa du aplikazio guztiak atzitu ahal izateko.

5 iz. Arreta, ardura, arta. Gurasoen kontu onari ongi erantzunik. Kontu hobea dute gariaz. Gauza guztien kontua duena. Kontu eta arreta handiarekin hilduratu behar da grina nagusia. Kontu handia ipini behar dugu horretan. Elizkizunetan laguntzeko eta behartsuen kontua edukitzeko.

6 iz. Arazoa, auzia, egitekoa. Hori da kontua. Hori beste kontu bat da. Hori ez da nire kontua. Gure kontuak zuzentzeko ordua heldu da. Zeharo bat gatoz kontu horretan. Ez dela txantxetako kontua. Aspaldiko kontuak. Adin kontua da hori. Sorgin kontua dirudi. Kontuak egiteko orduan izaten dira kontuak. || Elkarrekin betiko kontuak esaten.

7 iz. Ipuina. Munduko alferrikako esamesak, gezurrezko ipuin edo kontuak.

8 (Artikulurik eta kasu markarik gabe, adizlagun balioko hitz elkartuak osatuz). Behi kontu jartzen ninduten askotan: behiak zaintzen. Amona falta zenean, ordea, eguarte gehiena haur kontu galdu behar nik.

9 interj. Kontuz. Eta kontu, ez duzu esan behar nor izan duzun lagun bekatuan. Kontu, kontu, ate zahar hori puskatu gabe. Kontu, gero!

banku kontu, banku-kontu Aurrezki kutxa edo banku batean ezarritako dirua; diru gordailu horren zor-hartzekoen agiria. Ik. kontu 3. Espainiako Auzitegi Nazionalak ikerketa hasi berri du auzipetuak Suitzan banku kontuak dituen jakiteko. Lapurrek milioika erabiltzaileren posta elektronikoen helbideak zituzten, eta banku kontuetatik dirua ebatsi nahi zutenean, banku eta kutxen izenean mezuak bidaltzen zituzten.

-en kontura 1 Aipatzen denak ordaintzen duela. Bazkaria norberaren kontura izango da. Majo bizi da hura aitaren kontura.

2 Aipatzen dena barre- edo iseka-gaia dela. Jendearen kontura barre egingo dugu. Gu baino ahulagoak direnen kontura barre egitea, alegia, ez da umorea, zapalkuntza baizik. Txantxetan ibili ginen haren kontura, iraindu egin genuen behin eta berriz.

3 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Inoren mende egon gabe (lan egin, bizi...). Ik. beregain. Lan egin, neure kontura bizi, hori zen nik behar nuena.

kontua(k) eman Kontu eman. Etxeko gorabehera guztiaren kontua eman zion. Kontuak eman behar zituenean. || Zein kontu estua eman beharrak zareten Jainkoaren aurrean!

kontua(k) garbitu Zorrak kitatu. Itzuli zen morroi haien nagusia eta haiekin kontuak garbitzen hasi zen.

kontua(k) hartu Kontuak eskatu. Kontuak hartu dizkidate euskal idazle bakoitzari liburu batean opa nizkion edo ez nizkion lerroak direla eta.

kontuak atera 1 Kalkulatu. Kontuak arretaz ateratzen baditugu. || Ez zitzaizkion kontuak ateratzen.

2 Zerbaitetatik halako ondorioa atera. Bestela hemendik zer datorkigun, orain kontuak atera. Hortik atera kontuak, nola ibili naizen.

kontuak egin Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa kalkulatu. Ez da aski jatea, nagusia; kontuak egin behar ditugu. Orduan kontuak egingo eta zorrak pagatuko dituzula. Euskararekiko kontuak ere garbiro egin beharrean aurkitzen gara.

kontuak errendatu Kontuak eman. Ik. kontu eman. Jainkoari kontuak errendatu dizkio.

kontuak eskatu 1 Egintza bati buruzko azalpenak eskatu; irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu. Nor naiz, beraz, herri oso bati kontuak eskatzeko?

2 Irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu.

kontuak galdetu Ipar. Kontuak eskatu. Jaun horri behar zizkioten kontuak galdetu.

kontuak kontu Nolanahi ere, dena dela. Kontuak kontu, baikor agertu zen etorkizunari begira. Ondo pasatzen genuen, kontuak kontu.

kontuan eduki Kontuan hartu. Ik. aintzat eduki. Irakurleak kontuan eduki gabe. Orain idazten diren euskalkiak kontuan edukitzekoak dira, batasun osorik ez duguno.

kontuan egon Erne egon. Gau eta egun kontuan egoteko, arerioak har ez gaitzan.

kontuan erori Gip. Konturatu. Etsaiz inguraturik gaudela kontuan erori gaitezen.

kontuan hartu Gogoan hartu, gogoan izan. Bere egoera kontuan hartu gabe. Hark ez zuen kontuan hartzen gu ere hara joango ginela. Urte horiek kontuan hartu gabe.

kontuan ipini Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan ipintzen zaituztet, engaina ez zaitezten.

kontuan izan Kontuan hartu, gogoan izan. Kontuan izango dut iradokizuna. Kontuan izan koaderno honek hogeita bost urte inguru dituela.

kontuan jarri Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan jarri naute ni, aurkitzen dela eri.

kontuan jausi Bizk. Konturatu. Geroxeago jausi zen kontuan; tabernan egongo zen.

kontu atera (atera kontu esapidean, kontuak aipatutakotik atera behar direla adierazteko). Atera kontu, zer konfiantza daukadan nik neure buruarengan!

kontu atxiki Ipar. Arreta jarri. Behar dute artzainek horretaz kontu atxiki, nahi ala ez.

kontu eduki Arreta jarri. Izan bedi nire eginbidea zure loriaz eta ohoreaz kontu edukitzea.

kontu egin 1 Kasu egin; arduratu. Mundu hau ez da deus, egizu kontu beste munduaz. Kontu egin hazi on hau ez galtzeaz. Umekeria hutsa zelakoan, ez zion konturik egin lehenbizikoan. || Literatura ondareaz batere konturik egin gabe. Ez duzu kontu handirik egingo airean dabiltzan hitzez. Jainkoaren aginduez kontu gutxi eginik.

2 (Subjuntibozko edo aginterazko adizkiekin). Demagun, eman dezagun. Egin dezagun kontu begien aurrean daukagula ametsik zuri-gorriena egia bihurturik. Egizu kontu, itotzeko zorian eduki duela otsoak ardiren bat.

3 dio ad. Zaindu, begiratu. Hamasei soldaduk kontu egiten ziotela. Ardiei kontu egiteko.

kontu emaile, kontu-emaile Zerbaiten kontu ematen duen pertsona.

kontu eman Zerbaiten azalpena edo arrazoiak eman. Ik. kontua(k) eman. Eta horietaz guztietaz kontu eman beharko dugu. Ez diot inori konturik eman behar.

kontu garbiketa, kontu-garbiketa Kontuak garbitzea, zorrak kitatzea. Mayans-ekin kontu garbiketan ari zen.

kontu hartu Azalpenak eskatu; zaindu, begiratu. Zilegi al da ikasleari ikastetxetik kanpo egiten duenagatik kontu hartzea? Ez da bekatu otseinei kontu hartzea, jakiteko leialak diren ala ez.

kontu hartzaile, kontu-hartzaile Kontu hartzen duen pertsona; bereziki, estatuko edo sozietate bateko kontuak aztertzen eta ikuskatzen dituena. Jesu Kristo izango da, bada, gure kontu-hartzaile eta epaile. Lege berriaren arabera, udal bateko idazkari edo kontu-hartzaile izateko euskaraz jakitea ez da nahitaezkoa izanen.

kontu hartzailetza, kontu-hartzailetza Kontu hartzailearen jarduna edo zerbitzua. Udaleko Kontu Hartzailetza Saila.

kontu hartze, kontu-hartze Azalpenak eskatzea; zaintzea, begiratzea. Zertarako da etsamina edo kontu hartze hau?

kontu izan 1 Norbait zaindu, norbaiten ardura izan. Neronek, nonahi zutaz kontu izango dut.

2 Arreta izan, kontuz ibili. (Batez ere aginterako formetan erabiltzen da). Kontu izan zeuen buruarekin! Kontu izan etxeko zerbitzua kontratatzean. Ardoarekin kontu izan. Gutxienez, ikasi beharko genuke zorrekin kontu izaten.

kontu kontari, kontu-kontari adb. Berriketan. Kontu-kontari ari zen. Denbora pasatu genuen kontu-kontari atean. Etxetik hasiko naiz kontu-kontari.

kontu korronte Banku edo aurrezki kutxa bateko kontua, bezeroari bertan ezarritako dirua nahi duenean eta nahi duen kopuruan eskuratzeko aukera ematen diona.

kontuz 1 adb. Arretaz, artarekin. Ik. kontuz ibili. Entzun kontuz. Bizi gaitezen kontuz. Orduko idazleek kontuz erabili zituzten hitz asmatu berriak. Kontuz-kontuz lagundu zioten autoraino. || Kontuz baino kontuzago ibili behar da horretan.

2 interj. Norbaiti erne ibiltzeko adierazteko erabiltzen den hitza. Kontuz, gero!

kontuz ibili Argi ibili, erne ibili. Kontuz ibili eta bazterretik joan. Zabiltza kontuz agintedunekin.

kontuzko 1 adj. Arretazkoa. Kontuzko azterketa egin. Gauza kontuzkoetan ala arinetan.

2 adj. Arduratsua. Gauza txikietan kontuzkoa dena gauza handietan, eskuarki, kontuzkoago izaten da.

nire (zure...) kontu Nire (zure...) ardurapean. Gainera, gizadia zaintzea ez dago nire kontu. —Lehenbailehen egin behar duzu lana. —Nire kontu, jauna, nire kontu. Nik ekarriko ditut zezenak, eta gainerakoak, zuen kontu. Uzten du bere kontu mahaia.

laino

1 iz. Ur tanta guztiz txikiz osatutako masa, lurretik gertu dagoena. Ik. lanbro; gandu 2. Eta sarturik Moises lainoaren erdira, igo zen mendira. Lainoa jasotzen duenean. Lainoa sartu da. Argiak lainoak ditu etsai. Haizea eta lainoa dira erleen etsaiak. Laino iheskorrak bezalakoak dira. Eguzki eta laino, eta hodei ñabarrak zeruan barrena lasterka. Ipar lainoa: iparraldetik sartzen den lainoa. Hego lainoa. || Ke lainoak. Bolbora-laino batez.

2 iz. Irud. Haurtzaroko amets lainoz inguratua. Laino tristeetan bilduak agertzen zaizkidan oroitzapenak. Haren arrastoa mitologiaren laino artean galtzen zaigu. Bizi erpinera igoa dugun gizon umoagan nabari da, orain estaltzen ari zaion malda beheraren laino hotza.

3 iz. Batez ere Gip. Hodeia.

behe laino, behe-laino Lainoa, ur tanta guztiz txikiz osatutako masa, lurretik gertu dagoena.

laino egon Lainotua egon. Erreka-zuloa laino zegoen.

laino izan Lainotua egon. Goizean laino zen, baina argitu du.

lainotan adb. Lainoz estalirik, lainotua. Ibarrak lainotan daude. Lainotan ikusten da herria.

moda

1 iz. Leku, denbora edo talde jakin batean harrera oso ona duen ohitura edo joera; bereziki, janzteko molde igarokorra. Orduko moda berriak gaur zahartuxea dirudi. Moda zaharreko galtzak. Honek erdara Parisko modan baitaki. Modatik joana. Moda-erakusketa.

2 iz. Estat. Aldagai baten banaketa estatistiko batean, maiztasun handiena duen balioa.

modako adj. Modan edo boladan dagoena. Modako jantziak.

moda-modako adj. modako-ren indargarria. Moda-modako soinekoa.

modan egon Boladan egon. Modan balego euskara. Oso modan dagoen gauza.

modan izan Boladan izan. Pastoralak modan baitziren.

modan jarri Boladan jarri. Zorioneko futbola oso modan jarria dago.

modara adb. Modaren arabera. Nahiz tximinoa jantzi modara Parisen, tximinoa beti da tximino gelditzen.

oihu

iz. Ahoaren bitartez egiten den hots ozena. Ik. deiadar; garrasi; heiagora; txilio. Mila aldiz entzun zituen otsoaren alaraua, azeriaren zaunka, behorren irrintzia, mozoloaren oihua. Oihu alaiak. Oihu latzak, saminak, izugarriak. Oihu bat aditu zen. Jauna, entzun ezazu ene otoitza, eta ene oihua betor zuregana. Batasun hori oihu larriz eskatzen zuen, duela berrogeita hamarren bat urte.

oihu egin Oihua bota. Ik. oihuztatu. "Nor ausartu duk hi zauritzera?", oihu egin zuen erraldoiak. Oihu egin zuten guztiek, hiltzea merezi zuela. Jainkoak oihu egin zion Adami: "Adam, Adam, non haiz?". Ez niri oihurik egin! || Oihu handi bat egin zuen esanez: (...).

oihuz adb. Oihuka. Egiazko gizon, Euskal Herriaren seme jator, ez hitzez eta oihuz, eguneroko lanaren lanez baizik. Oihuz hasi, aritu.

oihuz egon Oihu egin. Basamortuan oihuz dagoenaren ahotsa.

oker

1 adj. Lerro zuzena bezalakoa ez dena, artez ez dagoena. Ik. makur1 1. Akerrak adarrak okerrak ditu. Azazkal okerrak. Kale estu eta okerrak. Mutil hanka-oker bat. Oina okerra daukana beti dabil herrenka.

2 adj. Zuzena ez dena. Ik. makur1 2. Lagun okerrak. Gaizkilerik okerrenak. Ene ibilera okerren berri ongi zekien batek. Uste zuzenez nahiz okerrez. Bigarren alde txarra okerragoa da agian. Gorrotoa baino okerrago izan ohi den axolagabekeria. Okerretik okerragora doazela. Ondore txarra guretzat eta, geroan, okerrago dena, erlijioarentzat. Ez da hori okerrena.

3 (Adizlagun gisa). Oker dago zuhaitz hori. Txapela oker zeraman. Honela oker goaz. Liburu honetan oker ezarri diren hitzak zuzentzeko bidea. Kukuak oker jo dio (Ik. kuku). Oker atera da egin dugun gauza. Behin oker jokatu nuelako. Norbaitek oker edo zuzen, trakets edo dotore, lantzen ez badu, lantzeke geldituko da alorra. Gu baino okerrago bizi da. Inoiz baino hobeto ari beharrean, ezin okerrago jokatuak gara. Hainbat okerrago guretzat. Hori gaizki dago, eta beste hori okerrago. Baina hemen oker-aditu eta nahasketa asko daude. Bere hutsegiteak eta oker esanak zuzentzeko.

4 iz. Makurra, hutsa; oker dagoen gauza. Gure hutsegite, oker eta gaiztakeria guztiak. Barka bekit, okerrik itzurtzen bazait, presakaegi irakurri dudalako. Prest nago okerrak zuzentzeko, erakusten dizkidaten bezain laster. Maiz esan da, eta okerrik gabe, noski, irakurgai irakurgarrien beharrean gaudela. Ez zuen uste lanbide horretatik okerrik etorri behar zitzaionik. Nahasmendu hori, zuzen-okertzaileek berek sortu dute, gero oker-zuzentzaile ager daitezen. Zuzenak okertzen, okerrak makurtzen. Aukeraren maukera, azkenean okerra (esr. zah.).

5 adj./iz. Begibakarra. Itsuen herrian okerra errege (esr. zah.).

oker egin 1 Gauza txarren bat edo hutsen bat egin. Besteren batek oker eginda, niri nahi zidan erantsi. Oker egin dut eta barkazio eske nator. Oker egin duzu?, ordaindu ezazu. || Hasten da jendea neska gaixo hark zer oker egin zuen galdezka. Begira, sendatua zaude eta ez gehiago okerrik egin. Oker handia egingo genioke, ordea, egileari, bide horretatik abiatuko bagina.

2 Haizeak oker-oker eginik utzi ditu zuhaitz asko. Gorputza oker-oker eginda.

3 iz. Okerra, hutsegitea. Barkatuko didak nire oker egina?

oker egon Arrazoirik ez izan. Hori uste baduzu, oker zaude. Baina, oker ez banago, bestetara zuen isuria Orixek. Ez dut uste oker nagoenik, eta ez nuke inolaz ere oker egon nahi. Ustez oker daudenak zuzendu beharrez. Oker nengoen, oker baino okerrago.

oker ibili Oker egon. Oker dabil, oker, beste munduraino helduko dela uste badu. Oker ez banabil, bada beste demagogia mota bat ere. Gero eta okerrago gabiltza.

okerreko adj. Zuzena ez dena, hutsegite edo nahaste baten ondorio dena; kontrakoa. Okerreko bidea hartu zuten. Gauerdi aldean etxeratu zen, bestetan baino basotxoren bat gehiago edanda, eta okerreko etxean sartu zen. Okerreko aldera ihes zihoazkion txerriak.

okerrera egin Egoera okerragora igaro. Ik. okerrera jo. Gehiegi edanez gero, gaitzak okerrera egingo zuelakoan. Egoerak okerrera egin dezakeela ohartarazi digute.

okerrera jo Okerrera egin. Gaixoak, azkenengo egunetan, okerrera jo du. Eguraldiak okerrera joko duela esan digute.

on1

1 adj. Bere egitekoa ongi betetzen duena; espero den bezain egokia edo onuragarria dena. Anton. txar. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, ebakitzeko sortua delarik; eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Ohe ona. Belarri onaren jabe denak. Idazle horietan gauza on asko ikas daitezke. Bere landan hazi ona erein duen gizona. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun, ikusteko dago oraindik. Gure alde onak eta bertuteak. Euskara onean idatzia. Aholku onaren bila. Harrera ona izan. Berri onak ekarri ditu. Egoera onean. Ezkon zaitez ordu onean. Modu onean. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Eguraldi ona denean. || (Pertsonez mintzatuz). Langile ona. Irakasle ona izan duelako. Adiskide on batzuek eskatu didatena. || (Izen gisa). Ona eta txarra bereizten dakitenei.

2 adj. Ongi egina. Hiztegi onak behar ditugula. Presta zaitez aitortza on bat egiteko.

3 adj. Handia, ederra. Ukaldi on bat hartu du. Orraztaldi on bat behar du argitaratu baino lehen. Irabazi ona ateratzen dutela.

4 adj./iz. Zintzoa; moralak eskatzen duena betetzen duena. Anton. gaizto. Gizon prestu eta kristau onak. Morroi on eta leiala. Sarituko ahal ditu zeruan Jainko onak! Onak izan. Onegia zela etsairik inon izateko. Eguzkia onen eta gaiztoen gainean altxarazten baitu. Onei betiko zoriona emateko. || Gizon bezala, nor zen bera baino zuzenagorik, onagorik, jatorragorik, euskaltzale jakintsu eta porrokatuagorik? (Ik. hobe) || Liburu onak irakurriz.

5 adj. Ontasuna adierazten duena. Bihotz oneko gizona. Egin denaren fede ona erakusteko. Jaidura onak. Obra onez hutsik bezain asmo onez beterik.

6 adj. (Zenbait esapidetan). Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Gogo onez eta inork behartu gabe. Erabaki hori jendeak begi onez ikusi zuen. Merezi onez irabazi duen izena. Ez du onik izango bere xedera heldu arte: ez du bakerik izango bere xedera heldu arte.

7 iz. Zerbaitentzat edo norbaitentzat egokia edo onuragarria den gauza. Ez da gaitzik, onik ez dakarrenik. Erostunaren ona eta saltzailearena ez omen datoz bat beti. Zein da gure helburua, geure buruaren atsegina ala euskararen ona eta bizia? Edozein izakik bere ona bilatu ohi du. Herriaren onari begiratu behar dio herri gizonak.

8 iz. Ongia. On eta gaizkiaren arteko borroka.

9 iz. pl. Ondasunak. Aberatsak bere onetarik behartsuari emanez.

(neure, bere...) onean (egon, jarri...) Lasai, norberaren onetik atera gabe. Orduak aurrera eta ez zela ageri ikusita, ez nengoen neure onean.

(neure, bere...) onetik atera (irten, ilki) (Neure, bere...) senetik atera; dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

onean 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Ik. onez onean 2. Onean ez bada txarrean egin beharko duzu. Ikusiko duzu nola aitortuko duzun, onean nahi ez baduzu, nik jakingo dut zer egin zurekin.

2 adb. Jarrera onean. Onean nago, eta gozoro-gozoro hitz egingo dizut.

3 adb. Onerako. Nork daki, ni urtebeterako aldentzea bion onean ez ote den. Txorakeriak esan dira hartaz, onean eta txarrean, baina, gogoko dugun ala ez, ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.

on eduki Eutsi, atxiki, bere hartan iraun. Lekukoek on eduki zuten hala zela. Erromako enperadoreak iraun zueno, latinak ere on eduki zuen.

on egin 1 Hitz haiek Andoniri on egin zioten. Jan dugun arrainak ez digu onik egin. Ikusteak ere ez dit onik egiten. Adiskideei on egitea eta etsaiei gaitz egitea dela zuzenbidea. || Aireak on handia egiten die belar eta zuhaitz guztiei. Zenbat on egiten duen jaunartzeko sakramentuak. Bizkaian hainbeste on egin duen liburu hau. Hori ikasteak ez digu on baizik egingo. On baino kalte gehiago egiten duten liburuak.

2 (Jaten ari denari esaten zaizkion jendetasunezko formuletan). On egin! —On degizula! —Baita zuri ere. On egin diezazula!

onenean 1 adb. Beharbada, agian. Onenean, zuk ere zigarroak erreko dituzu. Egunen batean zu ere, onenean, aita edo ama izango zara.

2 adb. Kasurik onenean. Iraupen laburra dute gehienetan; zenbait segundo, onenean, zenbait minutu.

onenean ere adb. Kasurik onenean. Ez zuela erdizka baizik egin, onenean ere.

onenera jota (ere) adb. Onenean ere. Onenera jota ere, bihar bukatuko dugu.

onera egin Hobetzeko bidea hartu. Eguraldiak onera egin du. Lucyk ez du onera egiten.

onera ekarri (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera ekarri, konortea berreskurarazi. Horiek guztiak ez dira nahikoa izango bere onera ekartzeko.

onera etorri 1 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera etorri, konortea berreskuratu. Ondoeza egin eta ordu erdian ez zen bere onera etorri. Lo pisu batetik esnatzen den baten gisa, neure onera etorri naiz.

2 (Gauzez mintzatuz). Espero dut gauzak bere onera etorriko direla. Gerrak lur jota utzi zuen Guatemala eta oraindik ez da bere onera etorri.

onera itzuli 1 Ipar. Onbidean jarri, on bihurtu. Gorputzak ez du huts egiteko desirarik izango, guztiz egongo da onera itzulirik.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri, senera etorri. Neure onera itzultzean, sarrera nagusian etzanda nengoen. Bere onera itzuli zenean, anbulantziak ospitalera eraman zuen.

3 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Lasaitu, baretu. Norak, bere onera itzulirik, barkamena eskatu zion Andreasi.

4 (Gauzez mintzatuz). Elur ekaitza gaindituta, bere onera itzultzen ari dira Euskal Herriko errepideak pixkanaka-pixkanaka. Urak bere onera itzul daitezen.

onerako 1 adb. Ondorio onerako, onuragarri. Ik. onean 3. Emaztegaia aurkitu, eta onerako izan dadila. Mundua itxuraldatzen ari zaigu, onerako edo txarrerako. Ikerlana beti onerako delakoan nago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Agintariari dagokiola, guztion onerako eta bakerako, gaizkileak zigortzea. Euskararen onerako izan zitekeelakoan.

onetan (-en atzizkiaren eskuinean). Ipar. Mesedetan. Saiatzen bagara lagunen onetan, sari ederra dugu guretzat gain hartan.

onez 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Atera zuen sastakai bat, onez ez bazen gaitzez, nahi zuena eragiteko.

2 adb. Asmo onez, fede onez. Onez al zatozte, ala gaiztoz? Onez emandako aholkuari ez zion jaramonik egiten.

3 adb. Onik. Etsaiengandik onez atera gaitu. Nire aitaren etxera onez itzultzen banaiz.

onezkoak egin Bakeak egin, adiskidetu. Zoaz lehenik zure anaiarekin onezkoak egitera.

onez onean 1 Asmo onez, fede onez; liskarrik gabe. Onez onean esan zien. Ez direla haserretuko, onez onean atzeratuko direla. Bere ahal guztiak egin ditu, onez onean gobernamenduko gizonekin bakean bizi nahiz.

2 Borondatez, indarra erabili gabe. Onez onean ematen ez duzuna bortxaz eman beharko baituzu. Ikusirik onez onean ezer egiterik ez zegoela. Onez onean ez baduzu aitortu nahi.

onez onez Onez onean.

on-gaitz pl. Alde onak eta txarrak. Proposamen baten on-gaitzak.

onik ez izan Bakerik ez izan, atsedenik ez izan. Ez zuen onik, bere Zumaia maitean baizik. Alaba ikusi gaberik, amak izango ez luke onik. Gure bihotzak ez du onik izango, Zuregan atseden hartzen ez duen arte. Hura margotu arte ez du onik izango.

onik onenean 1 Unerik onenean. Eta asko gelditzen dira ezer irabazi gabe eta onik onenean guztia galdurik.

2 Onenean ere.

on iritzi 1 dio ad. Maitatu. Ik. oniritzi. Bere emazteari on deritzanak bere buruari on deritza.

2 dio ad. Ongi iruditu, ongi iritzi. On deritzot zauden lekuan gelditzeko hartu duzun xedeari.

on izan 1 da ad. Antxumea, gazte deno, on da jateko. Gezurra on da, bidegaberik egiten ez duenean. On da euskaraz egitea. Uko egingo diet zuretzat on ez diren gauza guztiei. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. On litzateke, ez da ordea premiazkoa.

2 zaio ad. Gizonari ez zaio on bakarrik egotea. Bakoitzari on zaiona emanez.

3 du ad. Oiloek on dute mihura egosirik.

on izate, on-izate Ontasuna. Bere emaztearen maitasunak eta on-izateak zeharo irabazi zuen. Mundu guztiak daki zuk gizonen on-izatean fedea duzuna.

ontzat eduki Ontzat hartu. Bidegabekeriok ontzat dauzkan elkartea ona ezelan ere ezin izan daiteke.

ontzat eman Ontzat hartu. Erabakia ontzat eman zuten, eta auzia bukatu zen. Gobernuak egiten duen guztia ontzat ematen dutenak.

ontzat hartu Ik. onartu. Batek ontzat hartzen duena, ezinbestean, bestek arbuiatuko du. Mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzak. Azkenik, Euskaltzaindiak ontzat hartu du eta berretsi euskal aditz laguntzaile batua.

ostatu

1 iz. Diru truke jan eta lo egiten den etxea. Zaragozako ostatu batean igaro zuen gaua. Ostatu batean gela bat hartu. Ostatu batera joan beharko diat jatera. Ostatuko etxekoandrea. Ostatuko nagusia. Ostatuko neskarekin hizketan. Gipuzkoako ostatu garbi txukunak. Ostatu eske gabiltza, ez arren ukatu. Ostatua ordaindu gabe ihes egin zuelako. Ostatu jabea. || Ikazkinaren etxea izan zen San Frantziskoren ostatua. || Gaurko ostatu, gure etxean baduzu. Ez da hemen zuentzat ostaturik.

2 iz. Ipar. eta Naf. Taberna. Ostatuz ostatu horditzen. Bezperak erratearekin, elizak hutsik eta ostatuak jendez beterik.

ostatu eman Ik. ostatatu 2. Seigarren miserikordiazko obra, bidezkoari ostatu ematea. || Haren etxean emango digute gaur gaueko ostatua.

ostatu hartu 1 Ik. ostatatu 1. Ilki zen hiritik kanpora Betaniara eta ostatu hartu zuen han.

2 Irud. Jainko handiak ene baitan hartu du ostatu. Jainkoak begira zaitzala usantza gaiztoak zure baitan ostatu hartzetik.

ostatuz egon Ik. ostatatu 1. Jendetza handia bildu zen apostolua ostatuz zegoen etxera.

sasoi

1 iz. Nekazaritzari dagokion lanen batean aritzeko garai egokia. Ereiteko sasoia. Artoak bere sasoian jorratzen ez dituenak. Uzta biltzeko sasoian. Abuztuak sasoirik hoberenean zeuden egunetan. Loratzeko sasoian zeudela. Sasoiz kanpoko loreak. Etorri nintzen Pithiviersera beterraba sasoia egitera. || Sasoira ekar itzazu belar eta fruituak. Ez zuen nahi zoritu arte, bere sasoira heldu arte nehork uki zitzan.

2 iz. Garaia. Non zegoen sasoi hartan gipuzkeraren nagusitasun hori? Sasoi hartako giroari amore emanaz. Ezkontzeko sasoia heldu zaio. Sasoian sasoikoa beti da ondoen. Gauzarik hoberenak ere sasoian eta neurrian baizik ez direla on guretzat. Urte sasoiak: urtaroak. Sasoi honetan euri anitz. Gure sasoiko jendea.

3 iz. Giza bizitzaren garai bakoitza, bereziki osasuntsuena, gorputzaren aldetik beteena. Gaztaroa, Jainkoak gizonari eman dion sasoirik ederrena. Gizona egon arren sasoi batean gordin, heriotza etortzean izaten da berdin. Ez nuen nik ezagutu sasoiaren kemena eta karra gainezka zerionean. Orain hogei bat urte sasoian nintzen.

4 iz. Gorputzaren sendotasun eta osasun betetasuna. Hori duk sasoia! Osasun ona, sasoiarekin, lanerako beti gazte. Hogeita lau urtetan banuen sasoia. Sasoia joan eta gero. Txorakerian ibili ginen sasoi genuen artean. Hogeita hiru-lau urte ditu, sasoi ederra mutilak. Probintzia hartan ez baita falta sasoi oneko gazterik. Oinutsik joateko ere ez hago hi sasoi txarrekoa.

sasoian egon Osasun betetasunean egon. Gure gizona sasoian dago.

sasoiko adj. Sasoiko barazkiak. Gazte sasoiko garen artean txanpon mordoxka bat egin. Lehen, sasoiko nintzenean. Gazteak, sasoikoak eta zaharrak. Gazte maitea, zuk badakizu ni zer sasoiko nagoen. Gizon sasoikoa, alargunak hartu duena.

seguru

1 adb. Heg. Dudarik edo zalantzarik gabe. Ik. segur; ziur 2. Seguru dakit ez zabiltzala zu niregandik ihesi. Egia den ala ez den seguru jakin ez.

2 adb. Heg. Arriskurik gabe. Jainkoaren adiskidea banaiz, seguru nago arerio guztietatik.

3 adj. Heg. Ziurra. Ik. segur 2. Hizkuntza eredu eta gidari segurua. Gauza segurua da.

4 adj. Heg. Hutsezina. Bekatu guztien erremedio seguru eta erraza.

5 adj. Heg. Arriskurik gabea. Bide zuzen eta segurua. Euskararen zoria ez da gauza segurua, askozaz hobekiago dabil munduan judua.

seguru asko Esaten dena hala izango delako ustea adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. segur aski; seguruena; segurutik 2; ziur asko; seguruenik. Komedia hau, nire iritziak ezer balio badu, ondu dituenetarik onenetakoa dugu, seguru asko. Horrela izango da, agian, zenbaitentzat; ez, seguru asko, gehienentzat.

seguru egon Zalantzarik ez izan. Bai, seguru nago. Ustez seguru egonagatik, kukuak oker jo dio.

so1

1 iz. Begirada. Herioaren so beltza. Zer so eztia! Nork jasan haren soa? Soa guganat itzuli ere gabe.

2 adb. Begira. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Guri so gelditu zen. Xoraturik kanpoari so iragan ditut orenak. Begiak behera so.

so egile, so-egile Zerbaiti so dagoen pertsona. Ik. ikusle. Lau pilotarien joko azkar eta abila nola aipa; so egileak begiak zuriturik zeuden.

so egin Begiratu, behatu. So egiozu. Halako irri maltzur batekin so egiten zidan. So egizu nor heldu den. || So bat ere egin gabe.

so egon 1 Begira egon. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Txoria haurrari so dago, eta mirailari so aldizka. Atzera begira dago, lehenari so. Leihotik so dagoela.

2 Adi egon. Nik erranei so bazaude. So egiozue, jende onak, istorio eder honi. So ez dagoena geroari, deiez dagokio goseari (esr. zah.).

zain3

adb. Itxaroten. Ik. aiduru. Begira nor dudan, aterpean zain. Peñafloridak eta beste zalduntxoek hasi zuten lanbidea zain daukagu oraindik, ez baitu bestek geroztik gehiegi aurrerarazi. Zain gelditu.

zain egon 1 Itxaroten egon. Hainbeste hilabetean zain egonda. Ez dugu luzaroan zain egon beharrik, zein bidetarik dabilen antzemateko. Han zeuden zain.

2 (Ezkerrean duen izen sintagmak -en atzizkia hartzen duela). Etorkizunaren zain gaudelako. Esaten digutenaren zain itsu-itsuan bagaude. Ez egon nire zain.

3 (Osagarritzat zehar-galderazko mendeko perpaus bat hartzen duela; mendeko aditza geroaldiko forman doa, eta laguntzailea ezabatu egin daiteke). Linboan-edo dagoela, nork handik aterako duen zain. Udaberria noiz etorriko zain daude artzain guztiak.

4 (Osagarritzat -tzeko atzizkia hartzen duela). Ordaina hartzeko zain nago, hara joateko.

5 (Osagarritzat era burutua hartzen duela). Besteak etorri zain geundela.

zaputz1

1 adj. Jendearen lagunarteari ihes egiten diona. Jende zaputza da hori.

2 iz. Muzinaldia, umore txarra; arbuioa, gutxiespena. Zaputzarekin dago. Italiarrak bere zaputza barruan gorde zuen.

zaputza hartu, harrapatu Norbaitekin haserretzearen ondorioz, isilik eta muturtuta geratu. Txikitan bezalako zaputza harrapatu du.

zaputzean egon Muzinduta egon, umore txarrez egon. Neskatila zaputzean dago.

zaputz egin Muzin egin. Ba omen dira emakumeak, zaputz egiten dutenak eta mututurik geratzen direnak, zeren gizonak debekatu dien zerbait. Gaurko gazteek zaputz egiten diote euskarari.

zuzen

1 adj. Norabidez aldatzen ez dena, alde batera nahiz bestera makurtzen edo okertzen ez dena. Bide zuzen horretatik sekula ez saihesteko. Izeiaren gerria zuzena da oso. Enbor zuzenekoa da eta adar sendoak ekartzen ditu. Lerrorik laburrena lurgainean, ez da lerro zuzena. Irakurlea aspertu egiten dute maiz bide zuzen eta zabalek: bihurgune ezkutuak nahi ditu, gora eta beherako aldapa zorrotzak, ustekabeko bidegurutzeak. Erraz ziruditenak zailduz eta zuzen ziruditenak bihurrituz.

2 adj. Mat. Angeluez mintzatuz, 90°-koa.

3 adj. Bitartekorik gabea. Haren ondorengo zuzena. Berri zuzenagorik eta zehatzagorik ez dugun bitartean. Harena ez baita gure arteko umorea, atzerri haietako "humour" delakoaren kide eta oihartzun zuzena baizik. Bide zuzenetik dakit. Esplikatu dudana besteren gogoeten ispilu zuzen izan ledin nahi nuke.

4 adj. Egiaren araberakoa. Ez dut uste iritzi hori zuzena denik. Erantzun zuzena emango luke baita kamutsenak ere. Ezaguera zuzenak berak erakusten du, epetan gauza emateagatik ezin ken daitekeela ezer. Beste zerbait ere aurkitzen dut haren esanetan, aski zuzen ez deritzadana. Idazle ikasi haiek herri hizkeratik ahalik eta urrutien saihesten ziren; beraz, ez ditugu lekuko zuzen, hizkuntza jendeak nola erabiltzen zuen jakiteko. || Itzulpen hau, berriz, zuzena izanik, jatorra da.

5 adj. Zuzentasunaren araberakoa. Irakats iezadazu zeure lege zuzena. Jainkoaren tribunal guztiz zuzenean. Nire epaia zuzena da, ez baitut nire nahia bilatzen. Eskabide zuzena izanik. Eta darabiltzagun asmo guztiak ere ez direla, gerok darabiltzagulako, artezak eta zuzenak. Ez litzateke zuzen orduan esan nizkizunak orain aldatzen hastea. Hori ez da jokabide zuzena. Zuzen dena emango dizuet. Zuzen eta bidezkoa da.

6 adj. Arauen edo ereduen araberakoa. Idazkera zuzen batean, hots bakoitzari letra bat dagokio. Bertso egokiak eta kaxkarrak bereizteko neurri zuzena. Ez du gauza zuzenik egingo. Badaiteke galderak berak makurrak izatea, zuzenak izan beharrean. Saioetan teoriak, eta teoria zuzenak, behar du izan gidari. Ekidin hori zuzena ote zen ala hutsen batek sortua. -en da atzizki zuzen bakarra horrelakoetan. Faksimileak, nahiz bere arloan probetxugarriak izan, ez dira edizio kritiko onaren ordain zuzen.

7 adj. Bakoitzari dagokiona ematen diona, zuzentasunez jokatzen duena. Haurrak, lauda ezazue gure Jainko zuzena. Epaile zuzen baten aurrean. Ihes egitea aitor-entzule zuzen, arimazale eta begiratuetarik.

8 adj. Jainkoaren legearen edo lege moralaren arabera jokatzen dena. Zakarias gizon ona eta zuzena zen. Humphrey Bogart ere, makur antzeko gizon zuzena, hor daukagu. Guztiz langile ona da eta bere obretan zuzena. Nekazari zuzen, garbi eta Jainkoaren beldurrekoak.

9 (Izen gisa). Zuzen dagoen gauza. Zuzenak okertzen, okerrak makurtzen. Aitzitik, nahasmendu hori zuzen-okertzaileek berek sortu dute, guztiok dakigun bidez, gero, oker-zuzentzaile ager daitezen.

10 iz. Zuzentasuna. Bakea eta zuzena. Gizarteko zuzenaren alde dago Eliza. Besterena zuzen kontra hartzea. Zuzenaren kontrako legea.

11 iz. Eskubidea. Ama guztiek bere umeen gainean duten zuzen bera. Nik baino zuzen gehiago du zurekin ezkontzeko. Denak lur beraren umeak direnez gero, zuzen berak dituzte. Bazuen zerbait zuzen, apaizetxean zenbait sar-jalgi egiteko. Euskara ken, zer zuzenez? Jainkoaren beraren gozamenera zuzen izatea. || Paretetan josirik dauden harriek ere zuzen dute eta arrazoi, bekatariaren kontra jaikitzeko.

12 iz. Mat. Definitzeko bi puntu besterik behar ez dituen lerro infinitua. Ik. lerro zuzen. Zeren hiru puntuak lerrokaturik baldin badaude, orduan ez da zirkulu bat pasatuko, zuzen bat baizik.

13 adb. Norabidez aldatu gabe, alde batera nahiz bestera makurtu edo okertu gabe. Jainkoaren bidean zuzen dabilena. Oraindik lepoa zuzen daramazu. Kontaketaren haria zuzen segi dezan. Aurrez aurre eta zuzen begiratuz. || Trebes heldu diren gauzak nik zuzen ditut hartzen.

14 adb. Zeharkakorik gabe. Isidro elizara bezala, zu tabernara zuzen. Zuzen helbururaino. Manresa aldera jo zuen zuzen-zuzen. Gaiari zuzen-zuzen dagozkion oharren bat edo beste. Errekara goaz zuzen baino zuzenago.

15 adb. Zuzentasunaren arabera; egiaren arabera. Ik. zuzenki1. Zuzen ikusteko eta zuzen erabakitzeko, burua bezain bihotz garbiko jendea behar. Bere eginbideetan herriaren alde zuzen jokatu zuen. Nola igartzen diogu lehenengoz ikusten dugun norbaiti, eta % 90etik gora zuzen igarri, zer pentsa dezakeen honetaz eta hartaz? Mende honetako arazoak ere ez daude aski zuzen kontatuak, ezjakinaren poderioz, noski. Nire patuak, edo zuzenago esateko, nire bekatuak eragin zuen. Uste zuten, zuzen noski, ez zirela euskara nahaspilatzen eta zikintzen ari. Jaunaren esanak zuzen egitea. Neure iritzi ezkorretan zuzen banabil. Ez nintzateke, haatik, egiaren aldeko zuzen agertuko, guztiok dakigun zerbait isilduko baldin banu.

16 adb. Ereduaren edo arauen arabera. Norbaitek oker edo zuzen, trakets edo dotore, garbi edo mordoilo lantzen ez badu, lantzeke geldituko da alorra. Neurria bera ere ez zuen, dirudienez, txit zuzen erabiltzen beti Imazek. Dioena zuzen badago. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak. Txartelok alfabetoari jarraituz zuzen ipini ondoren, paper handietara aldatu nituen. || Heriotza zetorkionerako arimako gauzak zuzen ipini nahirik.

17 adb. Zehaztasunez. Guztia zuzen eta zehatz kontatuko digu. Prezioak, zuzen esateko, ez dauzkat gogoan.

zuzen egon Arrazoia izan. Anton. oker egon. Gauza batean zuzen dago. Zuek maisu eta jaun deitzen nauzue; eta zuzen zaudete, halaxe naiz eta. Nor zegoen zuzen?

zuzenetara adb. Zuzen.

zuzen ibili Zuzen egon, arrazoia izan. Uste dut, ordea, zuzen zebilela Irigarai eta gu oker.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper