forma=bero 12 sarreratan aurkitu da.

bero

1 iz. Materiaren egoera, tenperaturak gora egitean gauzatzen dena; egoera horretan dagoen zerbait ukitzeak eragiten duen sentipena. Ik. berotasun. Dirakien uraren beroa. Eguzkiaren, suaren beroa. Beroak landareak ihartzen ditu. Bero handia egiten ez badu. Bero zakarra. Kiskaltzeko, itotzeko beroa. Udako bero kiskalgarria. Indian azken egunetako bero-boladak normalean baino biktima gehiago eragin ditu. Lurretik halako bero sapa bat ateratzen zen. Beroaz erdi itoan. Beroa eman.

2 iz. Fis. Beste energia moten eraldaketatik datorren energia, bere gehikuntzak tenperatura igotzea dakarrena, eta gorputzetan aldaketa ezaugarriak eragiten dituena. Zerbaitetarako behar den bero kopurua. Garrantzitsua da hozkailuaren atzealdean airea ibiltzeko tokia uztea eta bero-iturrietatik edo eguzkiak zuzenean jotzen duten lekuetatik urrutiratzea.

3 iz. Arreske dagoen ugaztun emearen egoera. Ardiak beroan sartu dira.

4 adj. Gorputzarena baino tenperatura garaiagoa duena; bero sentipena eragiten duena. Ur, haize beroa. Burdina bero batez. Udako gau beroetan. Odol beroko animaliak. Bero samarra.

5 adj. Kartsua, gauzak gogoz hartzen edo egiten dituena. Batzuk bero omen ziren, eta besteak hotz, gehienez ere epel. Gogo beroz. Oinak hotz elizarako, bero ezkontzarako (esr. zah.).

6 adj. (Ekintzez mintzatuz). Agur bero bat. Musu beroak. Txalo beroak. Gure zorionik beroenak.

7 adj. Pertsonez mintzatuz, erraz sutzen dena. Gizon beroa, odol berokoa.

8 (Adizlagun gisa). Ez nintzen batere bero hara joateko. Hasi lanean sutsu eta bero. Bero jokatu.

beroan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Ik. berotan. Beroan buzkantza, beroan ezkontza. Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Beroan egon.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Beroan egindako adierazpenak. Ez genuen erabakia beroan hartu gura izan.

4 adb. Muskuluez mintzatuz, ondo beroturik. Beroan ez zuen horrenbeste min sumatu Errastik.

beroan bero adb. Ipar. Beroan, sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Beroan bero, zernahi gauza hitzeman du.

beroarena kendu Gehiegikeriaz edo hanpaduraz esandakoa zuzendu. Horrek esaten duenari beroarena kendu behar zaio beti.

beroaren beroz adb. Bero handiaren eraginez. Metalezko ahoari kea zerion eta Fionnen eskua, beroaren beroz, erretzen ari zen.

bero-bero 1 adj. Oso beroa. Salda bero-beroa.

2 adb. Eta bera bero-bero zegoen bitartean, emazte gajoa kanpoan, hotzak dar-dar eduki zuen.

3 adj. Oso kartsua. Hitz bero-bero batzuekin bizkortu zituen. Bai, gaztearen bihotzak bero-beroa izaten daki.

4 adb. Oso animatuta; erabat suturik, oso haserre. Bero-bero etorri zen. Taberna ipintzeko bero-bero zegoen orduan.

bero-beroan adb. Kartsuki. Bero-beroan, su eta gar, mintzatzen da. Jokatzen dituzte, bero-beroan, aldean dituzten txanpon guztiak.

bero egin (Eguraldiaz mintzatuz, singularreko hirugarren pertsonan). Ik. bero izan; bero egon. Hego-haizea badabil, bero egingo du. Bero egiten zuelako, ardi eta bildots guztiak pagadi bateko gerizpean etzanda aurkitu zituen.

bero egon Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zegoen kalean, bero etxeetan.

bero izan 1 Batez ere Ipar. Bero egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Bero zen han eta urik ez zen.

2 Bero sentipena izan. Larrazkena izanagatik, zenbait urrats egin orduko bero nintzen.

bero ponpa, bero-ponpa iz. Ingurune hotz batetik beroa hartu eta ingurune beroago batera tokialdatzen duen gailua, berogailu nahiz hozkailu gisa erabil daitekeena. Zerbait gehixeago gastatzeko prest bagaude, bero-ponpa instalatzeko aukera dugu.

berotan 1 adb. Tenperatura beroan, beroa dagoen artean. Burdina berotan jo behar da.

2 adb. Toki beroan, bero egiten duen tokian. Ik. beroan. Gorpuak berotan usteltzen ez uzteko. Azkar sendatzeko, etxean berotan egon eta likido asko edan.

3 adb. Sentimen biziek edo beroaldiak eraginik. Ik. bero-beroan. Berotan eginiko adierazpenak.

ez hotz eta ez bero 1 adb. Hala-hola, ez ongi eta ez gaizki. Ik. hala moduz; erdipurdi; hainbestean 2. —Ezteiak ondo, Joana? —Ez hotz eta ez bero, Kattalin, bake-bakean joan dira.

2 adb. (gelditu eta kideko aditzekin). Inongo interesik edo zirrararik erakutsi edo sentitu gabe. Ik. axolagabe 3. Olatu bat ez da ezer niretzat, ez hotz eta ez bero gelditzen naiz harekin.

aho

1 iz. Gizakietan eta hainbat animaliatan, ezpainetatik eztarrira hedatzen den barrunbea. Osorik sartu zuen ahoan. Txakurrak ahoan darama hezurra.

2 iz. Animalia batzuetan, janaria hartzen duten irekidura. Krokodiloak aho ikaragarria zabaldu eta umea irentsi zuen.

3 iz. Ezpainek inguratzen duten irekidura. Aho txikia du. Bigarren gurutzea, ahoan. Aho itxitik ez da sartzen eulia.

4 iz. Mintzoaren organoa. Ez du ahorik aski zu goratzeko. Aho hizkera. Euskaldun guztien aho-lumetan dabilena. Hitzak ahotik irten orduko.

5 iz. Hainbat gauzaren irekidura, bereziki sarbidekoa. Aho meharreko leizea. Kanpaiaren ahoa. Mahukaren ahoa. Eltzearen ahoa estaltzeko. Soinekoak zarpail, oinetakoak ahoa zabalik.

6 iz. Haize musika-tresnetan, putz egin eta soinua sortzeko, hodiari eransten zaion pieza.

7 iz. Ibaiaren bokalea. Rodano ibaiaren ahoetaraino.

8 iz. Tresna ebakitzaile baten ertz zorrotza. Ik. sorbatz. Aizkoraren ahoa. Bi ahoko ezpata. Tunela argi bizi batez bete zen ezpataren ahoari zerion distiraz!

ahoa ireki Adkor. Hitz egin; hizketan hasi. Ik. ahoa zabaldu. Enekin ez du ahorik ere irekitzen. Ahoa ireki ahala, sermoia sortzen zen haren ezpainetatik.

ahoa itxi Adkor. Isildu; ahoa itxi isilik gelditzeko. Burua makurtu eta ahoa itxi. Ezin ahoa itxirik eduki. Ahoa itxita edukitzeko agindu garratzak eman dizkiot.

ahoan adb. (-en atzizkiaren eskuinean, mintzamenaren organotzat hartua). Ik. ahotan. Kanta ederra, gaur arte herriaren ahoan, zorionez, irauna. Goierrikoen ahoan entzuten diren hitzak.

aho artatzaile, aho-artatzaile iz. Ipar. Dentista.

ahoa zabaldu Adkor. Hitz egin; hizketan hasi. Ik. ahoa ireki. Ahoa zabaldu gabe kendu zituzten oinetakoak. Ahoa zabaltzeko denbora utzi gabe.

aho batez adb. Erabakietan edo iritzietan, guztiak ados datozela, inor kontra agertzen ez dela. Aho batez eman dute saria. Euskal literaturaren lanik ederrentzat aho batez aitortzen dugun liburu hau.

aho-bero adj. Ik. ahobero.

aho(a) betean adb. Zerbait esateko eraz mintzatuz, garbi eta itzulingururik gabe, esaten denarekin atsegin hartuz. Gezurrik doilorrenak ahoa betean jaurtiz. Ahoa betean eralgitzen ditugu goresmenak. Aho betean aitortua.

aho(a) bete haginekin Espero zena lortu gabe, guztiz harriturik. Hor konpon! esan, eta aho bete haginekin utzi zituen. Aurten Euskal Herrira freskura bila etorri direnak aho bete haginekin geldituko ziren.

aho(a) bete hortz Espero zena lortu gabe, guztiz harriturik. Azeria ahoa bete hortz gelditu zen, bere gosea ase ezinik.

aho(a) beteka adb. Ahoa betean. Denok ezagutzen dugu hirukote famatua: Askatasuna, Berdintasuna, Anaitasuna, aho beteka gure politikariek darasatena.

aho(a) beteko adj. Ikusiko duzu nola bihotza berpiztuko zaizun ahoa beteko baietzaz.

aho(a) betez Ahoa betean. Ahoa betez mintzo ziren.

aho ganga, aho-ganga iz. Ahosabaia.

aho-handi adj. Ik. ahohandi.

aho korapilo, aho-korapilo iz. Esaldi esangaitza, bereziki mihia trabatzeko jolas gisa esanarazten dena.

ahoko soinu iz. Aho soinua.

ahoko zulo 1 iz. Adkor. Ahoa. Hurbildu zitzaion Santxo, ia-ia bere begiak ahoko zuloan sartzen zizkiolarik. Zenbaiti ateratzen zaio gezurra ahoko zuloa betean (Ik. ahoa betean).

2 (ahoko zuloan utzi eta kideko esapideetan, 'esku-eskura, aukera-aukeran utzi, jarri' adierarekin). Mohak ahoko zuloan utzi zion baloia, baina gora bidali zuen burukada.

aho-mihi iz. Ahoa eta mihia. (Kasu markaren batekin erabiltzen da, pluralean edo mugagabean). Jendeen aho-mihiek aldatu dute izen zaharra. Gizalditik gizaldira aho-mihiz heldua.

aho-mihitan adb. Ahotan. Aho-mihitan hartu, ekarri, ibili. Aho-mihitan erabiltzen dute maiz auzi hori.

ahora eman Norbaiti zerbait ahora eraman, ahoratu. Esponja ozpinetan busti zuen, eta makila luze bati erpinean ipinita, ahora eman zion.

ahora etorri Pentsamenduez, hitzez edo kidekoez mintzatuz, bururatu. Ik. ahoratu 2. Ahora etorri zitzaizkion biraorik ikaragarrienak esan eta gero. Hizkuntza hori berez baitzetorren ahora, batarekin eta bestearekin mintzatzeko.

aho soinu, aho-soinu iz. Ahoz jotzen den musika-tresna txikia, metalezko egitura batean dituen mihi batzuk dardararaziz soinua ateratzen duena. Baserrietako mutil koskor mordoxka Madariagan biltzen ginen eta nik aho soinua jotzen nuen.

ahotan (-en atzizkiaren eskuinean, mintzamenaren organotzat hartua). Ik. ahoan. Besteak izango dira handi gizonen ahotan eta zutaz ez da ezer esango. Hori dute bere-berezko mintzabidea, zenbaiten ahotan trakets eta itxuragabe agertzen bada ere. Merezi du Cervantesek Kixoteren ahotan jarritako itzulpengintzari buruzko gogoeta hona ekartzea.

ahotan erabili Aipatu. Ez da ongi ahotan erabiltzea deabruaren izena. Juzgu gaiztoak zabaltzea eta jende guztia ahotan erabiltzea. Herri guztiak ahotan darabil kontu hori.

ahotan hartu Aipatu. Gurutzearen seinalea egitean, ahotan hartzen dugu Jainkoa, diogula "Aitaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean". Bihotzaren eskubideak ahotan hartzen dituzte ezkontza haustearen zaleek. Hamaika aldiz ahotan hartu den Barojaren idaztankera aipatu nahi nuke azkenik. Jainkoaren izen santua ahotan hartzea.

ahotan ibili Ahoz aho ibili. Ahotan dabilen kontua. || Ez dinagu besterik behar denen ahotan ibiltzeko.

ahotan izan Aipatu. Ik. ahotan erabili; ahotan hartu. Beti ahotan duen kontua. Teresak beti maisua du ahotan.

ahotik ahora adb. Ahoz aho. Gezurra egia balitz bezala zebilen ahotik ahora. Asaba zaharretatik ahotik ahora ikasitakoak.

ahotik atera 1 du ad. Jaulki, esan. Behin bakarrik ez du Mariaren izenik ahotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada.

2 da ad. Haren ahotik ateratzen ziren hitz eskertsuez harriturik.

3 du ad. Esanarazi. Ez luke inork haren ahotik txintik aterako.

4 du ad. Norbait esatera zihoana, haren aurretik esan. Ahotik atera didak.

ahotik belarrira 1 adb. Belarrira esanez. Elizak asmakizun bikainak egin ditu, hori egia da, eta aitortza ahotik belarrira egitea horietako bat da.

2 adb. Ahoz aho. Kantak ahotik belarrira iritsi dira guregana.

ahotik ezin utzi(zko) adj. Janariez mintzatuz, oso gozoa. Gazta bat ahotik ezin utzizkoa. Arraina ona, eta bildotsa ahotik ezin utzia.

aho uhal, aho-uhal iz. Ahokoa, brida. Zaldia aho uhaletik hartuta.

ahoz adb. Ahotsarekin adieraziz. Ahoz eta idatziz adierazi. Ez dela aski horiek ahoz esatea. Bihotzez eta ahoz Jainkoa goresten.

aho-zabal adj. Ik. ahozabal.

aho zabalik, aho-zabalik adb. Guztiz harriturik. Aho zabalik entzun genituen abesti horiek. Aho-zabalik utzi zituen entzuleak. Gaztelaniaz ari zen eta nolako gaztelaniaz; aho zabalik nindukan. Aho-zabalik gelditu nintzen hara begira.

aho zabalka, aho-zabalka adb. Aharrausi eginez. Ik. aharrausika. Aho zabalka dago. Haurra aho-zabalka hasi zen.

ahoz aho adb. Aho batetik bestera, pertsona batetik bestera. Albistea ahoz aho zebilen herrian. Ahoz aho guganaino iritsi den bezala idatziko dut. Ahoz aho datorren hitza sarritan ez dator lehenengo ezpainetatik sortu zen bezala.

ahoz behera adb. Ik. ahuspez. Ahoz behera datza.

ahoz gora adb. Etzanda dagoen zerbaitez edo norbaitez mintzatuz, gorantz begira. Ik. buruz gora. Ahoz gora lo egin. Zamalduna ahoz gora erori da. Azkenik, kartak ahoz gora jarri dira.

aho-zikin adj. Ik. ahozikin.

ahozko adj. Ahoz adierazten dena. Ahozko otoitza. Ahozko azterketa. Ahozko literatura eta literatura idatzia. Lumazko koplariak eta ahozkoak.

aho-zuri adj. Ik. ahozuri.

bi ahoko ezpata iz. Mesederako nahiz kalterako izan daitekeen gauza, ekintza edo gertaera; espero edo nahi denaren kontrako ondorioa ekar dezakeen gauza. Sexuaren indarra bi ahoko ezpata da; batetik, liskarrak sortzen ditu, baina, bestetik, lasaitasuna ekartzen du.

ezpataren ahotik igaro du ad. g.g.er. Ezpataz hil. Guztiak ezpataren ahotik igaroko ditut.

ahobero, aho-bero

adj. Mintzatzean, gauzak puztuak eta handizkatuak azaltzen dituena. Ahobero horri, esaten duenetik erdia baino gehiago kendu behar izaten zaio. Zazpi kiloko erbia harrapatu zuela esan zuen ahobero hark.

berotu, bero/berotu, berotzen

1 da/du ad. Zerbait bero jarri, beroago bihurtu. Labean, eguzkitan, uretan berotu. Ogia jateko, ura edateko eta sua berotzeko. Burdina goritasuneraino berotu. Gehiegi berotu. Berotuaren berotuz kiskaltzen. Sutondoan berotu ziren. Barrua ongi berotuta Nafarroako edari beltzaz.

2 du ad. Beroa eman. Neguko eguzkiak ez du berotzen. Arte egurrak asko berotzen du.

3 du ad. Edari alkoholdunak burua nahasi. Ardoak berotutako soinularia.

4 du ad. (Eguraldiaz mintzatuz). Hego haize pixka batekin asko berotzen zuen eta gaizki ibiltzen ginen.

5 du ad. (Muskuluak edo gorputz atalak) ariketa fisikoa egiteko prestatu. Bidearen hasiera lasaia da, bailararen edertasunaz gozatu eta giharrak berotzen joateko aproposa. Zango eta besoak gehiegi berotu gabe ekin behar izan zioten lehiari. || Isil-isilik dago kantarekin hasi ziren eztarriak berotzen.

6 da ad. Ariketa fisikoa egin aurretik gorputza eta muskuluak prestatu. Hasi aurretik, ongi berotu behar da. Berotzen ari zela, ezkerreko hankan min sentitu zuen.

7 da/du ad. Norbaiten gogoa biziagotu. Maitasunak beroturik. Gogoa berotzeko. Ebanjelioko hitzak entzunda ere berotzen ez direnak. Eztabaidetan berehala berotzen den horietakoa. Funtsik gabeko gauzetan burua berotzen. Semeari burua berotu diozu niri dirua lapurtzeko.

8 da ad. Ugaztun emea arreske jarri.

9 du ad. Lgart. Norbait jo, jipoitu. Denen artean ederki berotu zuten.

bero-bero egin 1 Berotu, sutu, haserretu. Azkeneko hitzak bero-bero eginda esan zituen.

2 Jipoialdi ederra eman. Bizkarra bero-bero eginda bidali zuen. Hartu makila bat eta bizkarra bero-bero egin zion.

muturra berotu 1 Lgart. Jipoitu. Ik. bizkarra berotu. Hasi ginen borrokan... ondo berotu nion muturra.

2 Lgart. Edari alkoholdunek burua nahasi. Ik. mozkortu. Muturra berotu samarra zeukan eta mihia aske. Festetan, muturra apur bat berotuta, horrelako herri txiki batean estimatzen zuten gure ahalegina.

bihotz

1 iz. Organo haragitsua, toraxean dagoena, aldizka uzkurtuz odola gorputzean barrena barreiatzen duena. Bihotz taupadak. Bihotz pilpirak. Bihotz barrunbeak.

2 iz. Organo hori sentimen eta zirraren egoitzatzat hartua. Ik. bihotzondo. Joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik. Bihotzak dioen aldera itsu-itsuan daudenak. Bihotzeko arra. Bihotz-gogortasuna. Mariaren bihotz eztia. Bihotz handiko, zabaleko gizona. Emakume bat bihotzeko handitasunean, mundu guztiari zer pentsa eta zer ikasi eman ziona. Bihotz suharra, amultsua. Ona zen, baina bihotz hilekoa. Bihotz osoz eskatu. Bihotza hunkitu, erditu, beratu. Edertasun hutsean bihotza ipinirik daukatenak. Gogoeta bihotz-hunkigarri eta gogo-aberasgarriak. Bihotz-urragarri da ikustea euskaldun haurretan euskara hastio. Bihotza erori. Emakume hark bihotza ebatsi dio. Haren bihotza irabazteko. Eskua luzaz tinkatuz, bihotz barnetik. Bihotz barruan irakiten daramaguna. Bihotz barrenean kezka garratzak ditu. Jainkoak bihotzean ukitzen zituen. Baina bihotzak dio, zoaz Euskal Herrira. Ez nekien bihotzetik gaixo zeundenik. Bihotz ukaldia. Bihotz ikara. Atsekabe eta bihotz-herstura handietan. Badu eleberri honek halako bere gisako bihotz isuri xamurra. Bihotz-erraietatik dariola mintzatu beharra. Atseginago zaizkigula sarritan, bihotz-bizigarriago, horrelako ardi galduen ibilerak. A!, bageneki horrela eskuz esku, bihotzez bihotz orok bat egiten!

3 iz. Oso maitea edo begikoa den pertsona. Ene bihotza! Ez egin negarrik, bihotza.

4 iz. Adorea, kemena. Ez zuen behar adina bihotz izan arestian emandako hitza jateko. Izan bihotz, seme! Agerrarazi zituen ederki eta galanki bere prestutasuna eta bihotz-handitasuna.

5 iz. Zerbaiten barne-barnea, erdi-erdia. Haltzak ez du bihotzik, ez gaztanberak hezurrik. Lurraren bihotzeraino. Neguaren bihotzean.

6 iz. Karta frantsesetako lau sailetako bat, bihotz gorri baten irudia ezaugarri duena. Biko bihotza.

bihotza altxatu 1 Bihoztu, adoretu. Bihotz eroria hitz on batek altxatzen du. Elkartasunak bihotza altxatu die irratiko langileei.

2 (Batez ere bihotza Jainkoari altxatu, Jainkoagana altxatu eta kideko esapideetan). Erl. Gogoa eta bihotza lurreko gauzetatik goragokoetara begira jarri, esperantza Jainkoagan jarri. Atzarri zaren bezain laster, Jainkoari bihotza altxa iezaiozu.

bihotza arraildu da/du ad. Bihotza nahigabez bete. Bihotza oinazeak arraildu zizunean. Solas honek arraildu zuen erregearen bihotza.

bihotza bete 1 Hunkitu. Aditu zuenean egia hau, San Frantziskoren bihotza bete zen.

2 Gogoa ase. Ikusirik hemen ezerk ezin gure bihotza bete lezakeela (...).

bihotza bi erdi egin Bihotza erdibitu, bihotza hautsi. Tomas Arrolaren hitzak bihotza bi erdi egin zion, zeren oroitu zen berari ere gerra horretan hil zitzaiola semea.

bihotza erdibitu Bihotza hautsi. Jaramonik ez dit egingo eta bihotza erdibituko zait. Sakabanatu ziren bakoitza bere etxe aldera, bihotzak erdibituta beren maiteminaren adur gaiztoaz.

bihotza erdiratu Bihotza hautsi. Semea egoera hartan ikustearekin, bihotza erdiratu zitzaion. Bere lagun maiteen uzteak erdiratzen zion bihotza.

bihotza estutu Hunkitu. Bihotza estutzeko moduko poemak idatzi ditu. Bertako txirotasunak bihotza estutzen dizu eta umeen begiradek mina ematen dute.

bihotza galdu Adoregabetu. Ik. bihotz-galdu. Ez dezagula bihotza gal.

bihotza hautsi 1 Tristura edo min handia hartu edo eman. Ihesi joanez hire aitari bihotza diok hautsiko. Bere senar maitea gerlan galdu zuelarik, bihotza hautsi zitzaion.

2 Hunkitu. Haien negarrek eta otoitzek hautsi zioten bihotza.

bihotza ilundu Tristatu. Oroitze hutsak, gaur oraindik, iluntzen dit bihotza.

bihotza ireki 1 Abegi ona egin. Ireki iezadazu bihotza, eta horren barrenean onets nazazu.

2 Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza zabaldu. Bihotza ireki zenidan eta ez nizun kasurik egin.

bihotza jaso 1 Bihotza altxatu, adoretu. Bihotza jaso eta gogoa piztu nahi izan zion, asko zirela egoera berean zeudenak eta guztiak ez zituztela hilko esanez.

2 Erl. Bihotza altxatu. Zerurantz bihotza jaso eta Jainkoari eskatu zion, arren, hartaz errukitu zedila.

bihotzak eman 1 Susmoa izan. Bihotzak ematen dit bihar etorriko dela.

2 Barrenak agindu. Bakoitzari une hartan bihotzak ematen dizkion hitzak esatea.

bihotz-altxagarri adj. Adore ematen duena. Solas bihotz-altxagarriak.

bihotza ukitu Hunkitu. Ik. bihotz-ukitu. Adimena zorrozteko sortua zen jostaketa hori, ez bihotza ukitzeko.

bihotza urratu Bihotza hautsi. Torturatuen testigantzak entzunda, bihotza urratu eta ileak laztu egiten zaizkio gizatasun apur bat duen orori. Bihotza urratzen duten garrasiak.

bihotza zabaldu Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza ireki. Gizon gaixoak, bihotza zabaldurik, esaten zizkion bekatu guztiak. Esan ezak garbiro, bihotza zabaldu ezak.

bihotz-begi iz. pl. Bihotza eta begiak. Bihotz-begiak urturik. Dirdaiz eta liluraz jantzirik azaltzen zaigu, bihotz-begien betegarri. Mina eta itxaropena bihotz-begietan.

bihotz belar, bihotz-belar iz. Biri-belarra.

bihotz-bero adj. Kartsua, suharra. Beti izan ditugu bazterretan buru argiko gizakumeak, baita gizakume bihotz-beroak ere.

bihotz-berritu Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartu. Bihotz-berri zaitezte eta sinets berri ona.

bihotz berritze, bihotz-berritze iz. Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartzea. Bihotz-berritzea ez da jaiotzen bekatariaren baitatik.

bihotz-bigun adj. g.er. Bihozbera. Zigorra gogortxoa baldin bada, eta gu bihotz-bigunak, gizonaz errukitu egingo gara.

bihotz biguneko adj. Bihozbera. Printzesa bihotz bigunekoak baietz esan zion. Gizon errukior eta bihotz biguneko batek hartu zuen etxean sugea.

bihotz biguntasun, bihotz-biguntasun iz. g.er. Bihozberatasuna. Kontua da alboan miseria eta beharra ikusten duzunean, errukia oso garrantzitsua dela; errukia: pietatezko begirada, bihotz biguntasuna, eskuzabaltasun pixka bat.

bihotz-bihotzean adb. bihotzean-en indargarria. Bihotz-bihotzean zaituzte beti zuen alaba kutun Itziarrek. Kezkak bihotz-bihotzean daramatza iltzaturik.

bihotz-bihotzeko adj. bihotzeko-ren indargarria. Santuarenganako maitasun bihotz-bihotzekoa. Anaia bihotz-bihotzekoak, arren eskatzen dizuegu (...).

bihotz-bihotzetik adb. bihotzetik-en indargarria. Ik. bihotz-bihotzez. Negarra irteten zaio bihotz-bihotzetik. Eskerrak bihotz-bihotzetik.

bihotz-bihotzez adb. bihotzez-en indargarria. Ik. bihotz guztiaz; bihotz guztitik;  + bihotz osoz; bihotz oroz; bihotz-bihotzetik. Horixe nahi luke bihotz-bihotzez.

bihotz-birika iz. pl. Bihotza eta birikak. Odoleko eta bihotz-biriketako gaixotasunak.

bihotz damu, bihotz-damu 1 iz. Kontrizioa. Ik. maite-damu. Aitortza ona egiteko bihotz damua behar da.

2 iz. Erabateko atsekabea. Hirurok agertu genuen bihotz damua, gure artean ez zegoelako.

bihotzeko adj. Maitea, kutuna. Ik. bihotzeko. Zu zara ene bihotzekoa. Ene Jesus bihotzekoa! Adiskide bihotzekoa. Nire bihotzeko laztana. Bazekien ez zela inongo, ez zela inoren bihotzeko. Erabiltzen diren hizkuntzetan euskara maiteena, bihotzekoena, kutunena zen.

bihotzeko min 1 iz. Bihotzeko eritasuna. Asteazkenean medikuaren txostena ezagutarazi zen eta horretan bihotzeko mina zuela iragarri zuten.

2 iz. Bihozmina. Bakardadea, tristura, senarrarekiko harreman txarrak eragindako bihotzeko mina.

bihotz eman Adore eman. Horrek bihotz ematen dit. Beharko, karlistei bihotz pixka bat emango bazien.

bihotz-erdiragarri adj. Bihotza erabat hunkitzen duena. Oroitzapen bihotz-erdiragarriak. Zer bihotz-erdiragarriagorik aita-amen uztea baino? Zer ahal dateke pena penagarriagorik eta bihotz-erdiragarri erdiragarriagorik?

bihotzetik adb. Bihotzez. Ik. bihotz-bihotzetik. Jainkoari bihotzetik eskatu zion. Damu dut bihotzetik izenaren ondoan beste zertxobait ezin ipini ahal izatea.

bihotzetiko adj. g.g.er. Bihotzekoa.

bihotzez adb. Sentimendu edo maitasun osoz, gogo onez. Ik. bihotz-bihotzez; bihotz-bihotzetik. Ene emazteari, bihotzez. Beste zenbait, berriz, higuin ditugu bihotzez.

bihotzezko adj. Bihotzezko urrikalmendua. Bihotzezko maitasun egiazkoa.

bihotz-galdu da ad. Adoregabetu. Ik. bihotza galdu. Ez gaitezen bihotz-gal, goazen beti aitzina.

bihotz-garbi adj. Zorionekoak bihotz-garbiak, Jainkoa ikusiko dute-eta.

bihotz-gogor adj. Bihozgabea. Neron bihotz-gogor eta odolzalea.

bihotz gogorreko adj. Bihozgabea. Ik. bihotz-gogor. Ehiztari bihotz gogorrekoa!

bihotz-gozagarri adj. Bihotz-altxagarria.

bihotz guztiaz adb. Bihotz-bihotzez. Hori desiratzen zuen bihotz guztiaz.

bihotz guztitik adb. Bihotz-bihotzez. Maite zaitut bihotz guztitik.

bihotz handiko 1 adj. Eskuzabala; bihozbera, errukitsua. Bihotz handiko gizon zuzena, zintzo eta jakintsua.

2 adj. Ausarta, adoretsua. Bihotz handiko soldadua.

bihotz hartu g.er. Adoretu.

bihotz izan Adorea izan. Ez du bere grina makurrei buru egiteko bihotzik. Baal-en aldarea lur jotzeko izan zuen bihotza.

bihotz-mami iz. Jas. Bihotzaren zatirik barrenena, sakonena. Maite dut bihotz-mamiaren mamiraino.

bihotz-on adj. Bihotz onekoa. Gizon alaia eta bihotz-ona.

bihotz oneko adj. Eskuzabala; borondatetsua. Hura bezain bihotz onekorik, gutxi. Bihotz oneko emakumeak.

bihotz onez adb. Bihotzez; gogo onez. Bihotz onez barkatu zien. Jaunaren borondatea bihotz onez egin zuen.

bihotz on izan Adore izan, kemen izan. Bihotz on izan; nik garaituko dut mundua. Bihotz on!

bihotz oroz adb. Bihotz-bihotzez. Bihotz oroz zintudan osoki maitatu.

bihotz osoz adb. Bihotz-bihotzez. Zu zaitugu, Jainkoa, bihotz osoz laudatzen.

bihotz sakratu iz. Jesu Kristoren bihotza, haren gizatasunaren eta gizakiarenganako maitasunaren sinbolotzat hartzen dena eta eliza katolikoan gurtzen dena. Bihotz sakratuaren jaia. || Jesus eta Mariaren bihotz sakratuen ondran.

bihotz-samur adj. Bihotz onekoa. O ama, guztiz bihotz-samurra!

bihotz-ukigarri adj. Hunkigarria. Poematxo bihotz-ukigarria. Miresgarria eta bihotz-ukigarria da, politika aldetik, ikastolekin gertatu dena.

bihotz-ukitu du ad. Hunkitu. Ik. bihotza ukitu. Zure hitzek bihotz-ukitu naute.

bihotz-zabal adj. Eskuzabala. Japonian eta hemen gizona, eta emakumea, izukaitz baino beldurtiago, prestu baino berekoiago, bihotz-zabal baino zitalago da.

bihotz-zabaltasun iz. Eskuzabaltasuna.

bihotz zimiko, bihotz-zimiko iz. Atsekabea, nahigabea; kontzientziako harra. Bihotz zimiko horrek ez dio bakean uzten.

bihotz zola, bihotz-zola iz. Bihotz barrena, sentimenen eta zirraren egoitzatzat hartua. Gaxuxak sentitzen du bere bihotz zolan halako kilika ezti bat.

Jesusen bihotz iz. Bihotz sakratua; bereziki, Jesu Kristoren irudia, bularraldean bihotza agerian duena.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

bere (neure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Bere (neure...) artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

bere (neure...) buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 adj. Bere egintzen erantzule dena. Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

bere (neure...) buruaren nagusi adj. Askea, inoren mendekotasunik gabea. Ik. bere (neure...) buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

bere (neure...) buruaz beste egin Bere (neure...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

bere (neure...) buru(ta)tik adb. Bere (neure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. kaskoa berotu; haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbait hausnartu edo zerbaitez kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirotzek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

burua oso izan Zentzua izan, burua sano izan. Belarria xuxen eta burua oso dituenak bertzerik erran dezake.

buru-argi adj. Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin adj. Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi, zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu. Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes iz. Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski iz. Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. zain eta muin. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero adj. Ik. burubero.

buru-bihotz iz. pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan iz. pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki iz. Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel iz. Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor adj. Ik. burugogor.

buru-gorri adj. Ik. burugorri.

buru-handi adj. Ik. buruhandi.

buru-harro adj. Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur iz. Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko iz. Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 iz. Burukada.

2 iz. Burutazioa.

buruko min 1 iz. Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 iz. Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buruko oihal iz. Buruzapia; bereziki, mantelina.

buru lan, buru-lan iz. Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile iz. Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-loka Ik. buruloka.

buru-makur adb./adj. Ik. burumakur.

buru-motz adj. Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste iz. Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz iz. Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol iz. g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil adj. Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti adb. Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik behera kaka egin Norbait nahi den moduan erabili. Kontua da beste behin argi gelditzen dela konpainia handiei azazkala ere ezin zaiela ukitu, eta zilegi dela, aldiz, herritar soilari burutik behera kaka egitea. Umeek kaka burutik behera egiten diote maisu berriari.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru adb. Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura adb. Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan;  + burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz 1 adb. Buruari edo adimenari dagokionez, buruaren edo adimenaren aldetik. Ik. mentalki. Gauza handiak egiteko ez da aski buruz eta besoz azkar izatea. Osasunez beti herbal, buruz beti oso. Horregatik buruz betikoa iraun arren, izanez ez nauk atzokoa. Buruz zuhur eta argia.

2 adb. Hitzez hitz errepikatzeko eran; hitzez hitz errepikatuz. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada. Hitzaldia ikasi zuela buruz ahalik ondoena. Ez da asko hauek buruz esaten jakitea; jakin behar dute hitz horiek zer esan nahi duten.

3 adb. Oroimenaz bakarrik baliaturik. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

4 adb. Burua edo adimena erabiliz. Gehiago egiten du buruz gizon honek, ezen ez eskuarekin ehun mila gizonek. Ez dituela gogaiak etorri ahala jaulkitzen; buruz eho, aztertu eta bahe xehean iragaziak bakarrik duketela harengandik mundura agertze-baimen. Jakintsu denak jarriak daude buruz ondo nekatzera.

5 adb. Zentzuz. Buruz eta jator jokatu duzu.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gain egin Egoera batek norbait gainditu, mendean hartu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek.

buruz gain ibili Erabat lanpeturik ibili, lanek gainditurik ibili. Egun haietan buruz gain genbiltzan; premia handiagoko beste hainbat konturi heldu behar izan genion.

buruz gain pasatu Zenbait kiroletan, aurkariari pilota edo baloia gainetik pasatu, hura ez iristeko moduan. Min handia egin zion eskuinez, eta buruz gain pasatu zuen aurkaria bi tantotan. Ez direlako egunero ikusten zelai erdiko arrastoaren atzetik atezaina buruz gain pasatzen duten jaurtiketak.

buruz goiti adb. Buruz gora. Buruz goiti etzan nintzen ohe gainean, sabaiari begira.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buru-zuri adj. Ik. buruzuri.

buru-zut adj. Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitartearen edo gertaeraren ondoren. Ik. barru 7. Bost urteren buruan. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Han hil zen zenbait urteren buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-en bururako ez izan Zerbait aipatzen den pertsonarentzat baino gehiago izan. Ez da hori zure bururako egiten den gauza. Peru, ez da zure bururako gure jakinduria; anatomia ondo ikasteko behar da buru iratzarria.

(ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan. Bururik ez buztanik ez zuten solasak. Asmazio honek ez du ez buru eta ez buztanik. Nolaz igorri gaituzte ez buru ez buztanik ez zuen gerla batera? Zure ideiak ez du bururik, ez buztanik. Arnegiraino autobide baten eraikitzeak ez du ez buru ez buztan.

(ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan. Izan ere, proiektu honek ez du ez buru, ez hanka. Ideiak ez zuen ez bururik, ez hankarik. Eginiko inbertsio batzuek ez dute ez buru ez hankarik.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

burubero, buru-bero

adj. Grina batek menderaturik neurritasuna galtzen duena. Cromwell protestante buruberoa.

hodei

1 iz. Ur tanta guztiz txikiz osatutako multzoa, eguratsean dilindan mantentzen dena. Hodei zuriak, beltzak, ilunak. Hodei baldarrak. Hodei ñabarrak zeruan barrena lasterka. Euri emankorrak hodeietatik jausten. Hodei mataza lodiak. Kazkabarra dakarten hodeiak. Zerua hodeiz estalirik zegoen. || Hodeizko zutabe argidunak.

2 iz. Inform. Interneteko lekua, datuak eta fitxategiak gordetzeko eta bertan lan egiteko erabiltzen dena. Googleren aplikazio asko hodeian daude.

behe hodei, behe-hodei iz. pl. Meteorol. 2.000 metrotik beherako garaieran eratzen diren hodeiak. Astelehen goizean hotz egingo du eta zeruan nagusi izango diren behe-hodeiek tantaren bat edo beste utziko dute.

bero hodei, bero-hodei iz. Meteorol. Udan sortzen den hodei ekaiztsua, bat-bateko euri zaparrada bortitz eta laburrak ekartzen dituena. Arratsaldean bero-hodeiak sortuko dira eta ekaitz arriskua egongo da ilunabarrean.

goi hodei, goi-hodei iz. pl. Meteorol. 7.000 metrotik 13.000 metrorako garaieran eratzen diren hodeiak. Zerua ez da erabat oskarbi egongo, baina goi-hodeiak baino ez direnez izango, giroa argia eta eguzkitsua izango da.

hotz

1 iz. Berorik eza; bero gabeziak eragiten duen sentipena. Neguko hotz gogorrarekin. Hotz handia ari zuela. Azken urteetako hotz bolada gogorrena du Europak. Esku eta oinak hotzak gogortuta. Goseak argaldurik eta hotzak igarorik (Ik. hotzak). Hotza kentzeko edan.

2 adj. Giza gorputzarena baino tenperatura nabariki apalagoa duena, behar duen berotasuna ez duena. Anton. bero. Ur hotza. Haize hotza. Negu hotzean. Eguraldi hotza. Izotza baino hotzagoa. Harria bezain hotza eta gogorra. Janari hotzak. Izerdi hotza zerion gorputz guztitik. Espetxe ilun hotz honetan.

3 adj. Nekez pozten, berotzen edo hunkitzen dena. Gizon hotza. Bihotza Medelek biguna du, baina hotza. Gizon odol-hotza. Odol hotzean egin zuen. || adj. Karrik ez duena. Gogo hotzaz. Kristau hotzak. Bizitza hotz eta nagi bat badaramat.

4 (Adizlagun gisa). Hastekoan entzuleak hotz; geroxeago, alde egin zuen hoztasunak; luzaro gabe malkoak ere ikusi nizkion bati baino gehiagori. Helenak burua hotz eduki zuen.

ez hotz eta ez bero 1 adb. Hala-hola, ez ongi eta ez gaizki. Ik. hala moduz; erdipurdi; hainbestean 2. —Ezteiak ondo, Joana? —Ez hotz eta ez bero, Kattalin, bake-bakean joan dira.

2 adb. (gelditu eta kideko aditzekin). Inongo interesik edo zirrararik erakutsi edo sentitu gabe. Ik. axolagabe 3. Olatu bat ez da ezer niretzat, ez hotz eta ez bero gelditzen naiz harekin.

hotzak adb. (egon, gelditu eta kideko aditzekin). Hotzez. Ik. hotzik. Ume gaixoa hotzak dago. Hantxe egon ginen, euritan, hotzak, logaleak eta lorik egin gabe. || Hotzak ikaraz dago. Hotzak hiltzen nago.

hotzak hartu Izaki bizidunez mintzatuz, hoztu; hotza pasatu. Etxetik irteten naiz jantzi arinekin; hotzak hartzen nau eta horra nire osasuna galdua. Hotzak hartuta eta indarrak ahituta, hantxe eman zituzten azkeneko egunak.

hotzaren hotzez adb. Hotz handiaren eraginez. Ibaia, hotzaren hotzez, izoztua zegoen.

hotzean 1 adb. Tenperatura hotzean, hotza dagoenean. Ik. hotzetan. Horrela esanez ur irakinak egiten zuen negarra: "ongi miatzen baldin banauzu, hotzean badut indarra". Beroan edo hotzean ijezturiko burdin edo altzairu xaflak.

2 adb. Toki hotzean, hotz egiten duen tokian. Hotzean gorde behar da lagina laborategira eraman arte.

3 adb. Sentimenen edo beroaldiaren eraginik gabe. Ik. odol hotzean; hotz-hotzean. Eskarmentuak egoerak hotzean aztertzen irakatsi dio. Hotzean pentsatuta, mutilak inozo samar jokatu duela uste dut.

4 adb. Muskuluez mintzatuz, ondo berotu gabe. Sorbalda ondo berotzen dut, bolea hotzean joz gero zaintiratu txikiren bat egin dezakezulako.

5 adb. (izan aditzarekin, harremanen hoztasuna adieraziz). Ipar. Martine Aubry eta Ségolène Royal alde bat eskuz esku, kasik ezin bereziak, denbora batez arras hotzean zirelarik.

hotz egin (Eguraldiaz mintzatuz, singularreko hirugarren pertsonan). Ik. hotz izan; hotz egon. Udaberria zen eta oraindik hotz egiten zuen. Hotz egiten zuen arren, izerditan zeuzkan ahurrak.

hotz egon Hotz egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Berandu da eta hotz dago. Kanpoan haizea dabil eta hotz dago.

hotz eta motz adb. Hoztasunez, karrik gabe. Erosleak badabiltza ikertzen, hotz eta motz, arras ele gutxirekin. Buruz ederki ulertzen dut argudioa, baina lehen bezain hotz eta motz gelditu naiz.

hotzetan adb. Toki hotzean, hotz egiten duen tokian. Ik. hotzean. Gorbeian gaueko ordu batean, hotzetan eta haizetearen erdian zeuden ikusleei, eskerrik asko. Hotzetan gorde.

hotzez adb. Hotz duela, hozturik. Ik. hotzik. Jainkoa zerbitzatu dute gosez eta egarriz, hotzez eta biluzik. Hotzez dardarka hasten da.

hotz-hotzean adb. Bihotz berotasunik gabe. Borrokarako gogoa utzirik, hotz-hotzean aztertu behar genuke auzi hori. Hotz-hotzean hartutako erabakia.

hotz izan 1 da ad. Hotz egin. (Singularreko hirugarren pertsonako adizkiekin erabiltzen da). Hotz denean berotu nahi izatea.

2 da ad. Bizk. Hotz sentipena izan. Hotz naiz. Elai gaixoa hotz zen.

hotz kate, hotz-kate iz. Salgaiak, bereziki janari-edariak eta botikak, ekoizten direnetik kontsumitzen diren unea arte, hotzean gordetzea, garraiatzea eta saltzea bermatzen duen prozesua. Surimia elikagai izoztua denez, egoera horretan mantendu behar da kontsumitu baino lehentxeago arte, hotz katea eten gabe. Halere, txertoen erdiak inguru zaborretan bukatzen du, hotz katea hautsi eta iraungitze data gainditu ondoren.

odol

1 iz. Kolore gorriko isurkari lodia, gorputz osoan zainetan zehar dabilena, elikagaiak eta oxigenoa banatzen eta hondakinak jasotzen dituena. Ahotik odola dariola. Odolaren kolorekoa. Zauriz eta odolez beterik. Odolez gorritua. Odola gatzatu. Odol hotzeko eta beroko animaliak.

2 (Esapideetan). Gorputza odoleraino zigortuz. Odol guztiak isuri zituen, denak salbatzeagatik.

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Odol zainak. Odol tantak darizkiola. Odol aztarnak. Zaila da belarrian sortzen diren infekzioak tratatzea, ez dagoelako odol-fluxu nahikorik antibiotikoa bertaraino irits dadin. Odol gazura (Ik. gazur 2). Odol motak.

4 iz. (Leinuaren ezaugarrien oinarritzat hartua). Odol bereko haurride bagina bezala. Odol bateko ahaideak. Mutiko hura bere odolekoa zela jakin zuenean (Ik. odoleko). Jakoben odolekoak zirenei. Nire odolekoek jasoko dute nire gorputz hila. Ahaidetasuna odolekoa edo erantsia den. Judu odolekoa. Jatsuko odola zuen bere zainetan. Odolaren mintzoa. Odola bera baino lokarri sendoagoak elkartzen gaitu.

5 iz. (Gerra edo borroketan isurtzen den odolaz mintzatuz). Ik. odol isurtze. Odolak odola eskatzen du. Bere odol-egarria asetzeko. Are atsekabe handiagoa hartu zuen, aurkitu zenean, ez etsaien, ezpada israeldarren odola isuri beharrean. Kazetariek ere odolez ordaintzen dute Iraken bizi den indarkeria-egoera.

odola atera 1 Zainetatik odola hartu, ondoren aztertzeko edo transfusioak egiteko. Erizainek odola atera zidaten eta kristalezko hoditxoetan jaso.

2 Eri bati, sendabide gisa, zainean ebaki bat eginez edo izainak erabiliz, odola kendu. Barberuak atera behar du odola gaitz askotan, baina, nire ustez, ez hainbestetan.

odolak irakin (odolak irakiten dit, odola irakiten ari zait eta kideko esapideetan 'sutu, biziki haserretu' adierazteko). Gaurik ez dut pasatzen soseguzko lotan, odola irakiten ari zait zainetan. Hori zela-eta askoren odola irakiten hasi zen. Ezin ahaztu zait, odolak irakiten dit ikusteaz beste gabe. Odolak su gabe diraki (esr. zah.).

odol analisi, odol-analisi iz. Odol lagin baten laborategiko analisia, odolaren osagai eta substantzia kimikoak aztertzen dituena. Odol-analisi sinple batekin hiru kolesterol moten mailak egiaztatuko ditugu. Foruzaingoak joan den astelehenean atxilotu zuen auto gidaria, odol analisien emaitzak jakin ostean.

odol ateratze, odol-ateratze 1 iz. Zainetatik odola hartzea, ondoren aztertzeko edo transfusioak egiteko. Odol-emaileen Elkarteak adierazi duenez, abuztuan ohikoa da odol-ateratze gutxiago izatea.

2 iz. Eri bati, sendabide gisa, zainean ebaki bat eginez edo izainak erabiliz, odola kentzea. Ez baitzen gure artean beste sendabiderik, baraua eta odol ateratzea baizik.

odol belar, odol-belar iz. Horma-belarra.

odol-bero adj. Ik. odolbero.

odolean (odolean du, odolean darama eta kideko esapideetan, 'berezkoa izan' adierarekin). Nik uste dut odolean zeramala gaizkiaren kutsua. Handizki horiek agintze hori odolean dakarte. Luisek odolean zuela, hark bezala, ardien amodioa.

odol emaile, odol-emaile iz. Bere odola transfusioetan erabiltzeko ematen duen pertsona.

odol-erre adj. Ik. odolerre.

odoletan adb. Odolez estalirik; odola jariatuz. Oihuka ari zen neskatxa, eskuak odoletan. Gizona odoletan utzi zuen. Han gelditu da errukarria, lurrean, odoletan.

odolezko adj. Odola duena, odolez egina. (Gehienetan irudizko adieran erabiltzen da). Odolezko izerditan. Odolezko malkoekin negar egitea eskatzen duen gauza da hau. Bazter guztietan odolezko errekak eginik. Herioak odolezko seinalez markaturik daukana.

odol-gaitz adj. Ik. odolgaitz.

odol gaiztoa egin Lgart. Atsekabea hartu edo haserretu. Antton, ez dezazula odol gaiztorik egin. Apaiza sakristiara erretiratu zen inor ez ikusteko, inori ez entzuteko eta odol gaiztorik ez egiteko.

odol galtze, odol-galtze iz. Odola jariatzea edo galtzea. Ik. odoljario.

odol garbi iz. Hist. Noblea edo kristau garbia denaren nolakotasuna. Zer balio dio zure semeari zuk eman diozun ezkongaiaren odol garbiak, ezkongaia bera ikusi ezin badu?

odol garbiko 1 adj. Hist. Noblea; kristau garbia, nahasketarik gabea. Gazte aberats eta odol garbiko bat.

2 adj. Zaldiez mintzatuz, arraza garbikoa; bereziki, XVIII. mendean arabiar zaldi batzuk Ingalaterrako behorrekin gurutzatuz sortu zen arrazakoa. Etxalde berezia da, espainiar odol garbiko zaldiak Euskadin haztea ez baita oso arrunta.

odol hodi, odol-hodi iz. Odola ibiltzen den hodia. Ik. zain1 3; arteria.

odol-hotz adj. Pertsonez mintzatuz, nekez larritzen edo hunkitzen dena. Ik. lasai 1. Dozena bat gudari, zangar bezain odol-hotzak.

odol hotzean adb. Sentimenek hartua izan gabe, larritu edo hunkitu gabe. Haserrealdian ala odol hotzean egin duen. Odol hotzean hil zuen.

odol isuri, odol-isuri 1 iz. Odola isurtzea. Ik. odol isurtze.

2 iz. Odola jariatzea edo galtzea. Ik. odoljario. Hil da 70 urtetan, odol-isuriak eramanik.

odol isurketa, odol-isurketa iz. Odola isurtzea. Ik. odol isurtze.

odol isurtze, odol-isurtze iz. (Gerretan edo borroketan isurtzen den odola adierazteko). Guduak eta odol isurtzeak higuindurik. Bi urtez asko nahaskeria, desmasia eta odol isurtze jasan zituzten gure arbasoek. Odol isurtzerik gabeko heriotza horrek ez gaitu nahigabetu.

odol kolpe, odol-kolpe iz. Gorputz zati batean gertatzen den odol metatzea. Odol kolpe baten ondorioz, konorterik gabe gelditu zen.

odol oneko adj. Hist. Noblea. Ik. odol garbiko. Milango etxaldeko seme odol onekoa.

odol presio, odol-presio iz. Odolak odol-hodien pareten kontra egiten duen presioa; bereziki, arteria-presioa. Ik. tentsio 4. Txokolatea maiz jateak odol presioa jaisten du eta bihotzekoa izateko arriskua erdira murrizten du.

odol talde, odol-talde iz. Giza odola, hematieetan azaltzen diren antigenoen arabera sailkatzen den lau mota nagusietako bakoitza. Pertsona bati transfusio bat egin behar diogunean, lehen pausoa bere odol taldea zein den jakitea izango da.

odol zirkulazio, odol-zirkulazio iz. Odolak gorputzeko zain eta arterietatik egiten duen joan-etorria, bihotzetik irteten denetik berriz itzultzen den artekoa. Sodioak likidoa atxiki eta odol zirkulazioa eragozten du. Ebakuntza egin diote eskuin eskuko hatz luzeko odol zirkulazioa hobetzeko.

odolbero, odol-bero

adj. Pertsonez mintzatuz, erraz berotzen edo sutzen dena. Ik. haserrekor. Mutil odolberoa. Azkar eta odolbero bezain bakezko eta ororen adiskide zen. || Ganadu ausart odolberoa.

urtze

iz. urtu aditzari dagokion ekintza. Burdinaren urtze lana. Berunaren urtze puntua.

urtze bero, urtze-bero iz. Gai bat, tenperatura aldatu gabe, urtzeko behar den bero kopurua. Aluminioaren urtze-puntua 660 °C da; eta urtze-beroa, 393 J g-1.

Oharra: azken eguneraketa 2022-07-08

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako Atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Conde Oliveto, 2. 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper