forma=arin 14 sarreratan aurkitu da.

arin

1 adj. Pisu edo astuntasun gutxikoa, erraz jasotzen dena. Luma bat bezain arina. Airea baino arinagoa. Zama hain arina. Pisuagoak beherantz eta arinagoak gorantz doazelako. Pisatu zaitu, eta arin aurkitu zaitu. Jantzi arinak. Hegaztirik ez da arinago andreen gogoa baino (esr. zah.).

2 adj. Larria ez dena. Bekatu arinak aitortu beharrik ez dago. Borondate pixka bat eta egun gutxiko neke arin bat.

3 adj. Loaz mintzatuz, astuna edo pisua ez dena. Hain lo arina nuen, non sinetsita bainengoen gaua esna ematen nuela.

4 adj. Otorduez mintzatuz, urria, gutxi betetzen duena. Ibilaldia arratsaldez egin behar baldin bada, bazkari arina egitea komeni da, koipe askorik gabea. Pausatzera utzi baino lehen, afari arin bat eskaini zion.

5 adj. Erraz eta bizkor higitzen dena. Hanka arin eta biziko dantzari bat haren inguruan jiraka eta bueltaka. Eskuin kolpe freskoa, ezker esku arina ditu pilotari horrek.

6 adb. Laster. Arin ibili. Ezpainak arin higituz. Goizean, jaikitzen zaren bezain arin. Arinegi ahaztu. Baserrira arin-arin doa nagusia.

7 adj. Heldutasunik gabea, zentzu gutxikoa. Hankak arinak eta burua arinagoa. Ez fidatu horrekin, arina da eta.

8 adj. Behar den ardura gabe egina. Zin arina.

9 adb. Behar den ardura gabe. Erakusketak bururik gabe egina dirudi, oso arin moldatua.

10 adj. Hizkl. Aditzez mintzatuz, balio semantiko arina duena, egoera edo gertaera bat adierazten duen osagarria behar duena predikatu sendoak osatzeko. begira-k egon aditz arinarekin edota bestelakoekin predikatu konplexua sor dezake batzuetan.

arin egin Bizk. Laster egin. Bidexka bihurritik gora arin eginez.

erre-arin adj./pred. Azaletik errea edo gutxi errea. Bildotsa erre-arin xamarra zegoen. Sutan, txingar artean, erre-arin dagoen sardina.

jan-arinean, jan-arin adb. Gutxi janda. Gaur jan-arin samar pasatu dut eguna. Jan-arin joan behar du ohera. Jan-arinean probatu behar da sagardoa.

afari

iz. Iluntzean egiten den otordua; otordu horretan hartzen den janaria. Afaria prestatu. Afariak on egin zidan. Ez zien afariak gaitzik egin. Familia afaria. Azken afaria.

afaria egin 1 Afaria prestatu. Afaria egin gabe zuen.

2 Afaltzeko prestaturikoa jan. Ik. afaldu. Eta gero, afaria egin dute Bonnet plazako ostatuan. || Igaro zituen egun asko bazkari eta afari ederrak egiten. Mikelekin egindako afari hartan.

afari arin 1 iz. Afari ez oso oparoa. Ik. afari lege. Pausatzera utzi baino lehen, afari arin bat eskaini zion.

2 iz. Barau egunetako afaria. Ik. afariusi. Zelako janariak har daitezke afari arinean?

afari lege, afari-lege iz. Afari arina. (Batez ere afari legea egin esapidean erabiltzen da, jatordu hori egiteko betebeharra-edo nolabait bete dela adierazteko). Gaurkoagatik, egin dugu afari legea. Etxera iritsi, afari legea egin eta ohean sartu zen. Afari legea egin eta orbel gorriaren gainean etzan ziren. Gaua pasatzeko aterpea eskaini zioten, baita afari legea ere.

afari-merienda iz. Ilunabarrean egiten den otordua. Hogeita bost lagunek afari-merienda dugu gaur Olerrian.

afaritako adb. Afaltzeko. Afaritako lekua. Afaritako ez zela falta arraina saltsan.

afaritan adb. Afaltzen. Afaritan ari ginela. Anitz edan afaritan.

afaritara adb. Afaltzera. Goazen orain afaritara, gero lotara.

arin-arin

iz. Euskal fandango mota. Arin-arinak dantzatzen.

arinka

adb. Lasterka. Arinka joan. Arinka eta presaka errezatu. Arinka badabil konfesorea, ez badu aztertzen nondik datorren bekatua.

arin-arinka adb. Arin-arinka atera zen etxetik. Arin-arinka apainduriko lihoak.

bekatu

1 iz. Jainkoaren legearen edo Elizaren aginduen ohartuzko haustea. Ik. hoben 2. Bekatuak aitortu. Bekatuak barkatu. Bekatuak auhendatu. Bekatuen barkamena erdiesteko. Bekatutik atera. Bekatuez damutu. Zazpi bekatu nagusiak (Ik. bekatu kapital). Haragizko bekatua (Ik. bekatu haragizko). Bekaturako bideak (Ik. bekatu bide). Zuen artean bekaturik ez duenak bota diezaiola lehenengo harria. Bekatu handiak ezkutatu dituzulako. Bi bekatu suerte dira: jatorrizko bekatua eta bekatu aktuala.

2 iz. Hutsegitea. Horri ezer ematea, bekatu larria. Ezin barkatuzko bekatua.

bekatuan adb. Horditu eta bi alabekin bekatuan erori zen. Bekatuan bizi dira. Bekatuan sortuak baikara.

bekatuan egon Bekatuan dagoena ezin sosega daiteke.

bekatu arin iz. Larria ez den bekatua. Bekatu arinak aitortzea ez da beharrezkoa, baina bai on handikoa.

bekatu astun iz. Bekatu larria. Bekatu astunik duzunik, ez dakit behintzat; eta ezingo zaitut infernura bota.

bekatu bide, bekatu-bide iz. Bekatu egiteko aukera edo bidea. Janzkerak ez du behin ere bekatu bide bihurtu behar.

bekatu egin Jainkoaren legea edo Elizaren aginduren bat ohartuki hautsi. Bekatu egin dut zeruaren aurka eta zure aurrean. Gehiago bekaturik ez egiteko. Bere bihotzean bekatu egin du.

bekatu eragin Bekatu eginarazi. Deabruak, gizonari bekatu eragiten dihardutenak.

bekatu haragizko iz. Haragikeriak eraginiko bekatua, haragizko bekatua. Ezkonduta zegoen emakumeak, bekatu haragizkoa egiten bazuen, hamar urteko penitentzia zuen jaunartzerik gabe.

bekatu jatorrizko iz. Jatorrizko bekatua.

bekatu kapital iz. Kristauentzat, bekatu guztien iturburu diren zazpi bekatu nagusietako bat.

bekatu lagun, bekatu-lagun iz. Bekatu egiten laguntzen duen pertsona. Bere lehengo bekatu-lagun, eta orain egiazko emazteagandik, lau seme izan zituen.

bekatu larri iz. Bekataria graziazko biziaz gabetzen duen bekatua. Bekatu larriaren azpian debekatu. Munduaren aurrean hori baino larriago den bekatua egin zuela.

bekatu mortal iz. Bekataria graziazko biziaz gabetzen duen bekatua. Zordun dela dakienak eta pagatu nahi ez duenak bekatu mortala egiten du.

bekatu original iz. Zah. Jatorrizko bekatua.

bekatuzko adj. Hitchcock-ek bere bekatuzko bizian egin duen bekaturik larrienetakoa. Bekatuzko lanbidetzat daukate tabernaritza.

jatorrizko bekatu iz. Kristau erlijioan, Adamek eta Evak egin zuten eta gizaki orok jaiotzez dakarren bekatua. Geratu ziren zeruko ateak jatorrizko bekatu honekin itxiak.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Inori burutik behera kaka egin: iseka larria egin. Norbaitek burua lehengo lepotik, betiko lepotik izan: iritzietan, ohituretan ez aldatu. Zerbaitek bururik ez hankarik, bururik ez buztanik ez izan: zentzugabea, itxuragabea izan. Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan. Buru-loka izan: buruarina izan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Norbaitek buruan gatza izan: buruargia izan. Burua oso duenak: zoraturik ez dagoenak. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

(bere...) buruaz beste egin (Bere...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. kaskoa berotu; haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbaiten inguruan hausnartu edo kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirotzek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 adj. Bere egintzen erantzule dena. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

buruaren nagusi adj. Askea, inoren mendekotasunik gabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ik. buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

buru-argi adj. Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin adj. Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi (irudizko adieran). Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes iz. Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski iz. Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. zain eta muin. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero adj. Ik. burubero.

buru-bihotz iz. pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan iz. pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki iz. Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel iz. Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor adj. Ik. burugogor.

buru-gorri adj. Ik. burugorri.

buru-handi adj. Ik. buruhandi.

buru-harro adj. Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur iz. Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko iz. Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 iz. Burukada.

2 iz. Burutazioa.

buruko min 1 iz. Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 iz. Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buruko oihal iz. Buruzapia; bereziki, mantelina.

buru lan, buru-lan iz. Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile iz. Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-makur adb./adj. Ik. burumakur.

buru-motz adj. Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste iz. Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz iz. Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol iz. g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururako (-en atzizkiaren eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Ez da hori zure bururako egiten den gauza: ez da hori zuri dagokizun gauza.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil adj. Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

buru(ta)tik adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). (Neure, zeure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti adb. Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru adb. Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura adb. Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan;  + burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz ari izan Oroimenaz bakarrik baliaturik ari izan. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz esan Buruz ikasitakoa esan.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Buruz gain egin: gainditu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek. Buruz gain ibili: erabat lanpeturik ibili. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buruz ikasi Hitzez hitz errepikatzeko eran ikasi.

buruz jakin Oroimenaz bakarrik baliaturik jakin. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada.

buru-zuri adj. Ik. buruzuri.

buru-zut adj. Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitarteaz gero. Ik. barru 7. Bost urteren buruan: bost urte igaroz gero. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Denboren buruan: munduaren azkenean. Ororen buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo. Han hil zen zenbait urteren buruan.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

(neure, zeure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Neure, zeure... artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

buruarin, buru-arin

adj. Pertsonez mintzatuz, burua arina duena, zentzu gutxikoa dena. Ik. kaskarin. Gazte buruarin eta dantzazaleak.

erre2, erre, erretzen

1 da/du ad. Zerbait edo norbait suaren bidez ahitu; suak edo berotasun gehiegiak zerbait edo norbait erabat hondatu. Sasiak erre. Liburuak erre zituzten plaza erdian. Etxea erre zitzaion. Sutan egon arren, erretzen ez dena. Sorgina omen zelako erre zuten. Labe horrek ikatz gehiegi erretzen du. Erre usaina. Eguzkiak alorrak erre zituen.

2 da/du ad. (Hedaduraz). Lixibak arropa erretzen du. Izotzak landareak erre. Mihia erretzen duen edari bizia. Asunak eskua erre dio. Umeek ipurdia erreta izaten dutenean horrelako ukenduek azkura arintzen dute.

3 da/du ad. Irud. Gezur horrek erre dit harrezkero bihotza. Zure amodioan erre nadin. Hara so egiteko tirriak erretzen gaitu.

4 da/du ad. Janariak sutan prestatu, zuzenean nahiz labean ezarriz. Arkumea burruntzian erre. Labean erretzen da ogia. Ogi erre berri bero-beroak. Taloak nork erre? Gaztainak erre artean. Patatak erre edo egosi. Azala kiskalia eta barrua erre gabea.

5 du ad. Tabakoaren edo antzeko gaien kea arnasarekin hartu. Ik. pipatu. Zigarro bat erre. Pipa erretzen. Opioa erretzeagatik. Asko erretzen du.

6 da ad. Bonbillez mintzatuz, barneko haria hondatu. Gelako bonbilla erre da.

7 (Partizipio burutua izenondo gisa). Begi erreak. Pertsona erreak eta haserrekorrak. Estropada galdu zutenean, biak ibili ziren barruak jaten inoiz baino erreago eta zitalago. Lukainka errea edo frijitua. Sagar erreak. Arrain erre puska bat.

8 (Partizipio burutua izen gisa). Ik. erredura. Errearentzat, berriz, ur freskoa da erremediorik onena.

erre-arin adj./pred. Azaletik errea edo gutxi errea. Bildotsa erre-arin xamarra zegoen. Sutan, txingar artean, erre-arin dagoen sardina.

erre-erre egin Guztiz erre. Erre-erre eginda bukatu zuten denek, Hiru Erregeen Mahaira eguzki-galdatan igo eta gero. || Galtzaile izateko prest zegoela aitortu zuen, erre-erre eginda.

erre-opari iz. Jainkoari-edo eskaintzeko erretzen den opagaia. Non dago erre-oparitarako bildotsa?

erre-sunda iz. Bizk. Erre usaina.

hanka

1 iz. Gizakietan, beheko gorputz adarretako bakoitza. Ik. zango. Hankak mozturik eta besoak loturik. Eskuineko hankan zaintiratua dut. Hankak arinak eta burua arinago. Arbolatik erori eta hanka hautsi du. Min hartu du hankan. Oraindik lau hankan dabilen ume bat.

2 iz. (Abere eta animalietan). Zaldiaren lau hankak. Eperrak bi hanka ditu. Intsektu guztiek seina hanka dituzte. Atzeko hankekin ostikoka. Hanka altxatu eta pixa egin zuen. Hankak hautsita.

3 iz. (Gauzetan). Heg. Aulkiaren hankak.

4 iz. Heg. Oina. Hanka gaina erre zait olioa jausita. || Hanka bihurritu: orkatila bihurritu.

5 iz. Ipar. Aldaka, mehaka. Zaldiaren hanketan doa. Bi eskuak bi hanketara emanik.

hanka-arin adj. Hanka arinak dituena. Gazte hanka-arinak.

hanka-bakar adj. Ik. hankabakar.

hanka egin Ihes egin, alde egin. Leihotik atera eta teilatu gainetik hanka egin zuten. Bezero batek pagatu gabe hanka egin dit. Lapurreta egin zuen eta gero hanka. || Hanka!: alde! Hanka hemendik!

hanka geldian adb. Pilotan, bola-jokoan, jauzian eta kideko joko edo kiroletan, lekuan geldi, hankak mugitu gabe edo abaila hartu gabe (bola edo pilota jaurti, salto egin...). Hanka geldian hiru metroko saltoa egiten zuen. Erreboteak eta sakea hanka geldian egin behar izan zituela azaldu zuen. || (Bestelako testuinguruetan). Orain musika hanka geldian eta oholtza bati begira entzuten da. || Irud. Baina geroztik, "horraino heldu naiteke" esan izan balu bezala geratu zaigu, hanka geldian.

hanka hezur, hanka-hezur 1 iz. Berna-hezurra. Hanka-hezurrean hartutako ostikada. Ez du gurean gehiago hanka-hezurrik sartuko.

2 iz. Mehaka-hezurra. Etxekoandre gaztea, bi eskuak hanka-hezurretan, badoa erne-ernea sorora.

hanka hots, hanka-hots iz. Pauso hotsa. Ik. oin hots. Zaldi taldearen hanka hotsa entzun zuten.

hanka hutsean, hanka-hutsean adb. Hanka-hutsik.

hanka hutsik, hanka-hutsik adb. Oinutsik. Txakurrak bederen hanka-hutsik dabiltza bazter guztietan.

hanka jarri Adkor. Norbait nonbait sartu edo norabait iritsi. Ik. hanka sartu 1. Neure buruaz beste egingo nuke han hanka jarri baino lehen. Neil Amstrong izan zen Ilargian hanka jartzen lehena.

hanka joko, hanka-joko iz. Zangoen higidura; ihes egitea. Deituko diogu igel-igeria, igelaren higidurarekin antz handia duelako: hanka-jokoa igelarena berbera da. Hanka-jokoa eragin: ihes eginarazi.

hankak dantzatu Hankak arin, bizkor mugitu; lasterka egin. Erreboteko lanean ere badaki hankak dantzatzen. Tiro soinu bat izan zen, eta hankak dantzatu zituen.

hanka-luze adj. Ik. hankaluze.

hanka-motz adj. Ik. hankamotz.

hanka-oker Ik. hankaoker.

hanka puntetan, hanka-puntetan adb. Lurra behatz puntekin zapalduz eta orpoak altxatuz. Hanka puntetan atera zen gelatik. Hanka puntetan jarrita, aitari musu emateko ahaleginak egiten dabil.

hanka sartu 1 Adkor. Norbait nonbait sartu. Ez duzu etxe honetan hankarik sartuko. Horrek ez du elizan hankarik sartu ere egiten.

2 Okerreko gauza edo gauza desegokia egin edo esan. Esan orduko ohartu nintzen hanka sartu nuela. Beti hanka sartzeko beldurrez dabilenak ez du inon arrastorik utziko. Hanka sartu nuen, eta ezin orain atera, berriro sartu nahi ez badut behintzat.

hanka sartze, hanka-sartze iz. Okerreko gauza edo gauza desegokia egitea edo esatea. Uste dut hanka sartze itzela egin dudala. Ikasleek era horretako hanka sartze ugari egiten dituzte. Berehala konturatu nintzen nire hanka sartzeaz.

hanka-zabal adj. Ik. hankazabal.

hanka zain, hanka-zain iz. Hankako zaina; hankako zaina dagoen aldea. Zaldien hanka-zainak ebaki eta gurdiak erreko dituzu. Uhurika urrutiratu nintzen handik, hanka-zainetan makilazoa hartutako zakurra bezala.

hankaz aurrera (Predikatu-osagarri gisa, eraman, joan eta kideko aditzekin). Lgart. Hilik, gorpu. Horrelakoa izango da hori, hankaz aurrera eraman arte. Hankaz aurrera atera dute.

hankaz gora adb. Azpikoz gora, buruz behera. Hankaz gora erori. Dena hankaz gora zegoen. Amak esandakoak hankaz gora ipini zidan ordura artekoa.

hanken gainean 1 Adkor. Zutik. Ik. oinen gainean. Makal-makal, hanken gainean egoteko ere gauza ez zirela. Hanken gainean ezin egonik, hasi ziren zabu-zabuka.

2 (hanken gainean zutik jarri eta kideko esapideetan, indargarri gisa). Hanken gainean zutik egoteko kemenik gabe. Ozta-ozta dabil hanken gainean. || Bi hanken gainean zutik jarri ezinik dabil oraindik. Korrika bi hanken gainean, baloia oinetan. Geldi-geldi zegoen, lau hanken gainean zutik, eta alarauka hasi zen berriro (Ik. lau hankan; lau oinean).

hegazkin

iz. Airean ibil daitekeen ibilgailua, airea baino astunagoa, hegoduna eta motorduna. Ik. aireko. Hegazkinez joan. Hegazkina aireratu, lurreratu. Gerra-hegazkina. Garraio hegazkina.

hegazkin arin iz. Hegazkin txikia, aireratzean 5.670 kg edo gutxiago pisatzen duena. Hegazkin arin batek larrialdiko lurreratzea egin behar izan zuen atzo.

hegazkin konpainia, hegazkin-konpainia iz. Hegazkin bidez pertsonak edo gauzak garraiatzen dituen enpresa. Ik. aire konpainia. Air France hegazkin konpainia. Hegazkin-konpainiek ez dituzte bere gain hartzen zenbait kalteren ordainak.

hegazkin ontzi, hegazkin-ontzi iz. Hegazkinak lurreratzeko edo aireratzeko behar diren instalazioak dituen gerraontzia. Amiantoa du barruan Frantziako Clemenceau hegazkin ontzi zaharrak.

hoben

1 iz. Hutsa; errua. Ik. kulpa. Nire hoben guztien barkamenaren eske natorkizu. San Tomasek ezagutu zuen bere hobena. Seme bastartak berak ez du hobenik, baina bere aitarenagatik ekarri behar du burua behera. Euskara moldakaitz iruditzen bazitzaion, ez da hori euskararen hobena, baina bai haren ezjakintasunarena. Hobenik gabeko gizona. Zuk duzu hoben, zuk bakarrik. Horretan hobenik ez du. Hoben gabe zigortua (Ik. hobengabe).

2 iz. Bekatua. Zer hoben barkatzen dira aitortzaren bitartez? Hoben-neke edo penitentzia.

hoben arin iz. Bekatu arina. Hoben arinak aitortzera beharturik ote gaude?

hoben astun iz. Bekatu astuna. Hoben astunen bat egin dutenentzat.

hoben egin Kalte egin; bekatu egin. Zuzentasunari hobenik egin gabe. Hoben egiten digutenei barkatzea. Hoben egiteko borondateaz. Jauna, hoben egin nuen. || Zer hoben egin dut zure aurka, niri halako amorruz erasotzeko?

hoben larri iz. Bekatu larria. Hoben larrian bizi direnak.

jan1, jan, jaten

1 du ad. Janaria, ahoan txikitu ondoan, irentsi. Gazta jaten. Zortzi arrautza eta oilasko osoa jan ditu. Bi eltzekada jan zituzten. Ardiek belarra jaten dute. Asko, gehiegi jan. Hobe dela gutxi jan. Jan gabe bizi. Egunean hiru aldiz jan. Jaten eta edaten. Zer jan eta zer jantzi ez zeukala. Ez zeukala gaitzik, egonak eta ongi janak sendatuko ez zionik. Jateko gogoa. Egileak jateko onak diren perretxikoen eta toxikoak direnen bilduma egin du. Jateko orduan (Ik. jatordu). Jan ondoko otoitza. Haren jan aurreko otoi-erretolikak! Askok eta askok, jan ahala jan arren, ase-ase egiten ez badira, uste dute barau egiten dutela. Uste dute gorputzek beste munduan jan beharra izaten dutela.

2 du ad. Irud. Pipiek jandako ohola. Burdina, gogorra bada ere, herdoilak jaten du. Puska bat jan dio itsasoak. Oso arin mintzatzen da, baina hitzak janaz (Ik. hitza jan).

3 du ad. (Ondasunez mintzatuz). Bere ondasun guztiak jan ditu.

4 du ad. (Osasunaz mintzatuz). Bekatu horrek osasuna jan dielako.

5 du ad. (Jokoetan). Nik hari peoi bat jan nion eta hark niri beste peoi bat.

6 du ad. (Zikinaz eta kidekoez mintzatuz). Etxe garbiketa ez da eguneroko eginbeharra, bai, ordea, noizean behin egitekoa, hautsak jango ez bagaitu. Gure etxeak andre baten beharra du, bestela zikinak jango gaitu.

jan-arin(ean) adb. Gutxi janda. Gaur jan-arin samar pasatu dut eguna. Jan-arin joan behar du ohera. Jan-arinean probatu behar da sagardoa.

jan-berri adb. Duela gutxi janda. Jan-berri nago.

jan eta jan adb. Etengabe janez. Jan eta jan ari da. Santxo ere isilik, ezkurrak jan eta jan.

jan-zahar adb. Aspaldian jan gabe. Ageri zen jan-zahar zela. Jan-zahar egoteak jakiak on egiten ditu.

jaten eman Bizk. eta Gip. Ik. jatera eman. Gose denari jaten ematea.

jatera eman Ipar. eta Naf. Ik. jaten eman. Gose izan naiz eta eman didazue jatera.

oin1

1 iz. Gizakiaren zangoaren beheko zatia, hura zutik dagoenean lurra ukitzen duena. Ik. hanka; zango. Eskuak eta oinak. Eskuineko oina. Oina okerra daukana beti dabil herrenka. Oinak loturik zituelako. Oin aztarnak (Ik. oinatz). Haren oin-urratsik ez dute sumatuko. Oin baten gainean bira eginez. Oin gorrien gainean bide egiten zuten arrotzek bide hau hartzen zuten. Oin azpian darabilgun hautsa (Ik. oinazpi). Oinetan muin egin zion. Oinetako hautsa astindu. Zapatak jantzi berrian min egiten du, baina apur bat erabiliz gero, oinaren neurrira etortzen da. Luzaroan dabilela opa diogu, oin arinez abiatu den bidean. Irabaziak oinak arin (esr. zah.). || Mundu honetako ohoreak eta atseginak oinen azpian ezarririk.

2 iz. Hainbat animaliatan, hanka; hanka bukatzen den zatia. Ik. apo2. Untxiak aurreko eskutxo edo oin biak laburragoak ditu atzekoak baino. Erbiak oinetan ez du, ez, berunik.

3 iz. Hainbat gauzatan, lurra ukitzen duen zatia. Gurutzearen oinean zeudenak. Gernikako Arbolaren oinean. Aldarearen oinean.

4 iz. Oinarria, euskarria. Oin makalak ditu uste horrek.

5 iz. pl. Ohe, hilobi eta kidekoetan, oinak jartzen diren aldea. Bata hobiaren burualdetik eta bestea oinetan eserita. Iruditu zaio ohearen oinetan dakusala Jesu Kristo.

6 iz. Argazki edo irudi baten azpian jartzen den testu laburra, irudian ikusten dena nolabait azaltzen duena. Argazki oinak honela zioen: "Frantzia, 1944".

7 iz. Orrialde baten beheko aldea. Orrialdearen oinean azaltzen dira hitz horiek beren esanahiekin.

8 iz. Metrika klasikoan, bertso lerroaren osagaia den eta hura neurtzeko erabiltzen den silaba multzoa. Antzinako metrikako oinak. Lau oineko bertso lerroa. Azkeneko oina silaba bakarduna da. Oin luzeak eta laburrak.

9 iz. Euskal bertsoetan, errima duen hitza, puntu bakoitzaren bukaeran doana.

10 iz. Luzera-neurri zaharra, 30 bat cm-ren baliokidea zena; Britainia Handiko eta Ameriketako Estatu Batuetako neurri sisteman erabiltzen den luzera-neurria, 30,48 cm-ren baliokidea dena. Ingalaterrako oinak 30,5 cm balio du, eta Frantziakoak 33 cm; Gaztelakoak, aldiz, 28 bat cm. Hura zen gizona, hura; zazpi oin eta erdi bai luze. Hamabost oin eta hamar ontza luze da. Lau oin igo zen ura.

oina eman Bidea eman. Ematen zaiola bekaturako oina, bidea edo laguntza.

oina hartu Zerbait beste zerbaitetarako aitzakiatzat edo abiapuntutzat hartu. Norbaitek hemendik erasiarako eta juzgu okerrak egiteko oina hartzen badu, izango da bere kulpaz eta gaiztakeriaz.

oin-arin adj. Ik. oinarin.

oin arrasto, oin-arrasto iz. Oinatza. San Antonioren ermita ondoan dagoen harri batek oin arrasto garbia ageri du. Jesu Kristo gure Jaunak bere oin arrastoekin santutu zuen lurrera.

oinen gainean adb. Zutik. Ik. hanken gainean. Oinen gainean ezin egon direla. Ez naiz, bada, ni elefantea, oinen gainean lo egiteko.

oinez 1 adb. Oinak erabiliz. Oinez ibiltzen ahaztu zait. Bidez ibiltzea nahiz oinez, nahiz zaldiz, nahiz gurdiz. Etxera oinez joango gara. Oren bat behar da oinez oihana pasatzeko.

2 adb. Oinez ibiltzen. Oinez ikasi duen umetxoaren atzetik bere ama ibili ohi den antzera. Etxean zain, haurra noiz hasiko oinez.

oinez oin 1 Oina oinari loturik. Ikusiak zituen gizon-emakumeak dantzan, ezpainak ezpainei, eskuak eskuei, gerriak gerriei, gorputzak soinez soin eta oinez oin elkarri loturik.

2 Oina oinaren atzetik, ondo-ondotik, hurbil-hurbiletik. Berriro hasten ziren lerroz lerro, orpoz orpo, oinez oin, elurrak ezkutatutako bidetik zehar burumakur.

oin hartu Oinarritu.

oin hots, oin-hots iz. Pauso hotsa. Ik. hanka hots. Oin hotsak entzun.

oin lepo, oin-lepo iz. Oinbularra.

oin mutur, oin-mutur iz. Oin punta. Oin-muturra lurrean; orpoa, berriz, airean.

oin ohar, oin-ohar iz. Orrialdearen behealdean ezartzen den oharra. Oin oharretan azalpenak idatzi ditu.

oin punta, oin-punta iz. Oinaren punta. Oin puntak ukitu zizkion.

oin puntetan, oin-puntetan adb. Hanka-puntetan. Gizona oin puntetan atera zen gelatik.

oin sendagile, oin-sendagile iz. Oinaren gaitzetan eta deformazioetan espezialista den sendagilea. Ik. podologo.

oin zapal iz. Oinazpian arkurik edo gangarik ez duen oina.

oin zola, oin-zola iz. Oinaren azpialdea, zutikako egoeran zein ibiltzerakoan lurra ukitzen duena. Ik. oinazpi. Gizon osoak zirelako, burutik oin zolarainoko gizonak.

oinarin, oin-arin

adj. Oinak arinak dituena. Akiles oinarina uharte zuri batean azaltzen da, inork espero ez duenean.

Oharra: azken eguneraketa 2021-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper